ततश् च यस्मिन् परमबृहति सामान्याकारसत्ताया अपि तदङ्गज्योतिषोऽपि बृहत्त्वेन ब्रह्मत्वं तस्मिन्न् एव मुख्या तच्छब्दप्रवृत्तिः । तथा च ब्राह्मे— अनन्तो भगवान् ब्रह्म आनन्देत्यादिभिः पदैः । प्रोच्यते विष्णुर् एवैकः परेषाम् उपचारतः ॥ इति । यथा पाद्मे— पृथग् वक्तुं गुणास् तस्य न शक्यन्तेऽमितत्वतः । यतोऽतो ब्रह्मशब्देन सर्वेषां ग्रहणं भवेत् ॥ एतस्माद् ब्रह्मशब्दोऽसौ विष्णोर् एव विशेषणम् । अमितो हि गुणो यस्मान् नान्येषां तम् ऋते विभुम् ॥ इति । अत्र निर्गलितोऽयं महाप्रकरणार्थः—यद् अद्वयं ज्ञानं, तद् एव तत्त्वम् इति तत्त्वविदो वदन्ति । तच् च वैशिष्ट्यं विनैवोपलभ्यमानं ब्रह्मेति शब्द्यते, वैशिष्ट्येन सह तु श्रीभगवान् इति । स च भगवान् पूर्वोदितलक्षणश्रीमूर्त्यात्मक एव, न त्व् अमूर्तः । अथ, भूप मूर्तम् अमूर्तं च परं चापरम् एव च इति श्रीविष्णुपुराणपद्ये तस्य चतुर्विधत्वम् अङ्गीकुर्वद्भिर् यद्य् अमूर्तत्वम् अपि पृथग् अङ्गीकर्तव्यं, तदा ब्रह्मत्ववत् तदुपासकदृष्टियोग्यतानुरूपम् एवास्तु । तथा हि, यस्य समीचीना भक्तिर् अस्ति तस्य परमूर्त्या श्यामसुन्दरचतुर्भुजादिरूपया प्रादुर्भवति । यस्यार्वाचीनोपासनारूपा, तस्यापरमूर्त्या पातालपादादिकल्पनामय्य् एव । यस्य च रूक्षं ज्ञानं, तस्य परेण ब्रह्मलक्षणामूर्तत्वेन । यस्य ज्ञानप्रचुरा भक्तिः, तस्य त्व् अपरेणेश्वरलक्सणमूर्तत्वेनेति । अत्रापरत्वं परमूर्त्याविर्भावानन्तरसोपानत्वेन न ब्रह्मवद् अतीव मूर्तत्वानपेक्ष्यम् इत्य् एवम् । न त्व् अश्रेष्ठत्वविवक्षयेति ज्ञेयम् । परमूर्तापेक्षयापरत्वं वा । तत्रैव तद् विश्वरूपं वै रूपम् रूपम् अन्यद् धरेर् महत् इति विश्वाधिष्ठानत्वेन नित्यत्वविभूत्वे । मूर्तं भगवतो रूपं सर्वापाश्रयनिःस्पृहम् इति निरुपाधित्वम् । चिन्तयेद् ब्रह्मभूतं तम् इति परतत्त्वलक्षणत्वम् । त्रिभावभावनातीत इति तत्र प्रसिद्धकर्ममयज्ञानकर्मसमुच्चयमयकेवलज्ञानमयभावनात्रयातीतत्वेन परतत्त्वलक्षणत्वेऽपि भक्त्यैकाविर्भाविततया सम्यक्प्रकाशत्वं मूर्तस्यैव व्यञ्जितम् । अत एव, शुभाश्रयः सचित्तस्य सर्वगस्य तथात्मनः इत्य् उक्तम् । ततश् च तस्याः श्रीमूर्तेर् अपि सकाशात् तदन्ते प्रत्याहारोक्तिः, केवलाभेदोपासकं प्रति व्यवस्थापिता भवतीत्य् अप्य् अनुसन्धेयम् । अत्र तद्विश्वरूपवैरूप्यम् इत्य् एतत् पद्यं मूर्तपरम् एव ज्ञेयम्, समस्तशक्तिरूपाणि यत् करोति नरेश्वरः । देवतिर्यङ्मनुष्यादिचेष्टावन्ति स्वलीलया ॥ इत्य् अनन्तरवाक्यबलात् । यतः प्रथमस्य तृतीये—यस्याम्भसि शयानस्य योगनिद्रां वितन्वतः इत्यद्युक्तलक्सणस्य मूर्तस्यैव तत्तदवतारित्वं दर्शितम्, एतन् नानावताराणां निधानं बीजम् अव्ययम् इति । “तद् विश्वरूपवैरूप्यम्” इति पठद्भिः श्रीरामानुजचरणैर् अपि मूर्तपरत्वेनैव व्याख्यातम्—विश्वरूपाद् वैरूप्यं वैलक्सण्यं यत्र तद्विश्वविलक्षणं मूर्तं स्वरूपम् इति । तद् एवं तस्य वस्तुतः श्रीमूर्त्यात्मकत्व एव सिद्धे, यत् सर्वतः पाणिपादादिलक्षणा मूर्तिः श्रूयते, सापि पूर्वोक्तलक्षणायाः श्रीमूर्तेर् न पृथग् इति विभुत्वप्रकरणान्ते व्यञ्जितम् एव । यत् तु— बृहच्छरीरोऽभिविमानरूपो युवा कुमारत्वम् उपेयिवान् हरिः । रेमे श्रियाऽसौ जगतां जनन्या स्वज्योत्स्नया चन्द्र इवामृतांशुः । इति पाद्मोत्तरखण्डवचनम् । अत्र परब्रह्मस्वरूपशरीरः सर्वतोभावेन विगतपरिमाणोऽपि नित्यं कैशोराकारम् एव प्राप्तः सन् श्रिया सह रेम इत्य् अर्थः । उपेयिवान् इत्य् उक्ताव् अपि नित्यत्वम् अपहतपाप्मेतिवत् । तत्रैव तदीयतच्छ्रीमूर्त्यधिष्ठातृकत्रिपाद्विभूतेर् अपि प्रघट्टकेन वाक्यसमूहकेन परमनित्यताप्रतिपादनात् । तथा चोक्तं तत्रैव— अच्युतं शाश्वतं दिव्यं सदा यौवनम् आश्रितम् । नित्यं सम्भोगम् ईश्वर्या श्रिया भूम्या च संवृतम् ॥ इति । तस्मात् श्रीभगवान् यथोक्तलक्षण एव । स एव वदन्तीत्य् अस्य मुख्यार्थभूतं मूलं तत्त्वम् इति पर्यवसानम् । तद् उक्तं मोक्षधर्मे श्रीनारायणोपाख्याने— तत्त्वं जिज्ञासमानानां हेतुभिः सर्वतोमुखैः । तत्त्वम् एको महायोगी हरिर् नारायणः प्रभुः ॥ इति । नारायणोपनिषदि च—नारायणः परं ब्रह्म तत्त्वं नारायणः परम् इति । अत्र श्रीरामानुजोदाहृताः श्रुतयश् च—यस्य पृथिवी शरीरम् इत्य् आरभ्य, एष सर्वभूतान्तरात्मा दिव्यो देव एको नारायणः इत्याद्या बह्व्यः । इह श्रीभगवदंशभूतानां पुरुषादीनां परमतत्त्वविग्रहतासाधनं वाक्यजातम् अपि तस्यांशिनस् तद्रूपविग्रहत्वं कैमुत्येनाभिव्यनक्तीति पूर्वत्र चोत्तरत्र च ग्रन्थे तथोदाहरणानि । श्रीविष्णुपुराणे तु साक्षात् श्रीभगवन्तम् अधिकृत्य तथोदाहरणम्— द्वे रूपे ब्रह्मणस् तस्य मूर्तं चामूर्तम् एव च । क्षराक्षरस्वरूपे ते सर्वभूतेष्व् अवस्थिते । अक्षरं तत् परं ब्रह्म क्षरं सर्वम् इदं जगत् ॥ इत्य् उक्त्वा जगन्मध्ये ब्रह्मविष्ण्वीशरूपाणि च पठित्वा पुनर् उक्तम्— तद् एतद् अक्षरं नित्यं जगन्मुनिवराखिलम् । आविर्भावतिरोभावजन्मनाशविकल्पनवत् ॥ इति । तद् एतद् अक्षराख्यं परब्रह्म नित्यम् अखिलं जगत् तु आविर्भावादिभेदवद् इत्य् अर्थः । तत्राविर्भावतिरोभावौ श्रीविष्णुतदंशानां, जन्मनाशौ त्व् अन्येषाम् । अतो जगत्य् आविर्भावादिकृत्येनैव पूर्वेषां ब्रह्मादीनां तदन्तःपातव्यपदेशः, न वस्तुत इत्य् अर्थः । अथ सदा स्वधाम्नि विराजमानत्वेन क्षररूपतो मूर्तत्वादिना चाक्षरतोऽपि विलक्षणं तृतीयं रूपं भगवतः परमं स्वरूपम् इति पुनर् उच्यते । सर्वशक्तिमयो विष्णुः स्वरूपं ब्रह्मणोऽपरम् । मूर्तं तद् योगिभिः पूर्वं योगारम्भेषु चिन्त्यते ॥ स परः सर्वशक्तीनां ब्रह्मणः समनन्तरम् । मूर्तं ब्रह्म महाभाग सर्वब्रह्ममयो हरिः ॥ तत्र सर्वम् इदं प्रोतम् ओतं चैवाखिलं जगत् ॥ इति । ब्रह्मसाक्षात्कारात् पूर्वं योगिभिश् चिन्त्यते । तथा ब्रह्मणः समनन्तरम् उपासनानुक्रमेण यथाग्रेऽक्षराद् अनन्तरं तद् उक्तम्, यथा—ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा इत्याद्यनुसारेण ब्रह्मसाक्षात्कारानन्तराविर्भावी च स इत्य् अर्थः । यतः सर्वासां शक्तीनां स्वरूपभूतादीनां परमाश्रयः । अत एव सर्वब्रह्ममयोऽखण्डब्रह्मस्वरूपं च, अक्षराख्यस्य पूर्वस्य शक्तिहीनत्वेन खण्डितत्वात् । यद् वा, अत एव सर्ववेदवेद्य इत्य् अर्थः । तत एव च तत्र सर्वम् इत्य् आदीति । एवं— यस्मात् क्षरम् अतीतोऽहम् अक्षराद् अपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ इत्यादि श्रीगीतोपनिषद् अपि योज्या । अत्र यद्यपि कूटस्थोऽक्षर उच्यते इत्य् अक्षरशब्देन शुद्धजीव एव प्रस्तूयते, तथापि परब्रह्म एव च लक्षणम्, अक्षरं परमं ब्रह्म इति । तच् च तत्र पूर्वोक्तम् इति । अनयोश् चिन्मात्रवस्तुत्वेनैकार्थत्वाद् इति तद् एतद् अभिप्रेत्य मल्लानाम् अशनिर् नॄणां नरवर इत्यादौ मूर्तस्यैव स्वयं भगवत एव लक्षणत्वम् । साक्षाद् एवाह—तत्त्वं परं योगिनाम् इति । योगिनां चतुःसनादीनाम् इति ॥ ॥
tataś ca yasmin parama-bṛhati sāmānyākāra-sattāyā api tad-aṅga-jyotiṣo'pi bṛhattvena brahmatvaṁ tasminn eva mukhyā tac-chabda-pravṛttiḥ | tathā ca brāhme— ananto bhagavān brahma ānandety-ādibhiḥ padaiḥ | procyate viṣṇur evaikaḥ pareṣām upacārataḥ || iti | yathā pādme— pṛthag vaktuṁ guṇās tasya na śakyante'mitatvataḥ | yato'to brahma-śabdena sarveṣāṁ grahaṇaṁ bhavet || etasmād brahma-śabdo'sau viṣṇor eva viśeṣaṇam | amito hi guṇo yasmān nānyeṣāṁ tam ṛte vibhum || iti | atra nirgalito'yaṁ mahā-prakaraṇārthaḥ—yad advayaṁ jñānaṁ, tad eva tattvam iti tattva-vido vadanti | tac ca vaiśiṣṭyaṁ vinaivopalabhyamānaṁ brahmeti śabdyate, vaiśiṣṭyena saha tu śrī-bhagavān iti | sa ca bhagavān pūrvodita-lakṣaṇa-śrī-mūrtyātmaka eva, na tv amūrtaḥ | atha, bhūpa mūrtam amūrtaṁ ca paraṁ cāparam eva ca iti śrī-viṣṇu-purāṇa-padye tasya caturvidhatvam aṅgīkurvadbhir yady amūrtatvam api pṛthag aṅgīkartavyaṁ, tadā brahmatvavat tad-upāsaka-dṛṣṭi-yogyatānurūpam evāstu | tathā hi, yasya samīcīnā bhaktir asti tasya para-mūrtyā śyāmasundara-caturbhujādi-rūpayā prādurbhavati | yasyārvācīnopāsanā-rūpā, tasyāpara-mūrtyā pātāla-pādādi-kalpanā-mayy eva | yasya ca rūkṣaṁ jñānaṁ, tasya pareṇa brahma-lakṣaṇāmūrtatvena | yasya jñāna-pracurā bhaktiḥ, tasya tv apareṇeśvara-laksaṇa-mūrtatveneti | atrāparatvaṁ para-mūrty-āvirbhāvānantara-sopānatvena na brahmavad atīva mūrtatvānapekṣyam ity evam | na tv aśreṣṭhatva-vivakṣayeti jñeyam | para-mūrtāpekṣayāparatvaṁ vā | tatraiva tad viśva-rūpaṁ vai rūpam rūpam anyad dharer mahat iti viśvādhiṣṭhānatvena nityatva-vibhūtve | mūrtaṁ bhagavato rūpaṁ sarvāpāśraya-niḥspṛham iti nirupādhitvam | cintayed brahma-bhūtaṁ tam iti para-tattva-lakṣaṇatvam | tri-bhāva-bhāvanātīta iti tatra prasiddha-karma-maya-jñāna-karma-samuccaya-maya-kevala-jñāna-maya-bhāvanā-trayātītatvena para-tattva-lakṣaṇatve'pi bhaktyaikāvirbhāvitatayā samyak-prakāśatvaṁ mūrtasyaiva vyañjitam | ata eva, śubhāśrayaḥ sa-cittasya sarvagasya tathātmanaḥ ity uktam | tataś ca tasyāḥ śrī-mūrter api sakāśāt tad-ante pratyāhāroktiḥ, kevalābhedopāsakaṁ prati vyavasthāpitā bhavatīty apy anusandheyam | atra tad-viśva-rūpa-vairūpyam ity etat padyaṁ mūrta-param eva jñeyam, samasta-śakti-rūpāṇi yat karoti nareśvaraḥ | deva-tiryaṅ-manuṣyādi-ceṣṭāvanti sva-līlayā || ity anantara-vākya-balāt | yataḥ prathamasya tṛtīye—yasyāmbhasi śayānasya yoga-nidrāṁ vitanvataḥ ity-ady-ukta-laksaṇasya mūrtasyaiva tat-tad-avatāritvaṁ darśitam, etan nānāvatārāṇāṁ nidhānaṁ bījam avyayam iti | “tad viśva-rūpa-vairūpyam” iti paṭhadbhiḥ śrī-rāmānuja-caraṇair api mūrta-paratvenaiva vyākhyātam—viśva-rūpād vairūpyaṁ vailaksaṇyaṁ yatra tad-viśva-vilakṣaṇaṁ mūrtaṁ svarūpam iti | tad evaṁ tasya vastutaḥ śrī-mūrty-ātmakatva eva siddhe, yat sarvataḥ pāṇi-pādādi-lakṣaṇā mūrtiḥ śrūyate, sāpi pūrvokta-lakṣaṇāyāḥ śrī-mūrter na pṛthag iti vibhutva-prakaraṇānte vyañjitam eva | yat tu— bṛhac-charīro'bhivimāna-rūpo yuvā kumāratvam upeyivān hariḥ | reme śriyā'sau jagatāṁ jananyā sva-jyotsnayā candra ivāmṛtāṁśuḥ | iti pādmottara-khaṇḍa-vacanam | atra para-brahma-svarūpa-śarīraḥ sarvato-bhāvena vigata-parimāṇo'pi nityaṁ kaiśorākāram eva prāptaḥ san śriyā saha rema ity arthaḥ | upeyivān ity uktāv api nityatvam apahata-pāpmetivat | tatraiva tadīya-tac-chrī-mūrty-adhiṣṭhātṛka-tripād-vibhūter api praghaṭṭakena vākya-samūhakena parama-nityatā-pratipādanāt | tathā coktaṁ tatraiva— acyutaṁ śāśvataṁ divyaṁ sadā yauvanam āśritam | nityaṁ sambhogam īśvaryā śriyā bhūmyā ca saṁvṛtam || iti | tasmāt śrī-bhagavān yathokta-lakṣaṇa eva | sa eva vadantīty asya mukhyārtha-bhūtaṁ mūlaṁ tattvam iti paryavasānam | tad uktaṁ mokṣa-dharme śrī-nārāyaṇopākhyāne— tattvaṁ jijñāsamānānāṁ hetubhiḥ sarvato-mukhaiḥ | tattvam eko mahā-yogī harir nārāyaṇaḥ prabhuḥ || iti | nārāyaṇopaniṣadi ca—nārāyaṇaḥ paraṁ brahma tattvaṁ nārāyaṇaḥ param iti | atra śrī-rāmānujodāhṛtāḥ śrutayaś ca—yasya pṛthivī śarīram ity ārabhya, eṣa sarva-bhūtāntarātmā divyo deva eko nārāyaṇaḥ ity-ādyā bahvyaḥ | iha śrī-bhagavad-aṁśa-bhūtānāṁ puruṣādīnāṁ parama-tattva-vigrahatā-sādhanaṁ vākya-jātam api tasyāṁśinas tad-rūpa-vigrahatvaṁ kaimutyenābhivyanaktīti pūrvatra cottaratra ca granthe tathodāharaṇāni | śrī-viṣṇu-purāṇe tu sākṣāt śrī-bhagavantam adhikṛtya tathodāharaṇam— dve rūpe brahmaṇas tasya mūrtaṁ cāmūrtam eva ca | kṣarākṣara-svarūpe te sarva-bhūteṣv avasthite | akṣaraṁ tat paraṁ brahma kṣaraṁ sarvam idaṁ jagat || ity uktvā jagan-madhye brahma-viṣṇv-īśa-rūpāṇi ca paṭhitvā punar uktam— tad etad akṣaraṁ nityaṁ jagan-muni-varākhilam | āvirbhāva-tirobhāva-janma-nāśa-vikalpanavat || iti | tad etad akṣarākhyaṁ para-brahma nityam akhilaṁ jagat tu āvirbhāvādi-bhedavad ity arthaḥ | tatrāvirbhāva-tirobhāvau śrī-viṣṇu-tad-aṁśānāṁ, janma-nāśau tv anyeṣām | ato jagaty āvirbhāvādi-kṛtyenaiva pūrveṣāṁ brahmādīnāṁ tad-antaḥ-pāta-vyapadeśaḥ, na vastuta ity arthaḥ | atha sadā sva-dhāmni virājamānatvena kṣara-rūpato mūrtatvādinā cākṣarato'pi vilakṣaṇaṁ tṛtīyaṁ rūpaṁ bhagavataḥ paramaṁ svarūpam iti punar ucyate | sarva-śakti-mayo viṣṇuḥ svarūpaṁ brahmaṇo'param | mūrtaṁ tad yogibhiḥ pūrvaṁ yogārambheṣu cintyate || sa paraḥ sarva-śaktīnāṁ brahmaṇaḥ samanantaram | mūrtaṁ brahma mahā-bhāga sarva-brahma-mayo hariḥ || tatra sarvam idaṁ protam otaṁ caivākhilaṁ jagat || iti | brahma-sākṣāt-kārāt pūrvaṁ yogibhiś cintyate | tathā brahmaṇaḥ samanantaram upāsanānukrameṇa yathāgre'kṣarād anantaraṁ tad uktam, yathā—brahma-bhūtaḥ prasannātmā ity-ādy-anusāreṇa brahma-sākṣātkārānantarāvirbhāvī ca sa ity arthaḥ | yataḥ sarvāsāṁ śaktīnāṁ svarūpa-bhūtādīnāṁ paramāśrayaḥ | ata eva sarva-brahma-mayo'khaṇḍa-brahma-svarūpaṁ ca, akṣarākhyasya pūrvasya śakti-hīnatvena khaṇḍitatvāt | yad vā, ata eva sarva-veda-vedya ity arthaḥ | tata eva ca tatra sarvam ity ādīti | evaṁ— yasmāt kṣaram atīto'ham akṣarād api cottamaḥ | ato'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ || ity-ādi śrī-gītopaniṣad api yojyā | atra yadyapi kūṭastho'kṣara ucyate ity akṣara-śabdena śuddha-jīva eva prastūyate, tathāpi para-brahma eva ca lakṣaṇam, akṣaraṁ paramaṁ brahma iti | tac ca tatra pūrvoktam iti | anayoś cin-mātra-vastutvenaikārthatvād iti tad etad abhipretya mallānām aśanir nṝṇāṁ naravara ity-ādau mūrtasyaiva svayaṁ bhagavata eva lakṣaṇatvam | sākṣād evāha—tattvaṁ paraṁ yoginām iti | yogināṁ catuḥsanādīnām iti || ||
И потому главное приложение слова «Брахман» — именно к Тому высшему, великому, в ком велики и бытие общего облика, и сияние Его членов. Так и в «Брахме»:
«„Бесконечный“, „Бхагаван“, „Брахман“, „блаженство“ и прочими словами называется именно один Вишну, а у иных — переносно».
И в «Падме»:
«Свойства Его нельзя высказать порознь, ибо они безмерны; потому словом „Брахман“ и бывает охват всех. Потому это слово „Брахман“ есть определение именно Вишну: ибо безмерно свойство у Него, а не у иных, кроме Него, вездесущего».
Здесь извлечён смысл всего великого раздела: то недвойственное знание, говорят знатоки сущности, и есть сущность; и оно же, обретаемое без особости, называется «Брахманом», а вместе с особостью — «Шри Бхагаван». И тот Бхагаван состоит именно из прекрасного образа, чей признак сказан прежде, а не безóбразен.
Далее: если те, кто по строфе прекрасной «Вишну-пураны» — «и образное, и безóбразное, и высшее, и низшее, о царь» — принимают у Него четверякость, должны принять отдельно и безóбразность, то пусть она, как и Брахманом бытие, будет соответственна пригодности виденья её почитателя.
А именно: у кого правая преданность, тому Он является высшим образом, чей облик — Шьямасундара, четырёхрукий и прочее. У кого поклонение позднего рода — тому низшим образом, состоящим из измышлений «Патала — ноги» и прочего. У кого сухое знание — тому высшею безóбразностью, чей признак Брахман. А у кого преданность, обильная знанием, — тому низшею образностью, чей признак Владыка.
Здесь «низшесть» надо понимать так: это ступень после явления высшего образа, не требующая образности в крайней степени, как Брахман; а не с намерением сказать, что она хуже. Или же «низшесть» — по сравнению с высшим образным.
Там же: «тот вселенский облик, а иной облик Хари велик» — о вечности и вездесущности, ибо он основа вселенной. «Образный облик Бхагавана, не желающий никакой опоры» — о беспривнесённости. «Да созерцает Его, ставшего Брахманом» — о том, что он имеет признаком высшую сущность. «Превзошедший созерцание трёх состояний» — тем, что он превзошёл троицу известных там созерцаний: состоящего из дела, состоящего из совокупности знания и дела и состоящего из одного лишь знания, — и при этом, имея признаком высшую сущность, являем одною лишь преданностью; тем выражено, что полное проявление есть именно у образного.
Потому и сказано: «он — благая опора ума с его сонмом, всепроникающей, и так же души».
И потому надо усмотреть, что речь об отвлечении в конце, будто оно выше самого прекрасного образа, установлена лишь для почитателя одного лишь неразличия.
Здесь строфу «тот — инообразность вселенского облика» надо знать как имеющую предметом именно образное — по силе следующего за нею речения: «что все облики сил творит Владыка людей, имеющие действия богов, животных, людей и прочих, своею игрою». Ибо в третьей главе первой песни показано, что источник тех и тех нисхождений есть именно образный, чей признак сказан словами «у кого, возлежащего в водах и простирающего йога-сон» и далее: «это нетленное семя, вместилище многих нисхождений».
И стопы Шри Рамануджи, читая «тот — инообразность вселенского облика», тоже истолковали её как имеющую предметом образное: «инообразность, то есть отличие от вселенского облика, есть там, где образный собственный облик, отличный от вселенной».
Итак, раз доказано, что на деле Он состоит именно из прекрасного образа, то и тот образ, о котором слышно «отовсюду руки, ноги и прочее», не отделён от прекрасного образа, чей признак сказан прежде, — как и выражено в конце раздела о вездесущности.
А речение последней части «Падмы»:
«С великим телом, превосходящим всякую меру, юный, обретший отрочество, Хари играл со Шри, матерью миров, как луна с нектарными лучами — со своим светом», —
здесь смысл тот, что Он, чьё тело есть собственный облик высшего Брахмана, хотя и всячески ушёл от меры, вечно обретши именно облик отрочества, играл вместе со Шри. И хотя сказано «обретший», вечность остаётся — как в «отринувший зло».
Там же разделом, собранием речений, утверждается крайняя вечность и того трёхчетвертного проявления, чей правитель — тот Его прекрасный образ. Так и сказано там же:
«Непреходящий, постоянный, дивный, всегда обретший юность, вечное наслаждение, окружённый владычицею Шри и Бхуми».
Потому Шри Бхагаван именно таков, как сказано. И вывод: Он и есть коренная сущность, что служит главным смыслом слова «говорят».
О том сказано в «Мокша-дхарме», в сказании о Шри Нараяне: «для исследующих сущность доводами со всех сторон сущность одна — великий йогин Хари Нараяна, Господин». И в «Нараяна-упанишаде»: «Нараяна — высший Брахман; сущность — Нараяна, высшая».
И здесь шрути, приведённые Шри Рамануджей: начиная с «у кого земля тело» и до «этот внутренний Дух всех существ, дивный бог, один Нараяна» и прочие, многие.
Здесь и то множество речений, что доказывает образ высшей сущности у Пуруши и прочих, сущих частями Шри Бхагавана, тем более являет, что и у Него, обладателя частей, есть образ того же облика; потому такие приведения и стоят в книге прежде и после.
А в прекрасной «Вишну-пуране» таково приведение, прямо берущее предметом Шри Бхагавана:
«Два облика у того Брахмана — образный и безóбразный; они имеют облик гибнущего и негибнущего и пребывают во всех существах. Негибнущее — тот высший Брахман, а гибнущее — весь этот мир», —
и, сказав так и перечислив среди мира облики Брахмы, Вишну и Ишы, снова сказано:
«То негибнущее вечно, о лучший из мудрецов, а весь мир имеет различия явления, исчезновения, рождения и гибели».
То есть: то, именуемое «негибнущим», — высший Брахман, вечен; а весь мир имеет различия явления и прочего. Там явление и исчезновение — у Шри Вишну и Его частей, а рождение и гибель — у иных. Потому именование прежних, Брахмы и прочих, как входящих в мир, идёт лишь по действию их явления и прочего в мире, а не на деле.
Далее снова говорится о третьем облике Бхагавана — высшем Его собственном облике, который отличен и от гибнущего облика, ибо всегда сияет в Своей обители, и от негибнущего, ибо образен и прочее:
«Вишну, обладающий всеми силами, — облик Брахмана, низший, образный; его йоги созерцают сперва, в начинаниях йоги.
Тот высший среди всех сил, сразу после Брахмана, — образный Брахман, о великой доли, Хари, состоящий из всего Брахмана; в нём вдоль и поперёк проткнут весь этот мир».
Йоги созерцают Его прежде постижения Брахмана воочию. Так же «сразу после Брахмана» — по порядку поклонения, как далее сказано «после негибнущего»; то есть: Он является сразу после постижения Брахмана воочию, по словам «ставший Брахманом, с умиротворённою душой» и далее.
Ибо Он — высшая опора всех сил, сущих собственным обликом и прочих. Потому Он и «состоит из всего Брахмана», то есть есть собственный облик нераздельного Брахмана, — ибо прежнее, именуемое «негибнущим», раздельно, лишённое сил. Или же: потому Он и познаваем всею ведою. И потому же «в нём всё это» и далее.
Так же надо соотнести и прекрасную «Гита-упанишаду»: «поскольку Я превзошёл гибнущее и выше негибнущего, потому Я прославлен в мире и в веде как Высший Муж» и далее. Хотя там словами «на вершине стоящий называется негибнущим» обсуждается именно чистая душа, всё же указуем и высший Брахман, ибо «негибнущее — высший Брахман»; и о том там сказано прежде; и ибо у этих двух один предмет — вещность одного лишь сознания.
Имея это в виду, и в словах «молния для борцов, о лучший из людей» и далее указуем именно образный, Сам Бхагаван. Прямо он и говорит: «высшая сущность для йогов». «Йогов» — четверых Сана и прочих.
e3dda382e1f9 · publicado 20 sept 2026, 11:13:10 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Четыре образа расписаны не по достоинству, а по тому, кто чем смотрит: преданность, обряд, сухое знание, знание с преданностью.
Потому «низшее» здесь не значит «худшее»: это ступень, на которой уже не нужна крайняя отвлечённость.
А вывод собран из чужих цитат: даже там, где ждали бы иного, «Брахман» оказывается определением Вишну.