तथा च— तम् इमम् अहम् अजं शरीरभाजां हृदि हृदि धिष्ठितम् आत्मकल्पितानाम् । प्रतिदृशम् इव नैकधार्कम् एकं समधिगतोऽस्मि विधूतभेदमोहः ॥ तम् इमम् अग्रत एवोपविष्टं श्रीकृष्णं व्यष्ट्यन्तर्यामिरूपेण निजांशेन शरीरभाजां हृदि हृदि धिष्ठितम् । केचित् स्वदेहान्तर्हृदयावकाशे प्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तम् ॥ इत्युक्तदिशा तत्तद्रूपेण भिन्नमूर्तिवद् वसन्तम् अप्य् एकम् अभिन्नमूर्तिम् एव समधिगतोऽस्मि । अयं परमानन्दविग्रह एव व्यापकः स्वान्तर्भूतेन निजाकारविशेषेणान्तर्यामितया तत्र तत्र स्फुरतीति विज्ञानवान् अस्मि । यतोऽहं विधूतभेदमोहः, अस्यैव कृपया दुरीकृतो भेदमोहः, भगवद्विग्रहस्य व्यापकत्वासम्भावनाजनिततन्नानात्वविज्ञानलक्षणो मोहो, यस्य तथाभूतोऽहम् । तेषु व्यापकत्वे हेतुः—आत्मकल्पितानाम् आत्मन्य् एव परमाश्रये प्रादुष्कृतानाम् । तत्र दृष्टान्तः—प्रतिदृशं इति । प्राणिनां नानादेशस्थितानाम् अवलोकनम् अवलोकनं प्रति यथैक एवार्को वृक्षकुड्याद्युपरिगतत्वेन तत्रापि कुत्रचिद् अव्यवधानः सम्पूर्णत्वेन सव्यवधानस् त्व् असम्पूर्णत्वेनानेकधा दृश्यते, तथेत्य् अर्थः । दृष्टान्तोऽयम् एकस्यैव तत्र तत्रोदय इत्य् एतन्मात्रांशे । वस्तुतस् तु श्रीभगवद्विग्रहोऽचिन्त्यशक्त्या तथा भासते । सूर्यस् तु दूरस्थविस्तीर्णात्मतास्वभावेनेति विशेषः । अथवा, तं पूर्ववर्णितस्वरूपम् इमम् अग्रत एवोपविष्टं शरीरभाजां हृदि हृदि सन्तम् अपि समधिगतोऽस्मि । यद्यप्य् अन्तर्यामिरूपम् एतस्माद् रूपाद् अन्याकारं, तथाप्य् एतद् रूपम् एवाधुना तत्र तत्र पश्यामि । सर्वतो महाप्रभावस्य तस्य रूपस्याग्रतोऽन्यस्य रूपस्य स्फुरणाशक्तेर् इति भावः । अत्र दृष्टान्तो देशभेदेऽप्य् अभेदबोधनाय ज्ञेयः, न तु पूर्णापूर्णत्वविवक्षायै । अमीलितदृग् व्यधारयत् इति, कृष्ण एवं भगवति मनोवाक्कायवृत्तिभिः इत्य् उपक्रमोपसंहारादिभिर् अत्र श्रीविग्रह एव प्रस्तूयते । ततो नेदं पद्यं ब्रह्मपरं व्याख्येयम् । तद् एवं परिच्छिन्नत्वापरिच्छिन्नत्वयोर् युगपत्स्थितेर् अचरं चरम् एव च इत्य् एतद् अप्य् अत्र सुसङ्गच्छते । अतो विभुत्वेऽपि लीलाया याथार्थ्यं सिध्यति ॥ ॥
tathā ca— tam imam aham ajaṁ śarīra-bhājāṁ hṛdi hṛdi dhiṣṭhitam ātma-kalpitānām | pratidṛśam iva naikadhārkam ekaṁ samadhi-gato'smi vidhūta-bheda-mohaḥ || tam imam agrata evopaviṣṭaṁ śrī-kṛṣṇaṁ vyaṣṭy-antaryāmi-rūpeṇa nijāṁśena śarīra-bhājāṁ hṛdi hṛdi dhiṣṭhitam | kecit sva-dehāntar-hṛdayāvakāśe prādeśa-mātraṁ puruṣaṁ vasantam || ity-ukta-diśā tat-tad-rūpeṇa bhinna-mūrtivad vasantam apy ekam abhinna-mūrtim eva samadhi-gato'smi | ayaṁ paramānanda-vigraha eva vyāpakaḥ svāntar-bhūtena nijākāra-viśeṣeṇāntaryāmitayā tatra tatra sphuratīti vijñānavān asmi | yato'haṁ vidhūta-bheda-mohaḥ, asyaiva kṛpayā durīkṛto bheda-mohaḥ, bhagavad-vigrahasya vyāpakatvāsambhāvanā-janita-tan-nānātva-vijñāna-lakṣaṇo moho, yasya tathābhūto'ham | teṣu vyāpakatve hetuḥ—ātma-kalpitānām ātmany eva paramāśraye prāduṣkṛtānām | tatra dṛṣṭāntaḥ—pratidṛśaṁ iti | prāṇināṁ nānā-deśa-sthitānām avalokanam avalokanaṁ prati yathaika evārko vṛkṣa-kuḍyādy-upari-gatatvena tatrāpi kutracid avyavadhānaḥ sampūrṇatvena sa-vyavadhānas tv asampūrṇatvenānekadhā dṛśyate, tathety arthaḥ | dṛṣṭānto'yam ekasyaiva tatra tatrodaya ity etan-mātrāṁśe | vastutas tu śrī-bhagavad-vigraho'cintya-śaktyā tathā bhāsate | sūryas tu dūrastha-vistīrṇātmatā-svabhāveneti viśeṣaḥ | athavā, taṁ pūrva-varṇita-svarūpam imam agrata evopaviṣṭaṁ śarīra-bhājāṁ hṛdi hṛdi santam api samadhigato'smi | yadyapy antaryāmi-rūpam etasmād rūpād anyākāraṁ, tathāpy etad rūpam evādhunā tatra tatra paśyāmi | sarvato mahā-prabhāvasya tasya rūpasyāgrato'nyasya rūpasya sphuraṇāśakter iti bhāvaḥ | atra dṛṣṭānto deśa-bhede'py abheda-bodhanāya jñeyaḥ, na tu pūrṇāpūrṇatva-vivakṣāyai | amīlita-dṛg vyadhārayat iti, kṛṣṇa evaṁ bhagavati mano-vāk-kāya-vṛttibhiḥ ity upakramopasaṁhārādibhir atra śrī-vigraha eva prastūyate | tato nedaṁ padyaṁ brahma-paraṁ vyākhyeyam | tad evaṁ paricchinnatvāparicchinnatvayor yugapat-sthiter acaraṁ caram eva ca ity etad apy atra susaṅgacchate | ato vibhutve'pi līlāyā yāthārthyaṁ sidhyati || ||
И так же:
«Того, вот этого, нерождённого, утвердившегося в сердце за сердцем у носящих тела, Им же Самим созданных, — будто в каждом взоре, но не по-разному, как одно солнце, — я постиг, стряхнув заблуждение различия».
«Того, вот этого» — сидящего прямо передо мною Шри Кришну, собственною Своею частью, в образе единичного Внутреннего Правителя, «утвердившегося в сердце за сердцем у носящих тела»; по сказанному — «иные чтут Пурушу величиною с пядь, обитающего в полости сердца внутри своего тела», — обитающего будто различным образом, тем и иным, — Его, одного и неразличного образом, я «постиг».
То есть: я стал познавшим, что этот самый образ высшего блаженства и есть всепроникающий и что Он проявляется там и там особостью собственного Своего облика, вошедшего внутрь Него же, — как Внутренний Правитель.
Ибо я — «стряхнувший заблуждение различия»: Его же милостью прогнано заблуждение, а признак его — мысль о Его множественности, рождённая тем, что всепроникновение образа Бхагавана мнится немыслимым.
Причина же того, что Он проникает в них: «созданных Им Самим», то есть произведённых в Нём же, высшей опоре.
Пример тому: «в каждом взоре». То есть: как одно солнце, проходя поверх деревьев, стен и прочего, на взгляд за взглядом живых существ, пребывающих в разных местах, видится по-разному — где без заслона, во всей полноте, а где с заслоном, не во всей, — так и здесь.
Пример этот взят лишь в той доле, что один восходит там и там. На деле же прекрасный образ Бхагавана светит так непостижимою силой, а солнце — по природе своей протяжённости, стоящей вдали; вот и различие.
Или иначе: «того», чей собственный облик описан прежде, «этого», сидящего прямо передо мною, — хоть Он и «в сердце за сердцем у носящих тела», — «я постиг». То есть: хотя образ Внутреннего Правителя иного облика, нежели этот, всё же ныне я вижу там и там именно этот образ. Смысл: перед тем образом, чьё величие отовсюду велико, иной образ проявиться не в силах.
Пример здесь надо разуметь ради понимания неразличия при различии места, а не ради речи о полноте и неполноте.
Словами «держал немигающий взор» и «так на Кришну, на Бхагавана, действиями ума, речи и тела» — зачином, заключением и прочим — здесь обсуждается именно прекрасный образ. Потому эту строфу не надо толковать как ведущую речь о Брахмане.
Итак, раз ограниченность и неограниченность пребывают одновременно, хорошо согласуется здесь и «недвижное, и движущееся». Потому и при вездесущности доказывается подлинность игры.
4d8dde726afb · publicado 20 sept 2026, 11:13:10 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Нарада говорит не о выводе, а о том, что увидел: сидящий перед ним и есть тот, кто в каждом сердце.
Пример с солнцем ограничен намеренно — сходство берётся в одном, а причина у солнца и у Него разная.
Вывод раздела: вездесущность не отменяет игры, иначе игра была бы представлением.