तद् एवम् ऐश्वर्यादिषट्कस्य स्वरूपभूतत्वम् उक्त्वा, श्रीविग्रहस्य पूर्णस्वरूपभूतत्वं वक्तुं प्रकरणम् आरभ्यते । तत्र तस्य तादृशत्वसचिवं नित्यत्वं तावत् पूर्वदर्शिततादृशवैकुण्ठाधिष्ठातृत्वेन सिद्धम् एव । प्रपञ्चावतीर्णत्वेऽप्य् आह त्रिभिः— नष्टे लोके द्विपरार्धावसाने महाभूतेष्व् आदिभूतं गतेषु । व्यक्तेऽव्यक्तं कालवेगेन याते भवान् एकः शिष्यते शेषसंज्ञः ॥ अतः शेषसंज्ञः । तत्र युक्तिः— योऽयं कालस् तस्य तेऽव्यक्तबन्धो चेष्टाम् आहुश् चेष्टते येन विश्वम् । निमेषादिर् वत्सरान्तो महीयांस् तं त्वेशानं क्षेमधाम प्रपद्ये ॥ हे अव्यक्तबन्धो सान्निध्यमात्रेण प्रकृतिप्रवर्तक चेष्टा निमेषोन्मेषरूपाम् । श्रुतिश् च—सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषाद् अधि इति । सर्वे निमेषादयः कालावयवाः, विशेषेण द्योतते विद्युत्, पुरुषः परमात्मेति श्रुतिपदार्थः । सर्वत्र सृष्टिसंहारयोर् निमित्तं काल एव, तस्य तु तदङ्गचेष्टारूपत्वात् तौ तत्र न सम्भवत एवेति भावः । तत्र हेत्वन्तरं क्षेमधामेति । त्वा त्वाम् । अत्र स्वाभीष्टात् तस्माद् आविर्भावाद् एव कंसभयं कैमुत्येन वारितवती । तथैव स्पष्टं पुनर् आह— मर्त्यो मृत्युव्यालभीतः पलायन् लोकान् सर्वान् निर्भयं नाध्यगच्छत् । त्वत्पदाब्जं प्राप्य यदृच्छयाद्य स्वस्थः शेते मृत्युर् अस्माद् अपैति ॥ लोकान् प्राप्य निर्भयं भयाभावम् । त्वत्पादाब्जं तु प्राप्येत्य् उभयत्राप्य् अन्वयः । अत्र त्वत्पादाब्जम् इति श्रीविग्रहम् एव तथा विस्पष्टं साधितवती । अत एवामृतवपुर् इति सहस्रनामस्तोत्रे । मृतं मरणं तद्रहितं वपुर् अस्येत्य् अमृतवपुर् इति शङ्करभाष्येऽपि । आद्येति जन्माभावोऽपि दर्शितः, सजन्मनि सर्वत्र सादित्वस्यैव सिद्धेः । तद् उक्तम्—प्रादुरासीद् यथा प्राच्यां दिशीन्दुर् इव पुष्कलः इति । श्रुतिश् चात्र—स ब्रह्मणा सृजति, स रुद्रेण विलापयति, सोऽनुत्पत्तिर् अलय एव हरिः परः परमानन्दः इति महोपनिषदि ॥ ॥
tad evam aiśvaryādi-ṣaṭkasya svarūpa-bhūtatvam uktvā, śrī-vigrahasya pūrṇa-svarūpa-bhūtatvaṁ vaktuṁ prakaraṇam ārabhyate | tatra tasya tādṛśatva-sacivaṁ nityatvaṁ tāvat pūrva-darśita-tādṛśa-vaikuṇṭhādhiṣṭhātṛtvena siddham eva | prapañcāvatīrṇatve'py āha tribhiḥ— naṣṭe loke dvi-parārdhāvasāne mahā-bhūteṣv ādi-bhūtaṁ gateṣu | vyakte'vyaktaṁ kāla-vegena yāte bhavān ekaḥ śiṣyate śeṣa-saṁjñaḥ || ataḥ śeṣa-saṁjñaḥ | tatra yuktiḥ— yo'yaṁ kālas tasya te'vyakta-bandho ceṣṭām āhuś ceṣṭate yena viśvam | nimeṣādir vatsarānto mahīyāṁs taṁ tveśānaṁ kṣema-dhāma prapadye || he avyakta-bandho sānnidhya-mātreṇa prakṛti-pravartaka ceṣṭā nimeṣonmeṣa-rūpām | śrutiś ca—sarve nimeṣā jajñire vidyutaḥ puruṣād adhi iti | sarve nimeṣādayaḥ kālāvayavāḥ, viśeṣeṇa dyotate vidyut, puruṣaḥ paramātmeti śruti-padārthaḥ | sarvatra sṛṣṭi-saṁhārayor nimittaṁ kāla eva, tasya tu tad-aṅga-ceṣṭā-rūpatvāt tau tatra na sambhavata eveti bhāvaḥ | tatra hetv-antaraṁ kṣema-dhāmeti | tvā tvām | atra svābhīṣṭāt tasmād āvirbhāvād eva kaṁsa-bhayaṁ kaimutyena vāritavatī | tathaiva spaṣṭaṁ punar āha— martyo mṛtyu-vyāla-bhītaḥ palāyan lokān sarvān nirbhayaṁ nādhyagacchat | tvat-padābjaṁ prāpya yadṛcchayādya svasthaḥ śete mṛtyur asmād apaiti || lokān prāpya nirbhayaṁ bhayābhāvam | tvat-pādābjaṁ tu prāpyety ubhayatrāpy anvayaḥ | atra tvat-pādābjam iti śrī-vigraham eva tathā vispaṣṭaṁ sādhitavatī | ata evāmṛta-vapur iti sahasra-nāma-stotre | mṛtaṁ maraṇaṁ tad-rahitaṁ vapur asyety amṛta-vapur iti śaṅkara-bhāṣye'pi | ādyeti janmābhāvo'pi darśitaḥ, sa-janmani sarvatra sāditvasyaiva siddheḥ | tad uktam—prādurāsīd yathā prācyāṁ diśīndur iva puṣkalaḥ iti | śrutiś cātra—sa brahmaṇā sṛjati, sa rudreṇa vilāpayati, so'nutpattir alaya eva hariḥ paraḥ paramānandaḥ iti mahopaniṣadi || ||
Итак, сказав, что шестерица владычества и прочего составляет саму Его природу, он начинает раздел, чтобы сказать, что и Шри образ Его составляет саму Его природу в полноте.
Здесь вечность образа — спутница этой Его таковости — утверждена уже тем, что показано прежде: Он есть правящий такою Вайкунтхой. А что образ вечен и при нисхождении Его в проявленный мир, он излагает тремя стихами:
«Когда погиб мир в конце двух парардх, когда великие стихии ушли в первую стихию, а проявленное стремительностью времени ушло в непроявленное, — Ты один остаёшься, именуемый Шешей».
Потому и «именуемый Шешей». Довод тому:
«То время, чьим движением движется вселенная, — движением Твоим, о друг непроявленного, — начинающееся с мига и кончающееся годом, великое; к Тебе, Владыке его, обители благополучия, прихожу я».
«О друг непроявленного» — движитель пракрити одною лишь Своею близостью. «Движение» — то, чей облик смыкание и размыкание век. И шрути: «Все миги родились от Пуруши-молнии свыше». Смысл слов шрути: «все» — миги и прочие члены времени; «молния» — то, что светит особо; «Пуруша» — Параматма. Смысл тот, что везде повод творения и растворения — само время, а у Него время есть облик движения Его членов, и потому те двое в Нём невозможны.
Иная причина тому — «обитель благополучия». «Тебе» — Тебе. Здесь она доводом «тем более» отвела страх перед Камсой — страх от того самого явления, которого сама желала.
И снова она говорит это же ясно:
«Смертный, испугавшийся змеи смерти, убегая, во всех мирах не обрёл бесстрашия; а обретя ныне по случаю Твои лотосные стопы, спит, пребывая в себе, и смерть от него отступает».
«Миры» «обретя» — не обрёл «бесстрашия», то есть отсутствия страха; и «Твои лотосные стопы» «обретя» — так связывается в обоих местах. Здесь словами «Твои лотосные стопы» она вполне ясно доказала именно Шри образ.
Потому и в ставе тысячи имён — «бессмертная плоть». И в бхашье Шанкары: «„Мритам“ — смерть; чья плоть её лишена, тот „амрита-вапух“».
Словом «первый» показано и отсутствие рождения: ведь везде, где есть рождение, утверждается и начало. О том и сказано: «явился, как полный месяц на восточной стороне». И шрути здесь, в «Маха-упанишаде»: «Он Брахмой творит, он Рудрой растворяет; он же, нерождённый и нерастворимый, есть высший Хари, высшее блаженство».
3942501a2f80 · publicado 20 sept 2026, 11:13:10 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Довод о времени неожидан: время движет мир, а само есть движение Его членов.
Потому творение и растворение к Нему и неприложимы — им не за что взяться.
А свидетельство взято у Деваки: страх перед Камсой она отводит тем самым явлением, которого сама и желала.