तथैवाक्रूरेण स्तुतं बहुमूर्त्येकमूर्तिकम् इति । तथा श्रुतिः—एकं सन्तं बहुधा दृश्यमानम् इति । ततो यदा यादृशं येषाम् उपासनाफलोदयभूमिकावस्थानं, तदा तथैव ते पश्यन्ति । तथा च—प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववद् दृष्टिश् च तद् उक्तिं इत्य् अत्र ब्रह्मसूत्रे मध्वभाष्यम्—उपासनाभेदाद् दर्शनभेद इति । दृष्टान्तश् च—यथैकम् एव पट्टवस्त्रविशेषपिच्छावयवविशेषादिद्रव्यं नानावर्णमयप्रधानैकवर्णम् अपि कुतश्चित् स्थानविशेषाद् दत्तचक्षुषो जनस्य केनापि वर्णविशेषेण प्रतिभातीति । अत्राखण्डपट्टवस्त्रविशेषादिस्थानीयं निजप्रधानभासान्तर्भाविततत्तद्रूपान्तरं श्रीकृष्णरूपं, तत्तद्वर्णच्छविस्थानीयानि रूपान्तराणीति ज्ञेयम् । यथा श्रीनारदपञ्चरात्रे— मणिर् यथा विभागेन नीलपीतादिभिर् युतः । रूपभेदम् अवाप्नोति ध्यानभेदात् तथा विभुः ॥ इति । मणिर् अत्र वैदुर्यं, नीलपीतादयस् तद्गुणाः । तद् एवं क्वेत्य् अस्य युक्तिर् उक्ता । एवम् एव श्रीवामनावतारम् उपलक्ष्य श्रीशुकवाक्यम्— यत् तद् वपुर् भाति विभूषणायुधैर् अव्यक्तचिद् व्यक्तम् अधारयद् धरिः । बभूव तेनैव स वामनो बटुः संपश्यतोर् दिव्यगतिर् यथा नटः ॥ अर्थश् चायम्—यद् वपुः शरीरं न केनापि व्यज्यते, या चित् पूर्णानन्दस् तत्स्वरूपम् एव, यद् विभूषणायुधैर् भाति, तद् वपुस् तदा प्रपञ्चेऽपि व्यक्तं यथा स्यात् तथा अधारयत् स्थापितवान् । पुनश् च, तेनैव वपुषा वामनो बटुर् बभूव हरिः । एवकारेण परिणामवेषान्तरयोगादिकं निषिद्धम् । कदा? पित्रोः सम्पश्यतोः । तेनैव वपुषा । तद्भावे हेतुः—दिव्याः परमाचिन्त्याः, यद् गतं भवच् च भविष्यच् च इत्यादिश्रुतेः । स्वस्मिन्न् एव नित्यस्थितानां नानासंस्थानानां प्रकाशनाप्रकाशनरूपा गतयश् चेष्टा यस्य सः । तत्रालक्सितस्वधर्ममात्रोल्लासांशे दृष्टान्तलेशः—यथा नट इति । नटोऽपि कश्चिद् आश्चर्यतमा दिव्या परमविस्मापिका गतिर् हस्तकरूपा चेष्टा यस्य तथाभूतः सन्, तेनैव रूपेण वैषम्यादिकम् अनुरीकृत्यापि नानाकारतां यथा दर्शयति । स्वर्ग्यो नटो वा दिव्यगतिः । ततश् च तत्तदनुकरणं तस्यात्यन्ततदाकारम् एव भवति, अत्र परमेश्वरं विना अन्यस्य सर्वांशे तादृशत्वाभावात् । न च दृष्टान्ते खण्डत्वदोषः प्रपञ्चनीयः । यथा भक्षितकीटपरिणामलालाजाततन्तुसाधनोऽप्य् ऊर्णनाभः परमेश्वरस्य जगत्सृष्टाव् अनन्यसाधकत्वे दृष्टान्तः श्रूयते, यथोर्णनाभिर् हृदयात् इत्यादि, तद्वत् । तद् एवं श्रीब्रह्मणापि सर्वरूपसद्भावाभिप्रायेणैवोक्तम्— त्वं भक्तियोगपरिभावितहृत्सरोज आस्से श्रुतेक्षितपथो ननु नाथ पुंसाम् । यद् यद्धिया त उरुगाय विभावयन्ति तत् तद् वपुः प्रणयसे सदनुग्रहाय ॥ इति । प्रणयसे प्रकर्षेण नयसि प्रकटयसि, श्रुतेक्सितपथ इत्य् अनेन कल्पनाया निरस्तत्वात् । सर्वरूपत्वेऽपि भक्तानभिरुचितरूपत्वेऽपवादः श्रीकर्दमवाक्येन— तान्य् एव तेऽभिरूपाणि रूपाणि भगवंस् तव । यानि यानि च रोचन्ते स्वजनानाम् अरूपिणः ॥ यानि यानि च त्वदीयस्वभक्तेभ्यो रोचन्ते, तानि । कान्य् एव तव रूपाणि? ते तव अभिरूपाणि योग्यानि, नान्यानीत्य् अर्थः । अन्यानि च, यादृशं रन्तिदेवाय कुत्सितरूपं प्रपञ्चितं, तादृशानि ज्ञेयानि । तादृशस्य च मायिकत्वम् एव हि तत्रोक्तम्— तस्य त्रिभुवनाधीशाः फलदाः फलम् इच्छताम् । आत्मानं दर्शयाञ्चक्रुर् माया विष्णुविनिर्मिता ॥ इति । टीका च—त्रिभुवनाधीशाः ब्रह्मादयः मायास् तदीयधैर्यपरीक्षार्थं प्रथमं मायया वृषलादिरूपेण प्रतीताः सन्त इत्य् अर्थः । इत्य् एषा । अनभिरूपत्वे हेतुः—अरूपिण इति । प्राकृतरूपरहितस्येति । टीका च—अप्राकृतत्वेन कुत्सितत्वासम्भवाद् इति भावः । अथ प्रकृतपक्षस्य कथं वेत्यादित्रययुक्तयेऽवशिष्टं सम्बोधनत्रयं व्याख्यायते । हे भगवन्न् अचिन्त्यशक्ते! अचिन्त्यस्य भगवन्मूर्त्याद्याविर्भावस्यान्यथानुपपत्तेर् अचिन्त्या स्वरूपशक्तिर् एव कारणम् इति भावः । इयं कथं वेत्य् अस्य युक्तिः । तथा, हे परात्मन्! परेषां प्रत्येकम् अप्य् अनन्तशक्तीनां पुरुषाद्यवताराणाम् आत्मन्न् अवतारिन्, त्वयि तु तासां सुतराम् अनन्तत्वात् । तदाविर्भावविभूतयः कति वा वाङ्मनसोऽगोचरत्वम् आपद्येरन्न् इति भावः । इयं कति वेत्य् अस्य युक्तिः । तथा हे योगेश्वर! एकस्मिन्न् अपि रूपे नानारूपयोजनालक्षणाया योगनाम्न्याः स्वरूपशक्तेस् तया वा ईशनशील । अयं भावः—यथा तव प्रधानं रूपम् अन्तर्भूतानन्तरूपं तथा तवांशरूपं च, ततश् च यदा तव यत्रांशे तत्तदुपासनाफलस्य यस्य रूपस्य प्रकाशनेच्छा, तदैव तत्र तद् रूपं प्रकाशसे इति । इयं कदेत्य् अस्य युक्तिः ॥
tathaivākrūreṇa stutaṁ bahu-mūrty-eka-mūrtikam iti | tathā śrutiḥ—ekaṁ santaṁ bahudhā dṛśyamānam iti | tato yadā yādṛśaṁ yeṣām upāsanā-phalodaya-bhūmikāvasthānaṁ, tadā tathaiva te paśyanti | tathā ca—prajñāntara-pṛthaktvavad dṛṣṭiś ca tad uktiṁ ity atra brahma-sūtre madhva-bhāṣyam—upāsanā-bhedād darśana-bheda iti | dṛṣṭāntaś ca—yathaikam eva paṭṭa-vastra-viśeṣa-picchāvayava-viśeṣādi-dravyaṁ nānā-varṇamaya-pradhānaika-varṇam api kutaścit sthāna-viśeṣād datta-cakṣuṣo janasya kenāpi varṇa-viśeṣeṇa pratibhātīti | atrākhaṇḍa-paṭṭa-vastra-viśeṣādi-sthānīyaṁ nija-pradhāna-bhāsāntar-bhāvita-tat-tad-rūpāntaraṁ śrī-kṛṣṇa-rūpaṁ, tat-tad-varṇa-cchavi-sthānīyāni rūpāntarāṇīti jñeyam | yathā śrī-nārada-pañcarātre— maṇir yathā vibhāgena nīla-pītādibhir yutaḥ | rūpa-bhedam avāpnoti dhyāna-bhedāt tathā vibhuḥ || iti | maṇir atra vaiduryaṁ, nīla-pītādayas tad-guṇāḥ | tad evaṁ kvety asya yuktir uktā | evam eva śrī-vāmanāvatāram upalakṣya śrī-śuka-vākyam— yat tad vapur bhāti vibhūṣaṇāyudhair avyakta-cid vyaktam adhārayad dhariḥ | babhūva tenaiva sa vāmano baṭuḥ saṁpaśyator divya-gatir yathā naṭaḥ || arthaś cāyam—yad vapuḥ śarīraṁ na kenāpi vyajyate, yā cit pūrṇānandas tat-svarūpam eva, yad vibhūṣaṇāyudhair bhāti, tad vapus tadā prapañce'pi vyaktaṁ yathā syāt tathā adhārayat sthāpitavān | punaś ca, tenaiva vapuṣā vāmano baṭur babhūva hariḥ | eva-kāreṇa pariṇāma-veṣāntara-yogādikaṁ niṣiddham | kadā? pitroḥ sampaśyatoḥ | tenaiva vapuṣā | tad-bhāve hetuḥ—divyāḥ paramācintyāḥ, yad gataṁ bhavac ca bhaviṣyac ca ity-ādi-śruteḥ | svasminn eva nitya-sthitānāṁ nānā-saṁsthānānāṁ prakāśanāprakāśana-rūpā gatayaś ceṣṭā yasya saḥ | tatrālaksita-svadharma-mātrollāsāṁśe dṛṣṭānta-leśaḥ—yathā naṭa iti | naṭo'pi kaścid āścaryatamā divyā parama-vismāpikā gatir hastaka-rūpā ceṣṭā yasya tathābhūtaḥ san, tenaiva rūpeṇa vaiṣamyādikam anurīkṛtyāpi nānākāratāṁ yathā darśayati | svargyo naṭo vā divya-gatiḥ | tataś ca tat-tad-anukaraṇaṁ tasyātyanta-tad-ākāram eva bhavati, atra parameśvaraṁ vinā anyasya sarvāṁśe tādṛśatvābhāvāt | na ca dṛṣṭānte khaṇḍatva-doṣaḥ prapañcanīyaḥ | yathā bhakṣita-kīṭa-pariṇāma-lālā-jāta-tantu-sādhano'py ūrṇa-nābhaḥ parameśvarasya jagat-sṛṣṭāv ananya-sādhakatve dṛṣṭāntaḥ śrūyate, yathorṇa-nābhir hṛdayāt ity-ādi, tadvat | tad evaṁ śrī-brahmaṇāpi sarva-rūpa-sad-bhāvābhiprāyeṇaivoktam— tvaṁ bhakti-yoga-paribhāvita-hṛt-saroja āsse śrutekṣita-patho nanu nātha puṁsām | yad yad-dhiyā ta urugāya vibhāvayanti tat tad vapuḥ praṇayase sad-anugrahāya || iti | praṇayase prakarṣeṇa nayasi prakaṭayasi, śruteksita-patha ity anena kalpanāyā nirastatvāt | sarva-rūpatve'pi bhaktānabhirucita-rūpatve'pavādaḥ śrī-kardama-vākyena— tāny eva te'bhirūpāṇi rūpāṇi bhagavaṁs tava | yāni yāni ca rocante sva-janānām arūpiṇaḥ || yāni yāni ca tvadīya-svabhaktebhyo rocante, tāni | kāny eva tava rūpāṇi? te tava abhirūpāṇi yogyāni, nānyānīty arthaḥ | anyāni ca, yādṛśaṁ ranti-devāya kutsita-rūpaṁ prapañcitaṁ, tādṛśāni jñeyāni | tādṛśasya ca māyikatvam eva hi tatroktam— tasya tribhuvanādhīśāḥ phaladāḥ phalam icchatām | ātmānaṁ darśayāñcakrur māyā viṣṇu-vinirmitā || iti | ṭīkā ca—tribhuvanādhīśāḥ brahmādayaḥ māyās tadīya-dhairya-parīkṣārthaṁ prathamaṁ māyayā vṛṣalādi-rūpeṇa pratītāḥ santa ity arthaḥ | ity eṣā | anabhirūpatve hetuḥ—arūpiṇa iti | prākṛta-rūpa-rahitasyeti | ṭīkā ca—aprākṛtatvena kutsitatvāsambhavād iti bhāvaḥ | atha prakṛta-pakṣasya kathaṁ vety-ādi-traya-yuktaye'vaśiṣṭaṁ sambodhana-trayaṁ vyākhyāyate | he bhagavann acintya-śakte! acintyasya bhagavan-mūrty-ādy-āvirbhāvasyānyathānupapatter acintyā svarūpa-śaktir eva kāraṇam iti bhāvaḥ | iyaṁ kathaṁ vety asya yuktiḥ | tathā, he parātman! pareṣāṁ pratyekam apy ananta-śaktīnāṁ puruṣādy-avatārāṇām ātmann avatārin, tvayi tu tāsāṁ sutarām anantatvāt | tad-āvirbhāva-vibhūtayaḥ kati vā vāṅ-manaso'gocaratvam āpadyerann iti bhāvaḥ | iyaṁ kati vety asya yuktiḥ | tathā he yogeśvara! ekasminn api rūpe nānā-rūpa-yojanā-lakṣaṇāyā yoga-nāmnyāḥ svarūpa-śaktes tayā vā īśana-śīla | ayaṁ bhāvaḥ—yathā tava pradhānaṁ rūpam antar-bhūtānanta-rūpaṁ tathā tavāṁśa-rūpaṁ ca, tataś ca yadā tava yatrāṁśe tat-tad-upāsanā-phalasya yasya rūpasya prakāśanecchā, tadaiva tatra tad rūpaṁ prakāśase iti | iyaṁ kadety asya yuktiḥ ||
Так же и Акрура восхвалил Его как «имеющего один образ при многих образах». И так же шрути: «одного сущего, видимого многообразно».
Потому: кто на какой ступени восхода плода поклонения стоит, тот таким Его тогда и видит. О том и комментарий Мадхвы к «Брахма-сутре», к словам «и виденье — как отдельность иного сознания, ибо о том речение»: «по различию поклонения — различие виденья».
И пример: как один и тот же предмет — кусок шёлковой ткани, часть павлиньего пера и подобное, — состоя из многих цветов и имея один главный цвет, всё же является человеку, устремившему на него глаз с того или иного особого места, каким-нибудь одним особым цветом.
Здесь на месте нераздельного куска шёлка и прочего надо разуметь образ Шри Кришны, вобравший внутрь собственного главного свеченья те и иные образы, а на месте отблесков тех и иных цветов — сами эти иные образы. Как в «Шри Нарада-панчаратре»:
«Как самоцвет, по частям наделённый синим, жёлтым и прочим, обретает различие облика, так и Вездесущий — по различию созерцания».
Самоцвет здесь — вайдурья, а синее, жёлтое и прочее — его свойства. Итак, дан довод на «где».
Так же, имея в виду нисхождение Шри Ваманы, речение Шри Шуки:
«То тело, что светит украшениями и оружием, непроявленное сознание, Хари сделал проявленным; тем самым телом Он стал отроком Ваманой на глазах у обоих — дивен движеньями, как лицедей».
А смысл таков: то «тело», которое ничем не являемо, которое есть само сознание и полное блаженство, которое «светит украшениями и оружием», — то «тело» Он тогда «сделал» так, чтобы оно стало «проявленным» и в проявленном мире, то есть утвердил его.
И снова: «тем самым» телом «Хари» «стал отроком Ваманой». Словом «самым» отвергнуты и превращение, и переодевание, и прочее подобное. Когда? «На глазах у родителей». И — «тем самым телом».
Причина же того, что это так: «дивны», то есть крайне непостижимы, — по шрути «что ушло, и есть, и будет» и далее, — Его «движенья», то есть действия, состоящие в явлении и неявлении многих устроений, вечно пребывающих в Нём Самом.
А для той доли, где просвечивает лишь неприметное Его собственное свойство, дана малая доля примера: «как лицедей». То есть: иной лицедей, чьи движенья рук удивительнейшие, дивные, крайне поражающие, показывает тем самым обликом многообразие, приняв даже несходство и прочее. Или же «дивен движеньями» — это небесный лицедей.
И потому подражание его тому и иному становится у него совершенно тем самым обликом, ибо здесь, кроме Высшего Владыки, ни у кого во всякой доле такого нет.
И не надо раздувать в примере изъян частичности. Как паук, хотя и добывает нить превращением съеденных насекомых и рождённой из них слюною, всё же в шрути «как паук из сердца» и далее приводится в пример того, что Высший Владыка творит мир без иного средства, — так и здесь.
Итак, и Шри Брахма сказал с тем же намерением — что все образы подлинны:
«Ты восседаешь в сердце-лотосе, пропитанном сопряжением преданности, и путь к Тебе усмотрен писанием, о Владыка людей; каким разумом Тебя созерцают, о Многовоспетый, тот и тот образ Ты являешь, чтобы явить милость благим».
«Являешь» — в полноте выводишь, проявляешь; а словами «путь усмотрен писанием» отвергнута выдумка.
Но хотя все образы — Его, есть исключение для образа, преданным не угодного, — по речению Шри Кардамы:
«Именно те образы Твои, о Бхагаван, Тебе подобают, которые нравятся Твоим собственным людям, — у Тебя, не имеющего облика».
То есть: «которые» «нравятся» Твоим собственным преданным, — «те». Какие же именно Твои «образы»? Те, что «подобают» Тебе, то есть пригодны, а не иные.
А иными надо разуметь такие, каков презренный облик, расписанный для Рантидевы. И что таковой — лишь от майи, там же и сказано:
«Владыки трёх миров, дающие плод желающим плода, показали себя ему — то была майя, сотворённая Вишну».
И тика: «владыки трёх миров» — Брахма и прочие; «майи» — то есть они, ради испытания его стойкости, сперва майею явились в облике шудры и подобном. Так она.
Причина же неподобающести — «не имеющего облика», то есть лишённого вещественного облика. И тика: смысл тот, что при невещественности презренность невозможна.
Теперь толкуется оставшаяся троица обращений — ради довода на троицу «как» и прочее, что относится к начатому положению.
«О Бхагаван, чьи силы непостижимы!» Смысл тот, что причина — именно непостижимая собственная сила, ибо непостижимое явление образа Бхагавана и прочего иначе необъяснимо. Это довод на «как».
Так же: «о Высшая Душа!» — о Душа, о Тот, из Кого нисходят высшие, то есть Пуруша и прочие нисхождения, каждое из которых имеет бесконечные силы; а в Тебе их бесконечность тем более. Смысл тот: сколько же проявлений Его явления обретут недоступность речи и уму! Это довод на «сколько».
Так же: «о Владыка йоги!» — обыкший владеть тою собственною силой, что именуется «йогой» и имеет признаком соединение многих образов даже в одном образе. Смысл таков: как главный Твой образ имеет внутри себя бесчисленные образы, так и образ Твоей части; и потому, когда в какой Твоей части есть желание явить какой образ — плод того или иного поклонения, — тогда же Ты там тот образ и являешь. Это довод на «когда».
45c0ba9a84d7 · publicado 20 sept 2026, 11:13:10 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Образ один, а видится разным — и объясняется это не ошибкой глаза, а тем, что шёлк и вправду многоцветен.
Пример с лицедеем взят осторожно: сходство берётся в одной доле, и частичность его тут же оговорена как не портящая довода.
Оттого и важна поправка Кардамы: подобает Ему не всякий облик, а тот, что дорог Его людям.