अत एवोभयथापि पुरुषश् चतुष्पाद् इत्य् आह— सृती विचक्रमे विश्वम् साशनानशने उभे । यद् अविद्या च विद्या च पुरुषस् तूभयाश्रयः ॥ विष्वङ् सर्वव्यापी । पुरुषः पुरुषोत्तमः । एते सृती ते प्रपञ्चाप्रपञ्चलक्षणे जीवस्य गती । विचक्रमे—आक्रम्य स्थितः । कथम्भूते? साशनानशने कर्मादिफलभोगतदतिक्रमयुक्ते । तस्यैव एतदाक्रमणे हेतुः । यत् ययोः सृत्योः अविद्या मायैकत्र विद्या चिच्छक्तिर् अन्यत्राश्रय इत्य् अर्थः । पुरुषोत्तमस् तु तयोर् द्वयोर् अप्य् आश्रयः । वक्ष्यते च—यस्माद् दण्डं विराड् जज्ञे इत्यादिना । तस्मात् सर्वैश्वर्येणैकदेशैश्वर्येण च चतुष्पात्त्वम् इति भावः ॥ ॥
ata evobhayathāpi puruṣaś catuṣpād ity āha— sṛtī vicakrame viśvam sāśanānaśane ubhe | yad avidyā ca vidyā ca puruṣas tūbhayāśrayaḥ || viṣvaṅ sarva-vyāpī | puruṣaḥ puruṣottamaḥ | ete sṛtī te prapañcāprapañca-lakṣaṇe jīvasya gatī | vicakrame—ākramya sthitaḥ | kathambhūte? sāśanānaśane karmādi-phala-bhoga-tad-atikrama-yukte | tasyaiva etad-ākramaṇe hetuḥ | yat yayoḥ sṛtyoḥ avidyā māyaikatra vidyā cic-chaktir anyatrāśraya ity arthaḥ | puruṣottamas tu tayor dvayor apy āśrayaḥ | vakṣyate ca—yasmād daṇḍaṁ virāḍ jajñe ity-ādinā | tasmāt sarvaiśvaryeṇaika-deśaiśvaryeṇa ca catuṣpāttvam iti bhāvaḥ || ||
Потому он говорит, что и тем и другим способом Пуруша четырёхчетвертен:
«Всепроникающий переступил обе дороги — и ту, что со вкушением, и ту, что без: ибо неведение и знание, а Пуруша — опора обоих».
«Всепроникающий» — проникающий всё. «Пуруша» — Высший Муж. «Эти две дороги» — два пути души, чей признак проявленный и непроявленный мир. «Переступил» — то есть стоит, переступив их. Каковы они? «Со вкушением и без вкушения», то есть наделённые вкушением плода дел и прочего и превосхождением его.
Причина того, что именно Он их переступает: «что», то есть у которых дорог «неведение», то есть майя, — опора в одной, а «знание», то есть сила сознания, — в другой. Высший же Муж — опора их обеих. И о том будет сказано: «из которого родился Вирадж, посох» и далее.
Потому смысл тот, что четырёхчетвертность — и по владычеству надо всем, и по владычеству над одной областью.
4cc41732ab5d · publicado 20 sept 2026, 11:13:10 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Две дороги — с вкушением и без — это самсара и освобождение; обе названы путями души.
Он стоит, переступив обе, и потому ни одна из них Его не описывает.
Оттого и счёт четвертей выходит дважды: по всему и по части.