अथोपपत्त्या— भगवान् सर्वभूतेषु लक्षितः स्वात्मना हरिः । दृश्यैर् बुद्ध्यादिभिर् द्रष्टा लक्षणैर् अनुमापकैः ॥ प्रथमं द्रष्टा जीवो लक्षितः । कैः? दृश्यैर् बुद्ध्यादिभिः । तद् एव द्वेधा दर्शयति—दृश्यानां जडानां बुद्ध्यादीनां दर्शनं स्वप्रकाशं द्रष्टारं विना न घटत इत्य् अनुपपत्तिद्वारा लक्षणैः स्वप्रकाशद्रष्टृलक्षकैः, तथा बुद्ध्यादीनि कर्तृप्रयोज्यानि करणत्वाद् वास्यादिवद् इति व्याप्तिद्वारा अनुमापकैर् इति । अथ भगवान् अपि लक्षितः । केन? सर्वभूतेषु सर्वेषु तेषु द्रष्टृषु प्रविष्टेन स्वात्मना स्वांशरूपेणान्तर्यामिणा । आदौ सर्वैर् द्रष्टृभिर् अन्तर्यामी लक्षितः, ततस् तेन भगवान् अपि लक्षित इत्य् अर्थः । स च स च पूर्ववत् द्विधैव लक्ष्यते । तथा हि—कर्तृत्वभोक्तृत्वयोर् अस्वातन्त्र्यदर्शनात् कर्मणो जडत्वात् सर्वेषाम् अपि जीवानां तत्र तत्र प्रवृत्तिर् अन्तःप्रयोजकविशेषं विना न घटत इत्य् अनुपपत्तिद्वारान्तर्यामी लक्ष्यते—एष ह्य् अनेनात्मना चक्षुषा दर्शयति, श्रोत्रेण श्रावयति, मनसा मानयति, बुद्ध्या बोधयति, तस्माद् एताव् आहुः—सृतिर् असृतिः इति भाल्लवेयश्रुतिश् च । अथ तस्मै चान्तर्यामित्वैश्वर्याय तेषु यदि सर्वांशेनैव प्रविशति कोऽपि परस् तदा स्वतः पूर्णत्वाभावाद् अनीश्वरत्वम् एव स्याद् इत्य् अनुपपत्तिद्वारान्तर्यामिरूपेण तस्यांशेन भगवान् अपि लक्षितः । अत एव गीतोपनिषत्सु— अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन । विष्टभ्याहम् इदं कृत्स्नम् एकांशेन स्थितो जगत् ॥ इति । विष्णुपुराणे च—स्वशक्तिलेशावृतभूतसर्गः इति । तथा जीवाः प्रयोजककर्तृप्रेरितव्यापाराः, अस्वातन्त्र्यात् । तक्षादिकर्मकरजनवद् इत्य् एवम् अन्तर्यामिणि तत्त्वे व्याप्तिद्वारा सिद्धे, पुनस् तेनैव भगवान् अपि साध्यते । तुच्छवैभवजीवान्तर्यामिस्वरूपम् ईश्वरतत्त्वं निजांशितत्त्वाश्रयं तथैव पर्याप्तेः । राजप्रभुत्वाश्रिततक्षकादिकर्मकर प्रयोजकप्रभुत्वादिवद् इति । अथवात्र, यथेन्द्रियैः पृथग्द्वारैर् अर्थो बहुगुणाश्रयः । एको नानेयते तद्वद् भगवान् शास्त्रवर्त्मभिः ॥ इत्य् एवोदाहरणीयम् । अनेनैव गतिसामान्यं च सिध्यतीति ॥ ॥ प्रत्यवस्थापितं वदन्तीत्यादिपद्यम् । इति श्रीकलियुगपावनस्वभजनविभाजनप्रयोजनावतारश्रीश्रीभगवत्कृष्णचैतन्यदेवचरणानुचरविश्ववैष्णवराजसभाजनभाजनश्रीरूपसनातनानुशासनभारतीगर्भे श्रीभागवतसन्दर्भे परमात्मसन्दर्भो नाम तृतीयः सन्दर्भः ॥ श्रीभागवतसन्दर्भे सर्वसन्दर्भगर्भगे । परमात्माभिधेयोऽसौ सन्दर्भोऽभूत् तृतीयकः ॥ समाप्तोऽयं तृतीयः सन्दर्भः ॥
athopapattyā— bhagavān sarva-bhūteṣu lakṣitaḥ svātmanā hariḥ | dṛśyair buddhy-ādibhir draṣṭā lakṣaṇair anumāpakaiḥ || prathamaṁ draṣṭā jīvo lakṣitaḥ | kaiḥ? dṛśyair buddhy-ādibhiḥ | tad eva dvedhā darśayati—dṛśyānāṁ jaḍānāṁ buddhy-ādīnāṁ darśanaṁ sva-prakāśaṁ draṣṭāraṁ vinā na ghaṭata ity anupapatti-dvārā lakṣaṇaiḥ sva-prakāśa-draṣṭṛ-lakṣakaiḥ, tathā buddhy-ādīni kartṛ-prayojyāni karaṇatvād vāsyādivad iti vyāpti-dvārā anumāpakair iti | atha bhagavān api lakṣitaḥ | kena? sarva-bhūteṣu sarveṣu teṣu draṣṭṛṣu praviṣṭena svātmanā svāṁśa-rūpeṇāntaryāmiṇā | ādau sarvair draṣṭṛbhir antaryāmī lakṣitaḥ, tatas tena bhagavān api lakṣita ity arthaḥ | sa ca sa ca pūrvavat dvidhaiva lakṣyate | tathā hi—kartṛtva-bhoktṛtvayor asvātantrya-darśanāt karmaṇo jaḍatvāt sarveṣām api jīvānāṁ tatra tatra pravṛttir antaḥ-prayojaka-viśeṣaṁ vinā na ghaṭata ity anupapatti-dvārāntaryāmī lakṣyate—eṣa hy anenātmanā cakṣuṣā darśayati, śrotreṇa śrāvayati, manasā mānayati, buddhyā bodhayati, tasmād etāv āhuḥ—sṛtir asṛtiḥ iti bhāllaveya-śrutiś ca | atha tasmai cāntaryāmitvaiśvaryāya teṣu yadi sarvāṁśenaiva praviśati ko'pi paras tadā svataḥ pūrṇatvābhāvād anīśvaratvam eva syād ity anupapatti-dvārāntaryāmi-rūpeṇa tasyāṁśena bhagavān api lakṣitaḥ | ata eva gītopaniṣatsu— athavā bahunaitena kiṁ jñātena tavārjuna | viṣṭabhyāham idaṁ kṛtsnam ekāṁśena sthito jagat || iti | viṣṇu-purāṇe ca—sva-śakti-leśāvṛta-bhūta-sargaḥ iti | tathā jīvāḥ prayojaka-kartṛ-prerita-vyāpārāḥ, asvātantryāt | takṣādi-karma-kara-janavad ity evam antaryāmiṇi tattve vyāpti-dvārā siddhe, punas tenaiva bhagavān api sādhyate | tuccha-vaibhava-jīvāntaryāmi-svarūpam īśvara-tattvaṁ nijāṁśi-tattvāśrayaṁ tathaiva paryāpteḥ | rāja-prabhutvāśrita-takṣakādi-karma-kara prayojaka-prabhutvādivad iti | athavātra, yathendriyaiḥ pṛthag-dvārair artho bahu-guṇāśrayaḥ | eko nāneyate tadvad bhagavān śāstra-vartmabhiḥ || ity evodāharaṇīyam | anenaiva gati-sāmānyaṁ ca sidhyatīti || || pratyavasthāpitaṁ vadantīty-ādi-padyam | iti śrī-kali-yuga-pāvana-sva-bhajana-vibhājana-prayojanāvatāra-śrī-śrī-bhagavat-kṛṣṇa-caitanya-deva-caraṇānucara-viśva-vaiṣṇava-rāja-sabhājana-bhājana-śrī-rūpa-sanātanānuśāsana-bhāratī-garbhe śrī-bhāgavata-sandarbhe paramātma-sandarbho nāma tṛtīyaḥ sandarbhaḥ || śrī-bhāgavata-sandarbhe sarva-sandarbha-garbha-ge | paramātmābhidheyo'sau sandarbho'bhūt tṛtīyakaḥ || samāpto'yaṁ tṛtīyaḥ sandarbhaḥ ||
Теперь обоснованием: «Бхагаван, Хари, примечен во всех существах Своим Собою; видимыми — разумом и прочим — примечен зрящий: признаками и выводящими».
Сперва «примечен» «зрящий», существо. Кем? «Видимыми — разумом и прочим». Это показано двояко: видение видимых, косных — разума и прочего — не вяжется без самосветящегося зрящего; это путь необоснуемости, и здесь стоят «признаки», обозначающие самосветящегося зрящего. А «разум и прочее употребляемы деятелем, ибо суть орудия, как тесло и подобное» — это путь охвата, и здесь стоят «выводящие».
Теперь «примечен» и «Бхагаван». Кем? «Своим Собою», то есть вошедшим «во все существа», во всех тех зрящих, внутренним правителем в облике Своей доли. Сперва всеми зрящими примечен внутренний правитель, а потом им — и Бхагаван. И оба они, как прежде, примечаются двояко.
А именно: раз видно, что в деянии и вкушении они несамостоятельны, а дело косно, действование всех существ там и тут не вяжется без особого внутреннего побудителя; это путь необоснуемости, и им примечается внутренний правитель — как в шрути Бхаллавеи: «Этот ведь этим собою, глазом, даёт видеть, ухом — слышать, умом — мнить, разумом — постигать; потому их и зовут: стезя и не-стезя».
Далее: если бы ради этого владычества внутреннего правителя некий высший входил в них всею Своею долей, то, за отсутствием собственной полноты, вышло бы не-владычество; и этим путём необоснуемости примечен и Бхагаван — Своею долей, в облике внутреннего правителя. Потому и в «Гита-упанишадах»: «Да и к чему тебе знать это многое, Арджуна? Одною Своею долей Я стою, утвердив весь этот мир». И в «Вишну-пуране»: «творение существ покрыто частицею Его силы».
Так же: «существа имеют действие, движимое побудителем-деятелем, ибо несамостоятельны, как подёнщики при плотнике и прочих», — и когда путём охвата доказана сущность внутреннего правителя, ею же снова доказывается и Бхагаван: сущность Владыки, чей облик — внутренний правитель существ, ничтожных по величию, опирается на сущность, у которой Он Сам доля, — иначе она не исчерпывается; как владычество побудителя над плотником и прочими подёнщиками, опирающимися на владычество царя.
Или же здесь надо привести: «Как один предмет, опора многих качеств, чувствами, разными вратами, ведётся как многое, — так и Бхагаван путями писания». Этим достигается и общность хода. И стих «говорят противопоставленное» и далее.
Такова в «Шри Бхагавата-сандарбхе», в лоне речи, наставленной шри Рупою и Санатаною, — у служителя стоп шри шри Бхагавана Кришны Чайтаньи-девы, очистителя кали-юги, чьё нисшествие имеет назначением раздаяние служения Себе, вместилища почитания царей вайшнавов вселенной, — третья сандарбха по имени «Параматма-сандарбха».
«В шри „Бхагавата-сандарбхе“, вмещающей в себе все сандарбхи, эта сандарбха, именуемая Параматмою, стала третьей». Завершена эта третья сандарбха.
951f2534af24 · опубликовано 20 сент. 2026 г., 15:59:55 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Доказательство идёт в два шага и снизу вверх: по орудию узнают работника, по работнике — Хозяина.
Особенно важен второй: войди Он весь — и перестал бы быть полным; потому внутренний правитель назван Его долей.
И заключительный образ возвращает к началу книги: один предмет, взятый разными чувствами, кажется многим — так и Он в разных писаниях.