तत्र भेदे हेतुम् आह— अनाद्यविद्यायुक्तस्य पुरुषस्यात्मवेदनम् । स्वतो न सम्भवाद् अन्यस् तत्त्वज्ञो ज्ञानदो भवेत् ॥ टीका च—स्वतो न सम्भवति, अन्यतस् तु सम्भवात् । स्वतः सर्वज्ञः परमेश्वरोऽन्यो भवेद् इति षड्विंशतितत्त्वपक्षाभिप्रायः इत्य् एषा । ज्ञानदत्वम् अत्र ज्ञानाज् ज्ञातुश् च वैलक्षण्यम् ईश्वरस्य बोधयत्य् एवेति भावः । एवं, त्वत्तो ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषस् तेऽत्र शक्तितः इत्य् उद्धववाक्यं चाग्रे । अत्र यदि जीवाज्ञानकल्पितम् एव तस्य परमेश्वरत्वं स्यात्, तर्हि स्थाणुपुरुषवत् तस्य ज्ञानदत्वम् अपि न स्याद् इत्य् अतः सत्य एव जीवेश्वरभेद इत्य् एवं श्रीमदीश्वरेणैव स्वयं स्वस्य पारमर्थिकेश्वराभिमानित्वेनैवास्तित्वं मूढान् प्रति बोधितम् इति स्पष्टम् । भेदवादिनश् चात्रैव प्रकरणे, यथा विविक्तं यद् वक्त्रं गृह्णीमो युक्तिसम्भवात् इत्य् अत्र परमविवेकजस् तु भेद एवेति । तथा, मायां मदीयाम् उद्गृह्य वदतां किं नु दुर्घटम् इति च मन्यते । ननु, श्रुतिः प्रत्यक्षम् ऐतिह्यम् अनुमानं चतुष्टयम् । प्रमाणेष्व् अनवस्थानाद् विकल्पात् स विरज्यते ॥ इत्य् अत्र भेदमात्रं निषिध्यते, विकल्पशब्दस्य संशयार्थत्वात् । संशयं परित्यज्य वस्तुन्य् एव निष्ठाम् करोतीत्य् अर्थः । अत एव, कर्मणां परिणामित्वाद् आ विरिञ्च्याद् अमङ्गलम् । विपश्चिन् नश्वरं पश्येद् अदृष्टम् अपि दृष्टवत् ॥ इत्य् अत्रास्योत्तरश्लोकेऽपि विरिञ्चम् एवावधिं कृत्वा नश्वरत्वदृष्टिर् उक्ता, न तु वैकुण्ठादिकम् अपीति ॥ ॥
tatra bhede hetum āha— anādy-avidyā-yuktasya puruṣasyātma-vedanam | svato na sambhavād anyas tattvajño jñānado bhavet || ṭīkā ca—svato na sambhavati, anyatas tu sambhavāt | svataḥ sarvajñaḥ parameśvaro'nyo bhaved iti ṣaḍ-viṁśati-tattva-pakṣābhiprāyaḥ ity eṣā | jñānadatvam atra jñānāj jñātuś ca vailakṣaṇyam īśvarasya bodhayaty eveti bhāvaḥ | evaṁ, tvatto jñānaṁ hi jīvānāṁ pramoṣas te'tra śaktitaḥ ity uddhava-vākyaṁ cāgre | atra yadi jīvājñāna-kalpitam eva tasya parameśvaratvaṁ syāt, tarhi sthāṇu-puruṣavat tasya jñāna-datvam api na syād ity ataḥ satya eva jīveśvara-bheda ity evaṁ śrīmad-īśvareṇaiva svayaṁ svasya pāramarthikeśvarābhimānitvenaivāstitvaṁ mūḍhān prati bodhitam iti spaṣṭam | bheda-vādinaś cātraiva prakaraṇe, yathā viviktaṁ yad vaktraṁ gṛhṇīmo yukti-sambhavāt ity atra parama-vivekajas tu bheda eveti | tathā, māyāṁ madīyām udgṛhya vadatāṁ kiṁ nu durghaṭam iti ca manyate | nanu, śrutiḥ pratyakṣam aitihyam anumānaṁ catuṣṭayam | pramāṇeṣv anavasthānād vikalpāt sa virajyate || ity atra bheda-mātraṁ niṣidhyate, vikalpa-śabdasya saṁśayārthatvāt | saṁśayaṁ parityajya vastuny eva niṣṭhām karotīty arthaḥ | ata eva, karmaṇāṁ pariṇāmitvād ā viriñcyād amaṅgalam | vipaścin naśvaraṁ paśyed adṛṣṭam api dṛṣṭavat || ity atrāsyottara-śloke'pi viriñcam evāvadhiṁ kṛtvā naśvaratva-dṛṣṭir uktā, na tu vaikuṇṭhādikam apīti || ||
И там он говорит довод о различии: «Раз у человека, соединённого с безначальным неведением, познание себя само собою невозможно, — иной, знающий сущность, был бы дающим знание».
И тика: «Само собою невозможно, а от иного возможно; потому иным был бы высший Владыка, всезнающий сам собою. Таково намерение стороны двадцати шести сущностей». Такова она.
Смысл: бытие дающим знание и даёт здесь понять, что Владыка отличен и от знания, и от знающего. Так же и слово Уддхавы впереди: «от Тебя ведь знание у джив, и похищение его здесь — Твоею силой».
И здесь: будь Его бытие высшим Владыкою измышлено незнанием дживы, тогда у Него, как у пня, принятого за человека, не было бы и бытия дающим знание. Потому различие дживы и Владыки истинно; и так Сам Шри Владыка, обращаясь к омрачённым, дал понять Своё существование — именно как Того, кто подлинно мнит Себя Владыкою. Это ясно.
И говорящие о различии в этом самом разделе мнят так: в «которое лицо берём различённым, по возможности довода» различие есть именно рождённое крайним различением; и так же в «взяв Мою майю, что трудно говорящим?».
Но ведь в «шрути, очевидность, предание, вывод — четверица; по неустойчивости доказательств он отвращается от разделения» отрицается одно лишь различие? Нет: слово «викальпа» здесь в значении сомнения. Смысл: оставив сомнение, он утверждается именно в вещи. Потому и в следующем за ним стихе — «по изменяемости дел неблагое вплоть до Виринчи; мудрый и невиданное видел бы гибнущим, как виденное» — взгляд на гибнущее сказан с пределом именно на Виринче, а не так, чтобы и Вайкунтха и прочее.
480283160aa5 · опубликовано 20 сент. 2026 г., 15:59:55 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Довод от дающего знание прост: незнающий не научит себя сам, а учащий должен быть не им.
И если бы Владыка был выдумкой незнающего, выдумка не могла бы это незнание снять.
Возражение о «четверице доказательств» снято одним словом: «викальпа» здесь сомнение, а не различие.