Шат-сандарбха
Сандарбха третья. Параматма: Господь внутри3.33Джива Госвами
266 / 1405
Linux
Листать
Шат-сандарбха · 3.33
॥
Деванагари

प्रतिक्षेत्रभिन्नत्वे हेत्वन्तरम्—अणुर् इति । अणुः परमाणुर् इत्य् अर्थः । परमाणुश् च यस्य दिग्भेदेऽप्य् अंशो न कल्पयितुं शक्यते, स एवांशस्य परा काष्ठेति तद्विदः । अणोर् अप्य् अखण्डदेहचेतयितृत्वं प्रभावविशेषरूपाद् गुणाद् एव भवति । यथा शिरआदौ धार्यमाणस्य जतुजटितस्यापि महौषधिखण्डस्याखण्डदेहपुष्टीकरणादिहेतुः प्रभावः । यथा वायस्कान्तादेर् लौहचालनादिहेतुः प्रभाव एव, तद्वत् । तद् एतद् अणुत्वम् आह— सूक्ष्माणाम् अप्य् अहं जीवः इति । तस्मात् सूक्ष्मतापराकाष्ठाप्राप्तो जीव इत्य् अर्थः । दुर्ज्ञेयत्वाद् यत् सूक्ष्मत्वं, तद् अत्र न विवक्षितम्, महतां च महान् अहं सूक्ष्माणाम् अप्य् अहं जीवः इति परस्परप्रतियोगित्वेन वाक्यद्वयस्यानन्तर्योक्तौ स्वारस्यभङ्गात् । प्रपञ्चमध्ये हि सर्वकारणत्वान् महत्तत्त्वस्य महत्त्वं नाम व्यापकत्वं, न तु पृथिव्याद्यपेक्षया सुज्ञेयत्वं यथा, तद्वत् प्रपञ्चे जीवानाम् अपि सूक्ष्मत्वं परमाणुत्वम् एवेति स्वारस्यम् । श्रुतयश् च—एषोऽणुर् आत्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन् प्राणः पञ्चधा संविवेश इति । बालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवः स विज्ञेयः इति । आराग्रमात्रो ह्य् अपरोऽपि दृष्टः इति च ॥ ॥

Транслитерация (IAST)

prati-kṣetra-bhinnatve hetv-antaram—aṇur iti | aṇuḥ paramāṇur ity arthaḥ | paramāṇuś ca yasya dig-bhede'py aṁśo na kalpayituṁ śakyate, sa evāṁśasya parā kāṣṭheti tad-vidaḥ | aṇor apy akhaṇḍa-deha-cetayitṛtvaṁ prabhāva-viśeṣa-rūpād guṇād eva bhavati | yathā śira-ādau dhāryamāṇasya jatu-jaṭitasyāpi mahauṣadhi-khaṇḍasyākhaṇḍa-deha-puṣṭīkaraṇādi-hetuḥ prabhāvaḥ | yathā vāyaskāntāder lauha-cālanādi-hetuḥ prabhāva eva, tadvat | tad etad aṇutvam āha— sūkṣmāṇām apy ahaṁ jīvaḥ iti | tasmāt sūkṣmatā-parākāṣṭhā-prāpto jīva ity arthaḥ | durjñeyatvād yat sūkṣmatvaṁ, tad atra na vivakṣitam, mahatāṁ ca mahān ahaṁ sūkṣmāṇām apy ahaṁ jīvaḥ iti paraspara-pratiyogitvena vākya-dvayasyānantaryoktau svārasya-bhaṅgāt | prapañca-madhye hi sarva-kāraṇatvān mahat-tattvasya mahattvaṁ nāma vyāpakatvaṁ, na tu pṛthivy-ādy-apekṣayā sujñeyatvaṁ yathā, tadvat prapañce jīvānām api sūkṣmatvaṁ paramāṇutvam eveti svārasyam | śrutayaś ca—eṣo'ṇur ātmā cetasā veditavyo yasmin prāṇaḥ pañcadhā saṁviveśa iti | bālāgra-śata-bhāgasya śatadhā kalpitasya ca | bhāgo jīvaḥ sa vijñeyaḥ iti | ārāgra-mātro hy aparo'pi dṛṣṭaḥ iti ca || ||

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
प्रतिpratiв каждом
क्षेत्रkṣetraполе
भिन्नत्वेbhinnatveотдельности
हेत्व्hetvдовод
अन्तरम्antaramиной
अणुर्aṇur«атомарный»
इतिitiтак
अणुःaṇuḥ«атомарный» —
परमाणुर्paramāṇurмельчайший атом
इत्य्ityтаков
अर्थःarthaḥсмысл
परमाणुश्paramāṇuśмельчайший атом
चcaи —
यस्यyasyaу которого
दिग्digстран света
भेदेऽप्य्bhede'pyи при различии
अंशोaṁśoдоля
नnaне
कल्पयितुंkalpayituṁпомыслить
शक्यतेśakyateможно;
सsaон
एवांशस्यevāṁśasyaименно доли
पराparāкрайний
काष्ठेतिkāṣṭhetiпредел — так
तद्tadто
विदःvidaḥзнающие
अणोर्aṇorу атома
अप्य्apyи
अखण्डakhaṇḍaцелое
देहdehaтело
चेतयितृत्वंcetayitṛtvaṁсознавать заставляющим бытие
प्रभावprabhāvaсилы
विशेषviśeṣaособой
रूपाद्rūpādоблик имеющего
गुणाद्guṇādсвойства
एवevaименно
भवतिbhavatiбывает
यथाyathāкак
शिरśiraна голове
आदौādauи прочем
धार्यमाणस्यdhāryamāṇasyaносимого
जतुjatuсмолою
जटितस्यापिjaṭitasyāpiи облепленного
महौषधिmahauṣadhiвеликого снадобья
खण्डस्याखण्डkhaṇḍasyākhaṇḍaкуска, целого
देहdehaтела
पुष्टीकरणादिpuṣṭīkaraṇādiукрепления и прочего
हेतुःhetuḥпричина —
प्रभावःprabhāvaḥсила
यथाyathāкак
वायस्कान्तादेर्vāyaskāntāderили у магнита и прочего
लौहlauhaжелеза
चालनादिcālanādiдвижения и прочего
हेतुःhetuḥпричина
प्रभावprabhāvaсила
एवevaименно
तद्वत्tadvatтак же
तद्tadто
एतद्etadэто
अणुत्वम्aṇutvamатомарность
आहāhaговорит
सूक्ष्माणाम्sūkṣmāṇām«у тонких
अप्य्apyи
अहंahaṁЯ
जीवःjīvaḥджива»
इतिitiтак
तस्मात्tasmātпотому
सूक्ष्मताsūkṣmatāтонкости
पराकाष्ठाparākāṣṭhāкрайнего предела
प्राप्तोprāptoдостигший
जीवjīvaджива
इत्य्ityтаков
अर्थःarthaḥсмысл
दुर्ज्ञेयत्वाद्durjñeyatvādтруднопознаваемостью
यत्yatкоторая
सूक्ष्मत्वंsūkṣmatvaṁтонкость,
तद्tadта
अत्रatraздесь
नnaне
विवक्षितम्vivakṣitamподразумевается
महतांmahatāṁ«у великих
चcaи
महान्mahānвеликий
अहंahaṁЯ»
सूक्ष्माणाम्sūkṣmāṇām«у тонких
अप्य्apyи
अहंahaṁЯ
जीवःjīvaḥджива»
इतिitiтак
परस्परparasparaвзаимно
प्रतियोगित्वेनpratiyogitvenaпротивочленами бытием
वाक्यvākyaречений
द्वयस्यानन्तर्योक्तौdvayasyānantaryoktauдвоицы непосредственном соседстве
स्वारस्यsvārasyaестественности
भङ्गात्bhaṅgātнарушением
प्रपञ्चprapañcaпроявленного
मध्येmadhyeсреди
हिhiведь
सर्वsarvaвсего
कारणत्वान्kāraṇatvānпричиною бытием
महत्mahatмахат-
तत्त्वस्यtattvasyaсущности
महत्त्वंmahattvaṁвеличие
नामnāmaименно
व्यापकत्वंvyāpakatvaṁпроникающим бытие
नnaне
तुtuже
पृथिव्य्pṛthivyземли
आद्य्ādyи прочего
अपेक्षयाapekṣayāв сравнении
सुज्ञेयत्वंsujñeyatvaṁлегкопознаваемость
यथाyathāкак
तद्वत्tadvatтак же
प्रपञ्चेprapañceв проявленном
जीवानाम्jīvānāmу джив
अपिapiи
सूक्ष्मत्वंsūkṣmatvaṁтонкость —
परमाणुत्वम्paramāṇutvamмельчайшая атомарность
एवेतिevetiименно — так
स्वारस्यम्svārasyamестественность
श्रुतयश्śrutayaśшрути
चcaи
एषोऽणुर्eṣo'ṇur«эта атомарная
आत्माātmāдуша
चेतसाcetasāсознанием
वेदितव्योveditavyoдолжна быть познана,
यस्मिन्yasminв которой
प्राणःprāṇaḥжизнь
पञ्चधाpañcadhāпятерично
संविवेशsaṁviveśaвошла»
इतिitiтак
बालाग्रbālāgra«волоса кончика
शतśataсотой
भागस्यbhāgasyaдоли,
शतधाśatadhāна сто
कल्पितस्यkalpitasyaразделённой,
चcaи
भागोbhāgoдоля —
जीवःjīvaḥджива;
सsaон
विज्ञेयःvijñeyaḥдолжен быть познан»
इतिitiтак
आराग्रārāgra«шила острия
मात्रोmātroмерою
ह्य्hyведь
अपरोऽपिaparo'piи иной
दृष्टःdṛṣṭaḥувиден»
इतिitiтак
चcaи
Литературный перевод

Иной довод об отдельности в каждом поле — «атомарный». «Атомарный» значит мельчайший атом; а мельчайший атом — тот, у кого доли нельзя помыслить даже по различию стран света: он и есть крайний предел деления, как говорят знающие.

И то, что атом заставляет сознавать целое тело, бывает именно от свойства, имеющего облик особой силы. Как у куска великого снадобья, носимого на голове и прочем, даже облепленного смолою, причина укрепления целого тела и прочего — сила; или как у магнита и прочего причина движения железа и прочего — именно сила; так и здесь.

Эту атомарность он говорит: «и у тонких Я — джива». Смысл: джива достиг крайнего предела тонкости. А тонкость в смысле труднопознаваемости здесь не подразумевается: тогда при непосредственном соседстве двух речений — «у великих Я — великий» и «у тонких Я — джива», — взаимно противопоставленных, нарушилась бы естественность. Ведь среди проявленного величие махат-сущности, как причины всего, — это именно проникновение, а не лёгкость познания в сравнении с землёю и прочим; так и тонкость джив в проявленном — именно мельчайшая атомарность. Такова естественность.

И шрути: «Эта атомарная душа должна быть познана сознанием — та, в которую пятерично вошла жизнь»; «доля сотой доли кончика волоса, разделённой на сто, — это джива, и его должно познать»; «и иной увиден мерою с острие шила».

Версия

8425cdcfe6f1 · опубликовано 20 сент. 2026 г., 15:59:55 UTC

Доступно наRU

Листайте стихи клавишами