तथैवाह— इत्य् आचरन्तं सद्धर्मान् पावनान् गृहमेधिनाम् । तम् एव सर्वगेहेषु सन्तम् एकं ददर्श ह ॥ सर्वगेहेषु तम् एव, न तु तस्यांशान् । एकम् एव सन्तं, न तु कायव्यूहेन बहुरूपम् । एकं सन्तं बहुधा दृश्यमानम् इति श्रुतेः, न चान्तर् न बहिर् यस्य इत्यादिना विभुत्वसिद्धेश् च । ह स्फुटम् एव । ददर्श भगवद्दत्तशक्त्या साक्षाद् एवानुभूतवान्, न तु केवलम् अनुमितवान् नारद इति शेषः । अत एव— कृष्णस्यानन्तवीर्यस्य योगमायामहोदयम् । मुहुर् दृष्ट्वा ऋषिर् अभूद् विस्मितो जातकौतुकः ॥ तत्र च योगमाया दुर्घटघटनी चिच्छक्तिः । तृतीये सनकादीनां वैकुण्ठगमने योगमायाशब्देन परमेश्वरे तु प्रयुज्यमानेन चिच्छक्तिर् उच्यते इति स्वामिभिर् अपि व्याख्यातम् अस्ति । जातकौतुको मुनिर् मुहुर् दृष्ट्वा विस्मितोऽभूत् । कायव्यूहस् तावत् तादृशेष्व् अपि बहुष्व् एव सम्भवति, तं विनापि मध्यमाकारेऽपि तस्मिन् सर्वव्यापकत्व अपूर्वम् इति तस्यापि विस्मयं हेतुर् नान्यथेति स्पष्टम् एव यथोक्तं ज्ञेयम् । अनेन सर्वतः पाणिपादं तत् इति तादृश्यां श्रीमूर्त्याम् एव व्याख्यातं भवति । अत एव, न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि इति सूत्रं तत्त्ववादिभिर् एवं योजितम्— स्थानापेक्षयापि परमात्मनो न भिन्नं रूपं । हि यस्मात् । तद्रूपत्वं सर्वत्रैव । सर्वभूतेष्व् एवम् एव ब्रह्म इत्य् आचक्षत इति श्रुतेः । एक एव परो विष्णुः सर्वत्रापि न संशयः । ऐश्वर्याद् रूपम् एकं च सूर्यवद् बधुधेयते ॥ इति मात्स्यात् । प्रतिदृशम् इव नैकधार्कम् एकं समधिगतोऽस्मि विधूतभेदमोहः ॥ इति भागवताच् च ॥ इति । एवं न भेदाद् इति चेन्, न, प्रत्येकम् अतद्वचनात् इत्य् एतस्य, अपि चैवम् एकम् इत्य् एतस्य च सूत्रस्य व्याख्यानं तद्भाष्ये दृश्यम् ॥ ॥
tathaivāha— ity ācarantaṁ sad-dharmān pāvanān gṛha-medhinām | tam eva sarva-geheṣu santam ekaṁ dadarśa ha || sarva-geheṣu tam eva, na tu tasyāṁśān | ekam eva santaṁ, na tu kāya-vyūhena bahu-rūpam | ekaṁ santaṁ bahudhā dṛśyamānam iti śruteḥ, na cāntar na bahir yasya ity-ādinā vibhutva-siddheś ca | ha sphuṭam eva | dadarśa bhagavad-datta-śaktyā sākṣād evānubhūtavān, na tu kevalam anumitavān nārada iti śeṣaḥ | ata eva— kṛṣṇasyānanta-vīryasya yoga-māyā-mahodayam | muhur dṛṣṭvā ṛṣir abhūd vismito jāta-kautukaḥ || tatra ca yogamāyā durghaṭa-ghaṭanī cic-chaktiḥ | tṛtīye sanakādīnāṁ vaikuṇṭha-gamane yogamāyā-śabdena parameśvare tu prayujyamānena cic-chaktir ucyate iti svāmibhir api vyākhyātam asti | jāta-kautuko munir muhur dṛṣṭvā vismito'bhūt | kāya-vyūhas tāvat tādṛśeṣv api bahuṣv eva sambhavati, taṁ vināpi madhyamākāre'pi tasmin sarva-vyāpakatva apūrvam iti tasyāpi vismayaṁ hetur nānyatheti spaṣṭam eva yathoktaṁ jñeyam | anena sarvataḥ pāṇi-pādaṁ tat iti tādṛśyāṁ śrī-mūrtyām eva vyākhyātaṁ bhavati | ata eva, na sthānato'pi parasyobhaya-liṅgaṁ sarvatra hi iti sūtraṁ tattva-vādibhir evaṁ yojitam— sthānāpekṣayāpi paramātmano na bhinnaṁ rūpaṁ | hi yasmāt | tad-rūpatvaṁ sarvatraiva | sarva-bhūteṣv evam eva brahma ity ācakṣata iti śruteḥ | eka eva paro viṣṇuḥ sarvatrāpi na saṁśayaḥ | aiśvaryād rūpam ekaṁ ca sūryavad badhudheyate || iti mātsyāt | pratidṛśam iva naikadhārkam ekaṁ samadhigato'smi vidhūta-bheda-mohaḥ || iti bhāgavatāc ca || iti | evaṁ na bhedād iti cen, na, pratyekam atad-vacanāt ity etasya, api caivam ekam ity etasya ca sūtrasya vyākhyānaṁ tad-bhāṣye dṛśyam || ||
О том же он и говорит:
«Так поступающего по благим, очищающим законам домохозяев-жертвователей, его же одного, сущего во всех домах, он воистину увидел».
«Во всех домах» — «его же», а не его части. «Одного» «сущего» — а не многообразного через сонм тел: ибо шрути говорит «одного сущего, видимого многообразно», и ибо вездесущность доказана словами «у кого нет ни внутри, ни снаружи» и далее.
«Воистину» — то есть явно. «Увидел» — силою, данною Бхагаваном, пережил воочию, а не просто вывел умозаключением; подразумевается: Нарада. Потому и:
«Видя то и дело великий восход йога-майи Кришны, чья мощь бесконечна, риши изумился, и родилось в нём любопытство».
Йога-майя здесь — сила сознания, устрояющая несбыточное. И в третьей песни, при хождении Санаки и прочих на Вайкунтху, Свами тоже истолковал, что слово «йога-майя», когда применяется к Высшему Владыке, означает силу сознания.
Мудрец, в котором родилось любопытство, видя это то и дело, изумился. Ведь сонм тел возможен и у многих таких же, а небывало то, что и без него, и при среднем размере в Нём есть всепроникновение; потому причина изумления и у него — именно это, а не иное. Ясно, что понимать надо как сказано.
Этим истолкованы и слова «отовсюду у него руки и ноги» — именно о таковом прекрасном образе.
Потому и сутру «и по месту у Высшего не двоякий признак, ибо повсюду» таттва-вадины истолковали так: «и по отношению к месту образ Высшей Души не различен; „ибо“ — поскольку то же бытие этим образом повсюду. Как в шрути: „во всех существах именно так возглашают Брахман“. И в „Матсье“: „один лишь высший Вишну повсюду, и нет сомнения; образ от владычества один, но, как солнце, видится многообразно“. И в „Бхагавате“: „будто в каждом взоре, — но не по-разному: я постиг одно солнце, стряхнув заблуждение различия“».
А если скажут: «Так ведь не от различия», — нет: толкование сутр «в каждом — речением о не-том» и «и так же — одно» надо усмотреть в том комментарии.
1717e5aaea8a · publicado 20 sept 2026, 11:13:10 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Нарада видел не сонм тел, а одного в каждом доме — и удивился именно этому.
Йога-майя названа здесь силой сознания, а не обманом: она устрояет несбыточное, а не подделывает его.
И солнце в примере одно, хоть в каждом взоре своё.