श्रीगीतोपनिषत्सु— इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रम् इत्य् अभिधीयते । एतद् यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर् ज्ञानं यत् तज् ज्ञानं मतं मम ॥ अत्र खलु क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि इति सर्वेष्व् अपि क्षेत्रेषु मां च क्षेत्रज्ञं विद्धि, न तु जीवम् इव स्वस्वक्षेत्र एवेत्य् एवार्थं वहति । न च जीवेशयोः सामानाधिकरण्येन निर्विशेषचिद्वस्त्व् एव ज्ञेयतया निर्दिशति, सर्वक्षेत्रेषु इत्य् अस्य वैयर्थ्यापत्तेः, ज्ञेयं यत् तत् प्रवक्ष्यामि इत्यादिना, सर्वतः पाणिपादं तद् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् इत्यादिना सविशेषस्यैव निर्देक्ष्यमाणत्वात्, अमानित्वम् इत्यादिना ज्ञानस्य च तथोपदेक्ष्यमाणत्वात् । किं च, "क्षेत्रज्ञं चापि" इत्य् अत्र तत् त्वम् असि इतिवत् सामानाधिकरण्येन तन्निर्विशेषज्ञाने विवक्षिते, "क्षेत्रज्ञेश्वरयोर् ज्ञानम्" इत्य् एवानूद्येत, न तु "क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर् ज्ञानम्" इति । किन्तु क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर् इत्य् अस्यायम् अर्थः—द्विविधयोर् अपि क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर् ज्ञानं, तन् ममैव ज्ञानं मतम्, अन्यार्थस् तु परामर्शः इति न्यायेन मज्ज्ञानैकतात्पर्यकम् इत्य् अर्थः, ज्ञेयस्यैकत्वेनैव निर्दिष्टत्वात्, योग्यत्वाच् च । न च निरीश्वरसाङ्ख्यवत् क्षेत्रक्षेत्रज्ञमात्रविभागाद् अत्र ज्ञानं मतं, माम् इत्य् अनेनेश्वरस्यापेक्षितत्वात् । न च विवर्तवादवद् ईश्वरस्यापि भ्रममात्रप्रतीतपुरुषत्वम्, तद्वचनलक्षणसवेदगीतादिशास्त्राणाम् अप्रामाण्यात्, बौद्धवादापत्तेः । तस्यां च सत्यां बौद्धानाम् इव विवर्तवादिनां तद्व्याख्यानायुक्तेः । न च तस्य सत्यपुरुषत्वेऽपि निर्विशेषज्ञानम् एव मोक्षसाधनम् इति तदीयशास्त्रान्तरतः समाहार्यम्, एवं सततयुक्ता ये इत्यादिपूर्वाध्याये निर्विशेषज्ञानस्य हेयत्वेन विवक्षितत्वात् । तत्रैव च, ये तु सर्वाणि कर्माणि इत्यादिनानन्यभक्तान् उद्दिश्य, तेषाम् अहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् इत्य् अनेन तज्ज्ञानापेक्षापि नादृतेति । तद् उक्तम् एकादशे स्वयं भगवता—यत् कर्मभिर् यत् तपसा इत्यादि । मोक्षधर्मे च— या वै साधनसम्पत्तिः पुरुषार्थचतुष्टये । तया विना तद् आप्नोति नरो नारायणाश्रयः ॥ इति । अत्र तु पूर्वाध्यायविश्लाघितं तद् एवावृथाकर्तुं सविशेषतया निर्दिश्य, इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः । मद्भक्त एतद् विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ इत्य् अन्तेन भक्तिसंवलिततया सुकरार्थप्रायं कृतम् । अत एवात्र व्यष्टिक्षेत्रज्ञ एव भक्तत्वेन निर्दिष्टः, समष्टिक्षेत्रज्ञस् तु ज्ञेयत्वेनेति क्षेत्रज्ञानाभ्यां सह ज्ञेयस्य पाठाद् अनुस्मार्य, तदनन्तरं च तस्य तस्य च जीवत्वम् ईश्वरत्वं च क्षरं नेति दर्शितम् । यतः— पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान् । कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ इति जीवस्य प्रकृतिस्थत्वं निर्दिश्य, स्वतस् तस्याप्राकृतत्वदर्शनया स्फुटम् एवाक्षरत्वं ज्ञापितम् । उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः । परमात्मेति चाप्य् उक्तो देहेऽस्मिन् पुरुषः परः ॥ इति जीवात् परत्वेन निर्दिष्टस्य परमात्माख्यपुरुषस्य तु कैमुत्येनैव तद् दर्शितम् । द्वाव् इमौ पुरुषौ लोके क्षरश् चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ उत्तमः पुरुषस् त्व् अन्यः परमात्मेत्य् उदाहृतः । यो लोकत्रयम् आविश्य बिभर्त्य् अव्यय ईश्वरः ॥ इत्य् अत्र जीवस्याप्य् अक्षरत्वं कण्ठोक्तम् एव । तत्रोपद्रष्टा परमसाक्षी । अनुमन्ता तत्तत्कर्मानुरूपः प्रवर्तकः । भर्ता पोषकः । भोक्ता पालयिता । महेश्वरः सर्वाधिकर्ता । परमात्मा सर्वान्तर्यामीति व्याख्येयम् । उत्तरपद्ययोस् तु कूटस्थ एकरूपतया तु यः कालव्यापी स कूटस्थः इत्य् अमरकोषाद् अवगतार्थः । असौ शुद्धजीव एव, "उत्तमः पुरुषस् त्व् अन्यः" इत्य् उत्तरात् । तद् एवम् अत्रापि क्षेत्रक्षेत्रज्ञसर्वक्षेत्रज्ञा उक्ताः । अत्र चोत्तरयोर् "अन्यः" इत्य् अनेन भिन्नयोर् एव सतोर् अक्षरयोर् न तत्तद्रूपतापरित्यागः सम्भवेद् इति, न कदाचिद् अपि निर्विशेषरूपेनावस्थितिर् इति दर्शितम् । तस्मान् मद्भावायोपपद्यते इति यद् उक्तं, तद् अपि तत्सार्ष्टिप्राप्तितात्पर्यकम् । तद् एवं द्वयोर् अक्षरत्वेन साम्येऽपि जीवस्य हीनशक्तित्वात् प्रकृत्याविष्टस्य तन्निवृत्त्यर्थम् ईश्वर एव भजनीयत्वेन ज्ञेय इति भावः ।
śrī-gītopaniṣatsu— idaṁ śarīraṁ kaunteya kṣetram ity abhidhīyate | etad yo vetti taṁ prāhuḥ kṣetrajña iti tad-vidaḥ || kṣetrajñaṁ cāpi māṁ viddhi sarva-kṣetreṣu bhārata | kṣetra-kṣetrajñayor jñānaṁ yat taj jñānaṁ mataṁ mama || atra khalu kṣetrajñaṁ cāpi māṁ viddhi iti sarveṣv api kṣetreṣu māṁ ca kṣetrajñaṁ viddhi, na tu jīvam iva sva-sva-kṣetra evety evārthaṁ vahati | na ca jīveśayoḥ sāmānādhikaraṇyena nirviśeṣa-cid-vastv eva jñeyatayā nirdiśati, sarva-kṣetreṣu ity asya vaiyarthyāpatteḥ, jñeyaṁ yat tat pravakṣyāmi ity-ādinā, sarvataḥ pāṇi-pādaṁ tad sarvato'kṣi-śiro-mukham ity-ādinā sa-viśeṣasyaiva nirdekṣyamāṇatvāt, amānitvam ity-ādinā jñānasya ca tathopadekṣyamāṇatvāt | kiṁ ca, "kṣetrajñaṁ cāpi" ity atra tat tvam asi itivat sāmānādhikaraṇyena tan-nirviśeṣa-jñāne vivakṣite, "kṣetrajñeśvarayor jñānam" ity evānūdyeta, na tu "kṣetra-kṣetrajñayor jñānam" iti | kintu kṣetra-kṣetrajñayor ity asyāyam arthaḥ—dvividhayor api kṣetra-kṣetrajñayor jñānaṁ, tan mamaiva jñānaṁ matam, anyārthas tu parāmarśaḥ iti nyāyena maj-jñānaika-tātparyakam ity arthaḥ, jñeyasyaikatvenaiva nirdiṣṭatvāt, yogyatvāc ca | na ca nirīśvara-sāṅkhyavat kṣetra-kṣetrajña-mātra-vibhāgād atra jñānaṁ mataṁ, mām ity aneneśvarasyāpekṣitatvāt | na ca vivarta-vādavad īśvarasyāpi bhrama-mātra-pratīta-puruṣatvam, tad-vacana-lakṣaṇa-sa-veda-gītādi-śāstrāṇām aprāmāṇyāt, bauddha-vādāpatteḥ | tasyāṁ ca satyāṁ bauddhānām iva vivarta-vādināṁ tad-vyākhyānāyukteḥ | na ca tasya satya-puruṣatve'pi nirviśeṣa-jñānam eva mokṣa-sādhanam iti tadīya-śāstrāntarataḥ samāhāryam, evaṁ satata-yuktā ye ity-ādi-pūrvādhyāye nirviśeṣa-jñānasya heyatvena vivakṣitatvāt | tatraiva ca, ye tu sarvāṇi karmāṇi ity-ādinānanya-bhaktān uddiśya, teṣām ahaṁ samuddhartā mṛtyu-saṁsāra-sāgarāt ity anena taj-jñānāpekṣāpi nādṛteti | tad uktam ekādaśe svayaṁ bhagavatā—yat karmabhir yat tapasā ity-ādi | mokṣa-dharme ca— yā vai sādhana-sampattiḥ puruṣārtha-catuṣṭaye | tayā vinā tad āpnoti naro nārāyaṇāśrayaḥ || iti | atra tu pūrvādhyāya-viślāghitaṁ tad evāvṛthā-kartuṁ sa-viśeṣatayā nirdiśya, iti kṣetraṁ tathā jñānaṁ jñeyaṁ coktaṁ samāsataḥ | mad-bhakta etad vijñāya mad-bhāvāyopapadyate || ity antena bhakti-saṁvalitatayā sukarārtha-prāyaṁ kṛtam | ata evātra vyaṣṭi-kṣetrajña eva bhaktatvena nirdiṣṭaḥ, samaṣṭi-kṣetrajñas tu jñeyatveneti kṣetra-jñānābhyāṁ saha jñeyasya pāṭhād anusmārya, tad-anantaraṁ ca tasya tasya ca jīvatvam īśvaratvaṁ ca kṣaraṁ neti darśitam | yataḥ— puruṣaḥ prakṛti-stho hi bhuṅkte prakṛti-jān guṇān | kāraṇaṁ guṇa-saṅgo'sya sad-asad-yoni-janmasu || iti jīvasya prakṛti-sthatvaṁ nirdiśya, svatas tasyāprākṛtatva-darśanayā sphuṭam evākṣaratvaṁ jñāpitam | upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ | paramātmeti cāpy ukto dehe'smin puruṣaḥ paraḥ || iti jīvāt paratvena nirdiṣṭasya paramātmākhya-puruṣasya tu kaimutyenaiva tad darśitam | dvāv imau puruṣau loke kṣaraś cākṣara eva ca | kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭa-stho'kṣara ucyate || uttamaḥ puruṣas tv anyaḥ paramātmety udāhṛtaḥ | yo loka-trayam āviśya bibharty avyaya īśvaraḥ || ity atra jīvasyāpy akṣaratvaṁ kaṇṭhoktam eva | tatropadraṣṭā parama-sākṣī | anumantā tat-tat-karmānurūpaḥ pravartakaḥ | bhartā poṣakaḥ | bhoktā pālayitā | maheśvaraḥ sarvādhikartā | paramātmā sarvāntaryāmīti vyākhyeyam | uttara-padyayos tu kūṭastha eka-rūpatayā tu yaḥ kāla-vyāpī sa kūṭasthaḥ ity amara-koṣād avagatārthaḥ | asau śuddha-jīva eva, "uttamaḥ puruṣas tv anyaḥ" ity uttarāt | tad evam atrāpi kṣetra-kṣetrajña-sarva-kṣetrajñā uktāḥ | atra cottarayor "anyaḥ" ity anena bhinnayor eva sator akṣarayor na tat-tad-rūpatā-parityāgaḥ sambhaved iti, na kadācid api nirviśeṣa-rūpenāvasthitir iti darśitam | tasmān mad-bhāvāyopapadyate iti yad uktaṁ, tad api tat-sārṣṭi-prāpti-tātparyakam | tad evaṁ dvayor akṣaratvena sāmye'pi jīvasya hīna-śaktitvāt prakṛty-āviṣṭasya tan-nivṛtty-artham īśvara eva bhajanīyatvena jñeya iti bhāvaḥ |
В прекрасных «Гита-упанишадах»:
«Это тело, о сын Кунти, именуется полем; а кто его знает, того знающие то называют знающим поле. Знай же и Меня знающим поле во всех полях, о Бхарата; знание поля и знающего поле — то знание почитается Моим».
Здесь «знай же и Меня знающим поле» несёт именно тот смысл, что «и Меня знай знающим поле во всех полях, а не как дживу — лишь в своём и своём поле». И не указывает Он познаваемым одну бессвойственную вещь сознания, соотнося дживу и Владыку: тогда «во всех полях» оказалось бы бессмысленным; да и в «познаваемое, которое возвещу» и далее, в «отовсюду руки и ноги, отовсюду очи, головы, лица» и далее указывается именно то, что с особенностями, и знание преподаётся так же — в «нетщеславие» и далее.
И ещё: будь в «знай же и Меня» подразумеваемо бессвойственное знание о Нём через соотнесение, как в «то ты еси», то и пересказано было бы «знание знающего поле и Владыки», а не «знание поля и знающего поле». Смысл же «поля и знающего поле» таков: знание двояких — поля и знающего поле — есть именно Моё знание; по правилу «упоминание об ином — ради иного» оно имеет одним намерением знание обо Мне, ибо познаваемое указано именно как одно, да и по уместности.
И не так, что здесь, как у безбожной санкхьи, знание почитается от одного лишь различения поля и знающего поле: словом «Меня» требуется и Владыка. И не так, как в учении о превращении, что и Владыка есть Пуруша, постигаемый лишь по заблуждению: тогда писания, чей признак — Его слово, вместе с Ведою и «Гитой», оказались бы недоказательны, и вышло бы учение буддистов; а при нём толкование их, как и у буддистов, неуместно.
И нельзя привлечь из иного их писания, будто, даже будь Он истинным Пурушей, средство освобождения — одно лишь бессвойственное знание: ведь в прежней главе, в «так постоянно соединённые, которые» и далее, бессвойственное знание подразумевается отвергаемым. И там же, указав словами «которые же все дела» и далее на преданных, не имеющих иного, словами «Я избавитель их из океана смерти и круговорота» Он не почтил и требования того знания.
О том сказано Самим Бхагаваном в одиннадцатой песни: «что делами, что подвигом» и далее. И в «Мокша-дхарме»: «Ту полноту средств в четверице целей человека — без неё достигает человек, чьё прибежище Нараяна».
А здесь, чтобы не оказалось напрасным то самое, что восхвалено в прежней главе, Он, указав его с особенностями, речью до «так вкратце сказано о поле, о знании и о познаваемом; преданный Мой, постигнув это, достигает Моего бытия» сделал его почти легко исполнимым, пронизав преданностью.
Потому именно здесь частный знающий поле указан преданным, а совокупный — познаваемым. Напомнив об этом чтением познаваемого вместе с полем и знанием, Он вслед за тем показал, что ни дживой бытие у того, ни Владыкой бытие у другого не тленно. Ибо, указав словами «Пуруша, стоящий в пракрити, вкушает рождённые от пракрити свойства; причина рождениям его в благих и неблагих лонах — привязанность к свойствам» на то, что джива стоит в пракрити, Он показанием её непракритности самой по себе ясно дал понять её нетленность.
А словами «наблюдатель, дозволяющий, держатель, вкушающий, великий Владыка, — назван он и Параматмой: это высший Пуруша в теле сём» то же показано и о Пуруше, именуемом Параматмой, указанном как высший, чем джива, — и тем более.
А в «двое этих Пуруш в мире — тленный и нетленный; тленный — все существа, стоящий на вершине зовётся нетленным; высший же Пуруша иной, назван Параматмой: Он, войдя в троицу миров, держит её, неубывающий Владыка» — здесь нетленность дживы сказана и прямым словом.
Там «наблюдатель» — высший свидетель; «дозволяющий» — побудитель соответственно тому и тому делу; «держатель» — питатель; «вкушающий» — хранитель; «великий Владыка» — всем распоряжающийся; «Параматма» — Внутренний правитель всего. Так и надо толковать.
А в двух следующих стихах «стоящий на вершине» — смысл, уразумеваемый из «Амара-коши»: «кто объемлет время, оставаясь одним обликом, тот кутастха». Он — именно чистая джива, ибо далее «высший же Пуруша иной». Итак, и здесь названы поле, знающий поле и знающий все поля.
И словом «иной» в двух последних показано: у двух нетленных, именно различных, не было бы возможно оставление того и того облика, — то есть никогда нет у них пребывания бессвойственным обликом. Потому и сказанное «достигает Моего бытия» имеет намерением обретение равного с Ним богатства.
Итак, при равенстве двоих по нетленности у дживы сила умалена, и она охвачена пракрити; потому ради устранения её узнать почитаемым надо именно Владыку. Таков смысл.
7bcaf07d0ed4 · опубликовано 20 сент. 2026 г., 15:59:55 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Разбор идёт по одному слову «и»: «знай и Меня знающим поле» — значит, знающих поле двое, а не один.
Сильнейший довод грамматический: будь речь о тождестве, во второй половине стиха стояло бы «знание знающего поле и Владыки», а стоит «знание поля и знающего поле».
И различие не в нетленности — она есть у обоих, — а в силе: у одного она умалена и связана пракрити.