तद् एतत् सर्वम् अभिप्रेत्याहुः— दृतय इव श्वसन्त्य् असुभृतो यदि तेऽनुविधा महदहमादयोऽण्डम् असृजन् यदनुग्रहतः । पुरुषविधोऽन्वयोऽत्र चरमोऽन्नमयादिषु यः सदसतः परं त्वम् अथ यद् एष्व् अवशेषमृतम् ॥ असुभृतो जीवा दृतय इव श्वसदाभासा अपि यदि ते तव अनुविधा भक्ता भवन्ति, तदा श्वसन्ति प्राणन्ति । तेषु तद्भक्तानाम् एव जीवनं जीवनं मन्यामहे इति भावः । कथम्? यस्य तव अनुग्रहतः समष्टिव्यष्टिरूपम् अण्डं देहं महदहमादयोऽसृजन्, अतः स्वयम् एव तथाविधात् त्वत्तः पराङ्मुखानाम् अन्येषां दृतितुल्यत्वं युक्तम् एवेति भावः । अनुग्रहम् एव दर्शयन्ति—अत्र महदहमादिषु अन्वयः प्रविष्टस् त्वम् इति । कथं मत्प्रवेशमात्रेण तेषां तथा सामर्थ्यं स्यात्? तत्राहुः—यद् यस्मात् सत आनन्दमयाख्यब्रह्मणोऽवयवस्य प्रियादेः, असतस् तदन्यस्माद् अन्नमयादेश् च यत् परं पुच्छभूतं सर्वप्रतिष्ठा ब्रह्म, तत् खलु त्वम् । तत्रापि, एषु प्रतिष्ठावाक्येषु अवशेषं वाक्यशेषत्वेन स्थितं, ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम् इत्यादाव् अन्यत्र प्रसिद्धम्— आत्मतत्त्वविशुद्ध्यर्थं यद् आह भगवान् ऋतम् । ब्रह्मणे दर्शयन् रूपम् अव्यलीकव्रतादृतः ॥ इति । अत्र ऋतत्वेनापि प्रसिद्धं श्रीभगवद्रूपम् एव, तत् त्वम् । अतोऽन्नमयादिषु पुरुषविधः पुरुषाकारो यश् चरमः प्रियमोदप्रमोदानन्दब्रह्मणाम् अवयवी आनन्दमयः, स त्वम् इति । तस्मान् मूलपरमानन्दरूपत्वात् तवैव प्रवेशेन तेषां तथा सामर्थ्यं युक्तम् एवेति भावः, को ह्य् एवान्यात् कः प्राण्याद् यद् एष आकाश आनन्दो न स्यात्? इति श्रुतेः । प्रकरणेऽस्मिन्न् एतद् उक्तं भवति—यद्यप्य् एकस्वरूपेऽपि वस्तुनि स्वगतनानाविशेषो विद्यते, तथापि तादृशशक्तियुक्ताया एव दृष्टेस् तत्तत्सर्वविशेषग्रहणे निमित्तता दृश्यते, न त्व् अन्यस्याः । यथा मांसमयी दृष्टिः सूर्यमण्डलं प्रकाशमात्रत्वेन गृह्णाति, दिव्या तु प्रकाशमात्रस्वरूपत्वेऽपि तदन्तर्गतदिव्यसभादिकं गृह्णाति । एवम् अत्र भक्तेर् एव सम्यक्त्वेन तयैव सम्यक् तत्त्वं दृश्यते । तच् च भगवान् एवेति तस्यैव सम्यग्रूपत्वम् । ज्ञानस्य तु असम्यक्त्वेन दर्शितत्वात्, तेनासम्यग् एव तद् दृश्यते । तच् च ब्रह्मेत्य् अस्य असम्यग्रूप्तवम् । तत्र च सामान्यत्वेनैव ग्रहणे एकाकारस्य ज्ञानस्य तदन्तरीणावान्तरभेदपर्यालोचनेष्व् असामार्थ्याद् बहिर् एवावस्थितेन तेन भागवतपरमहंसवृन्दानुभवसिद्धनानाप्रकाशविचित्रेऽपि स्वप्रकाशलक्षणपरतत्त्वे प्रकाशसामान्यमात्रं यद् गृह्यते, तत् तस्य प्रभारूपत्वेनैवोत्प्रेक्ष्यते । ततश् चाघनत्वम् अंशत्वं विभूतित्वं च व्यपदिश्यते तस्य । तस्माद् अखण्डतत्त्वरूपो भगवान् सामान्याकारस्फूर्तिलक्षणत्वेन स्वप्रभाकारस्य ब्रह्मणोऽप्य् आश्रय इति युक्तम् एव । अत एव, यस्य पृथिवी शरीरं, यस्यात्मा शरीरं, यस्याव्यक्तं शरीरं, यस्याक्षरं शरीरम्, एष सर्वभूतान्तरात्मा, अपहतपाप्मा, दिव्यो देव एको नारायणः इत्य् एतच्छ्रुत्यन्तरं चाक्षरशब्दोक्तस्य ब्रह्मणोऽप्य् आत्मत्वेन नारायणं बोधयति । उक्तात्मादिशब्दपारिशेष्यप्रमाणेन, चकार तेषां सङ्क्षोभम् अक्षरजुषाम् अपि इति प्रयोगदृष्ट्या चात्र ह्य् अक्षरशब्देन ब्रह्मैव वाच्यम् । तथा श्रीभगवता साङ्ख्यकथने—कालो मायामये जीवे इत्यादौ महाप्रलये सर्वावशिष्टत्वेन ब्रह्मोपदिश्य तदापि तस्य द्रष्टृत्वं स्वस्मिन्न् उक्तम्, एष साङ्ख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः । प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावरदृशा मया ॥ इत्य् अत्र परावरदृशेत्य् अनेन । सोऽयं चात्र विवेकः—साङ्ख्यं हि ज्ञानं, तच् छास्त्रं खलु स्वरूपभूततद्विशेषम् अननुसन्धाय यत् तत्स्वरूपमात्रं तदानीम् अवशिष्टं वदति, तद् एव च ब्रह्माख्यम् । तद् एव प्रपञ्चावच्छिन्नचरमप्रदेशे प्रपञ्चलयाद् वैकुण्ठ इव स्वरूपभूतविशेषाप्रकाशाद् अवशिष्यमानत्वेन वक्तुं युज्यते । तच् च स्वविशेष्यमात्रं स्वरूपशक्तिविशिष्टेन वैकुण्ठस्थेन श्रीभगवता पृथग् इव तत्रानुभूयत इति । तद् एवं निर्विशेषत्वेन स्पर्शरूपरहितस्यापि तस्य भगवत्प्रभारूपत्वम् उत्प्रेक्ष्य तदभिन्नत्वेन ब्रह्मत्वं व्यपदिष्टम् । ततः स्पर्शरूपादिमाधुरीधारितया सविशेषस्य साक्षाद् भगवदङ्गज्योतिषः सुतराम् एव तत् सिध्यति । यथोक्तं श्रीहरिवंशे महाकालपुराख्याने श्रीमदर्जुनं प्रति स्वयं भगवता— ब्रह्मतेजोमयं दिव्यं महद् यद् दृष्टवान् असि । अहं स भरतश्रेष्ठ मत्तेजस् तत् सनातनम् ॥ प्रकृतिः सा मम परा व्यक्ताव्यक्ता सनातनी । तां प्रविश्य भवन्तीह मुक्ता योगविदुत्तमाः ॥ सा साङ्ख्यानां गतिः पार्थ योगिनां च तपस्विनाम् । तत् परं परमं ब्रह्म सर्वं विभजते जगत् ॥ माम् एव तद् घनं तेजो ज्ञातुम् अर्हसि भारत ॥ इति । प्रकृतिर् इति तत्प्रभात्वेन स्वरूपशक्तित्वम् अपि तस्य निर्दिष्टम् । एवं पूर्वोदाहृतकौस्तुभविषयकविष्णुपुराणवाक्यम् अप्य् एतद् उपोद्वलकत्वेन द्रष्टव्यम् । तस्माद् दृतय इव इत्य् अपि साध्व् एव व्याख्यातम् ॥ ॥
tad etat sarvam abhipretyāhuḥ— dṛtaya iva śvasanty asu-bhṛto yadi te'nuvidhā mahad-aham-ādayo'ṇḍam asṛjan yad-anugrahataḥ | puruṣa-vidho'nvayo'tra caramo'nnamayādiṣu yaḥ sad-asataḥ paraṁ tvam atha yad eṣv avaśeṣa-mṛtam || asu-bhṛto jīvā dṛtaya iva śvasad-ābhāsā api yadi te tava anuvidhā bhaktā bhavanti, tadā śvasanti prāṇanti | teṣu tad-bhaktānām eva jīvanaṁ jīvanaṁ manyāmahe iti bhāvaḥ | katham? yasya tava anugrahataḥ samaṣṭi-vyaṣṭi-rūpam aṇḍaṁ dehaṁ mahad-aham-ādayo'sṛjan, ataḥ svayam eva tathāvidhāt tvattaḥ parāṅ-mukhānām anyeṣāṁ dṛti-tulyatvaṁ yuktam eveti bhāvaḥ | anugraham eva darśayanti—atra mahad-aham-ādiṣu anvayaḥ praviṣṭas tvam iti | kathaṁ mat-praveśa-mātreṇa teṣāṁ tathā sāmarthyaṁ syāt? tatrāhuḥ—yad yasmāt sata ānanda-mayākhya-brahmaṇo'vayavasya priyādeḥ, asatas tad-anyasmād annamayādeś ca yat paraṁ puccha-bhūtaṁ sarva-pratiṣṭhā brahma, tat khalu tvam | tatrāpi, eṣu pratiṣṭhā-vākyeṣu avaśeṣaṁ vākya-śeṣatvena sthitaṁ, brahmaṇo hi pratiṣṭhāham ity-ādāv anyatra prasiddham— ātma-tattva-viśuddhy-arthaṁ yad āha bhagavān ṛtam | brahmaṇe darśayan rūpam avyalīka-vratādṛtaḥ || iti | atra ṛtatvenāpi prasiddhaṁ śrī-bhagavad-rūpam eva, tat tvam | ato'nna-mayādiṣu puruṣa-vidhaḥ puruṣākāro yaś caramaḥ priya-moda-pramodānanda-brahmaṇām avayavī ānanda-mayaḥ, sa tvam iti | tasmān mūla-paramānanda-rūpatvāt tavaiva praveśena teṣāṁ tathā sāmarthyaṁ yuktam eveti bhāvaḥ, ko hy evānyāt kaḥ prāṇyād yad eṣa ākāśa ānando na syāt? iti śruteḥ | prakaraṇe'sminn etad uktaṁ bhavati—yadyapy eka-svarūpe'pi vastuni sva-gata-nānā-viśeṣo vidyate, tathāpi tādṛśa-śakti-yuktāyā eva dṛṣṭes tat-tat-sarva-viśeṣa-grahaṇe nimittatā dṛśyate, na tv anyasyāḥ | yathā māṁsa-mayī dṛṣṭiḥ sūrya-maṇḍalaṁ prakāśa-mātratvena gṛhṇāti, divyā tu prakāśa-mātra-svarūpatve'pi tad-antargata-divya-sabhādikaṁ gṛhṇāti | evam atra bhakter eva samyaktvena tayaiva samyak tattvaṁ dṛśyate | tac ca bhagavān eveti tasyaiva samyag-rūpatvam | jñānasya tu asamyaktvena darśitatvāt, tenāsamyag eva tad dṛśyate | tac ca brahmety asya asamyag-rūptavam | tatra ca sāmānyatvenaiva grahaṇe ekākārasya jñānasya tad-antarīṇāvāntara-bheda-paryālocaneṣv asāmārthyād bahir evāvasthitena tena bhāgavata-paramahaṁsa-vṛndānubhava-siddha-nānā-prakāśa-vicitre'pi sva-prakāśa-lakṣaṇa-para-tattve prakāśa-sāmānya-mātraṁ yad gṛhyate, tat tasya prabhā-rūpatvenaivotprekṣyate | tataś cāghanatvam aṁśatvaṁ vibhūtitvaṁ ca vyapadiśyate tasya | tasmād akhaṇḍa-tattva-rūpo bhagavān sāmānyākāra-sphūrti-lakṣaṇatvena sva-prabhākārasya brahmaṇo'py āśraya iti yuktam eva | ata eva, yasya pṛthivī śarīraṁ, yasyātmā śarīraṁ, yasyāvyaktaṁ śarīraṁ, yasyākṣaraṁ śarīram, eṣa sarva-bhūtāntarātmā, apahata-pāpmā, divyo deva eko nārāyaṇaḥ ity etac-chruty-antaraṁ cākṣara-śabdoktasya brahmaṇo'py ātmatvena nārāyaṇaṁ bodhayati | uktātmādi-śabda-pāriśeṣya-pramāṇena, cakāra teṣāṁ saṅkṣobham akṣara-juṣām api iti prayoga-dṛṣṭyā cātra hy akṣara-śabdena brahmaiva vācyam | tathā śrī-bhagavatā sāṅkhya-kathane—kālo māyā-maye jīve ity-ādau mahā-pralaye sarvāvaśiṣṭatvena brahmopadiśya tadāpi tasya draṣṭṛtvaṁ svasminn uktam, eṣa sāṅkhya-vidhiḥ proktaḥ saṁśaya-granthi-bhedanaḥ | pratilomānulomābhyāṁ parāvara-dṛśā mayā || ity atra parāvara-dṛśety anena | so'yaṁ cātra vivekaḥ—sāṅkhyaṁ hi jñānaṁ, tac chāstraṁ khalu svarūpa-bhūta-tad-viśeṣam ananusandhāya yat tat-svarūpa-mātraṁ tadānīm avaśiṣṭaṁ vadati, tad eva ca brahmākhyam | tad eva prapañcāvacchinna-carama-pradeśe prapañca-layād vaikuṇṭha iva svarūpa-bhūta-viśeṣāprakāśād avaśiṣyamānatvena vaktuṁ yujyate | tac ca sva-viśeṣya-mātraṁ svarūpa-śakti-viśiṣṭena vaikuṇṭha-sthena śrī-bhagavatā pṛthag iva tatrānubhūyata iti | tad evaṁ nirviśeṣatvena sparśa-rūpa-rahitasyāpi tasya bhagavat-prabhā-rūpatvam utprekṣya tad-abhinnatvena brahmatvaṁ vyapadiṣṭam | tataḥ sparśa-rūpādi-mādhurī-dhāritayā sa-viśeṣasya sākṣād bhagavad-aṅga-jyotiṣaḥ sutarām eva tat sidhyati | yathoktaṁ śrī-harivaṁśe mahā-kāla-purākhyāne śrīmad-arjunaṁ prati svayaṁ bhagavatā— brahma-tejo-mayaṁ divyaṁ mahad yad dṛṣṭavān asi | ahaṁ sa bharata-śreṣṭha mat-tejas tat sanātanam || prakṛtiḥ sā mama parā vyaktāvyaktā sanātanī | tāṁ praviśya bhavantīha muktā yoga-vid-uttamāḥ || sā sāṅkhyānāṁ gatiḥ pārtha yogināṁ ca tapasvinām | tat paraṁ paramaṁ brahma sarvaṁ vibhajate jagat || mām eva tad ghanaṁ tejo jñātum arhasi bhārata || iti | prakṛtir iti tat-prabhātvena svarūpa-śaktitvam api tasya nirdiṣṭam | evaṁ pūrvodāhṛta-kaustubha-viṣayaka-viṣṇu-purāṇa-vākyam apy etad upodvalakatvena draṣṭavyam | tasmād dṛtaya iva ity api sādhv eva vyākhyātam || ||
Имея в виду всё это, они говорят:
«Как мехи, дышат носящие дыхание, если они следуют Тебе; махат, „я“ и прочие сотворили яйцо Твоею милостью; связь, что вида человеческого, здесь последняя — в состоящем из пищи и прочих; Ты выше сущего и не-сущего, и Ты же то, что обретено в них остатком».
«Носящие дыхание», то есть души, хоть и имеют лишь видимость дышащих, «как мехи», — «если» они «Тебе» «следуют», то есть преданны, тогда «дышат», то есть живут. Смысл: среди них мы считаем жизнью лишь жизнь преданных Ему.
Как так? «Чьей», то есть Твоею, «милостью» «махат, „я“ и прочие сотворили» «яйцо», то есть тело в облике совокупном и единичном. Потому и уместно, что иные, сами отвернувшиеся от такого Тебя, равны меху.
Милость они и показывают: «здесь», то есть в махате, «я» и прочих, — «связь», то есть Ты, вошедший.
Но как же от одного Моего вхождения у них такая способность? На это они говорят: «что», то есть поскольку, тот Брахман, что «выше» «сущего» — то есть «милого» и прочих, членов Брахмана, именуемого «состоящим из блаженства», — и «не-сущего», то есть иного, чем он, «состоящего из пищи» и прочего; тот Брахман, сущий хвостом, опора всего, — тот ведь «Ты».
И там же, «в них», то есть в речениях об опоре, «остатком», то есть стоящее остатком речения, известное в другом месте — «ведь Я опора Брахмана» и далее; и «то, что ради очищения сути Духа сказал Бхагаван — истину, показывая Брахме образ, почтённый его нелживым обетом». Здесь и по истинности известен именно образ Шри Бхагавана; и то — «Ты».
Потому в «состоящем из пищи» и прочих тот «последний», «вида человеческого», то есть имеющий облик человека, — «состоящий из блаженства», обладающий членами-Брахманами: «милым», «радостью», «восторгом», — тот и есть «Ты».
Потому смысл тот, что у них такая способность уместна именно от Твоего вхождения, ибо Ты — облик коренного высшего блаженства. По шрути: «кто вдыхал бы и кто дышал бы, если бы это пространство не было блаженством?»
В этом разделе сказано вот что. Хотя и в вещи с единым обликом есть многая особость, в ней находящаяся, всё же причиною восприятия всех тех и тех особостей видится лишь то виденье, что наделено такою силой, а не иное. Как зрение из мяса берёт круг солнца одним лишь светом, а дивное, хоть облик его и один лишь свет, берёт и дивные залы, в нём находящиеся.
Так и здесь: полна именно преданность, и ею одною полно видится сущность; а она и есть Бхагаван, — потому Его облик и полон. Знание же показано как неполное, и им то видится неполно; а оно и есть Брахман, — потому облик его неполон.
И при таком восприятии, идущем одною лишь общностью, знание, чей облик един, неспособно к рассмотрению промежуточных различий, в него входящих, и потому стоит вовне; и та одна лишь общность проявления, что берётся им в высшей сущности, чей признак самосветимость, — дивной многими проявлениями, доказанными переживанием сонма бхагават-парамахамс, — мыслится именно как Его сияние. Потому у него и указываются несгущённость, частичность и проявленность.
Потому и уместно: Бхагаван, облик нераздельной сущности, есть опора и Брахмана, который имеет признаком проявление общего облика и есть облик Его сияния.
Потому и иное шрути — «у кого земля тело», «у кого душа тело», «у кого непроявленное тело», «у кого нетленное тело», «этот внутренний Дух всех существ, отринувший зло, дивный бог, один Нараяна» — даёт понять, что Нараяна есть Душа и того Брахмана, что назван словом «нетленное». А что здесь словом «нетленное» называется именно Брахман, видно и по доводу от исключения остального среди сказанных слов «душа» и прочих, и по виду словоупотребления в «сотворил у них волнение, хотя они и вкушают нетленное».
Так же Шри Бхагаван при изложении санкхьи — «время в душе, состоящей из майи» и далее — указав Брахман как то, что остаётся при великом уничтожении, сказал, что и тогда зрящим остаётся Он Сам: «этот обычай санкхьи изречён, рассекающий узел сомнения, — Мною, видящим высшее и низшее, порядком обратным и прямым», — вот этим «видящим высшее и низшее».
И различение здесь таково. Санкхья есть знание; и то писание, не усмотрев особости, что есть собственный Его облик, называет оставшимся тогда один лишь тот собственный облик; он-то и именуется Брахманом. И его же уместно назвать остающимся — в последней области, ограниченной проявленным миром, по растворении проявленного мира, — как Вайкунтху, ибо особость, что есть собственный облик, там не проявлена. А то одно лишь своё определяемое переживается там будто отдельно — Шри Бхагаваном, отличённым собственною силой и стоящим на Вайкунтхе.
Итак, даже о том, что по бескачественности лишено касания и облика, указано, что оно есть облик сияния Бхагавана, и потому, по неразличию с Ним, названо Брахманом. Тем более это доказывается о том сиянии членов Шри Бхагавана, которое воочию с особостью, ибо несёт сладость касания, облика и прочего.
Как сказано в прекрасном «Харивамше», в сказании о Махакала-пуре, Самим Бхагаваном Шримад Арджуне:
«То великое дивное, состоящее из сияния Брахмана, что ты видел, — это Я, о лучший из Бхаратов; то вечное сияние Моё.
Она — Моя высшая природа, проявленная и непроявленная, вечная; войдя в неё, становятся здесь свободными лучшие из знающих йогу.
Она — путь санкхьяиков, о Партха, йогов и подвижников; то высшее, высший Брахман, разделяет весь мир.
То сгущённое сияние ты должен знать как Меня Самого, о Бхарата».
Словом «природа» указано и то, что оно, будучи Его сиянием, есть собственная Его сила.
Так же и прежде приведённое речение «Вишну-пураны» о Каустубхе надо усмотреть как это подкрепляющее.
Потому и «как мехи» истолковано хорошо.
164006dde110 · publicado 20 sept 2026, 11:13:10 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Сравнение с мехами беспощадно: дышать и жить — не одно и то же.
В середине стоит главный образ всего раздела: мясное зрение видит в солнце один свет, дивное — дворцы внутри него.
Отсюда и вывод: неполнота здесь не в Брахмане, а в том, чем его берут.