तद् एवं युद्धादिनिजलीलाभिर् भक्तविनोदनम् एव प्रयोजनं, विश्वपालनं तु ततः स्वत एव सिद्ध्यतीत्य् उक्त्वा, सृष्टिप्रलययोः प्रकृतीक्षणादाव् अपि सर्वाशङ्कनिरासार्थम् अतिदिशन् त्रिष्व् अप्य् अविशेषम् आह— यदा सिसृक्षुः पुर आत्मनः परो रजः सृजत्य् एष पृथक् स्वमायया । सत्त्वं विचित्रासु रिरंसुर् ईश्वरः शयिष्यमाणस् तम ईरयत्य् असौ ॥ यदा यत्र स्वचेष्टालक्षणे काले एष परः परमेश्वरः स्वमायया भक्तकृपया आत्मनः पुरः प्राचीनसृष्टिगतसाधकभक्तरूपाणि स्वस्याधिष्ठानानि सिसृक्षुर् भवति, प्रकृत्या सह तेषु लीनेषु आविर्भावनार्थाम् ईक्षां करोति, तदा पृथक् स्वरूपशक्तेर् इतरासौ जीवमायाख्या शक्तिः पूर्ववत् तच्चेष्टात्मकप्रभावाभासोद्दीप्ता रजः सृजति, स्वांशभूताद् गुणत्रयसाम्याद् अव्यक्तात् तद् विक्षिपति, उद्बोधयतीति वा । यद् वा, पृथङ्मायानुगत एष काल एव सृजति तथा असौपदेन च काल एवोच्यते । अथ विचित्रासु नानागुणवैचित्रीमतीषु तल्लक्षणासु पूर्षु यदा रन्तुम् इच्छुर् भवति, तदासौ सत्त्वं सृजति, यदा पुनस् ताभिर् एव मिलित्वा शयिष्यमाणः, शयितुम् इच्छुर् भवतीत्य् अर्थः, तदासौ तमः सृजतीति । ततो भक्तनिमित्तम् एव सर्वा एव सृष्ट्यादिक्रियाः प्रवर्तन्ते इति भावः । यथाङ्गीकृतम् एकादशस्य तृतीये, ससर्जोच्चावचान्य् आद्यः स्वमात्रात्मप्रसिद्धये इत्य् अत्र टीकाकृद्भिर् अपि— किमर्थं ससर्ज? स्वमात्रात्मप्रसिद्धये । स्वं मिमीते प्रमिमीते य उपास्ते स स्वमाता । तस्यात्मनो जीवस्य प्रकृष्टायै सिद्धये ॥ इति । शयनम् अत्र पुरुषावतारस्य कदाचित् प्रलयोदधौ योगनिद्रा, कदाचिद् भगवत्प्रवेशो वा । यद्यपि सर्वेष्व् अपि जीवेषु अन्तर्यामितया परमेश्वरस् तिष्ठति, तथापि तत्रासंसक्तत्वाद् अस्थित एव भवति, तद्भक्तेषु तु समासक्तत्वान् न तथेति । न च तत्सङ्गादौ तस्येच्छेति यथोक्तव्याख्यानम् एव बलवत् । तथा च श्रीभगवदुपनिषदः— मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्व् अवस्थितः । न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगम् ऐश्वरम् ॥ इति ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्य् अहम् ॥ इति च । उक्तं च हरिभक्तिसुधोदये— भक्तानां हृदयं शान्तं सश्रियो मे प्रियं गृहम् । वसामि तत्र शोभैव वैकुण्ठाख्यादिवर्णना ॥ इति ।
tad evaṁ yuddhādi-nija-līlābhir bhakta-vinodanam eva prayojanaṁ, viśva-pālanaṁ tu tataḥ svata eva siddhyatīty uktvā, sṛṣṭi-pralayayoḥ prakṛtīkṣaṇādāv api sarvāśaṅka-nirāsārtham atidiśan triṣv apy aviśeṣam āha— yadā sisṛkṣuḥ pura ātmanaḥ paro rajaḥ sṛjaty eṣa pṛthak sva-māyayā | sattvaṁ vicitrāsu riraṁsur īśvaraḥ śayiṣyamāṇas tama īrayaty asau || yadā yatra sva-ceṣṭā-lakṣaṇe kāle eṣa paraḥ parameśvaraḥ sva-māyayā bhakta-kṛpayā ātmanaḥ puraḥ prācīna-sṛṣṭi-gata-sādhaka-bhakta-rūpāṇi svasyādhiṣṭhānāni sisṛkṣur bhavati, prakṛtyā saha teṣu līneṣu āvirbhāvanārthām īkṣāṁ karoti, tadā pṛthak svarūpa-śakter itarāsau jīva-māyākhyā śaktiḥ pūrvavat tac-ceṣṭātmaka-prabhāvābhāsoddīptā rajaḥ sṛjati, svāṁśa-bhūtād guṇa-traya-sāmyād avyaktāt tad vikṣipati, udbodhayatīti vā | yad vā, pṛthaṅ-māyānugata eṣa kāla eva sṛjati tathā asau-padena ca kāla evocyate | atha vicitrāsu nānā-guṇa-vaicitrī-matīṣu tal-lakṣaṇāsu pūrṣu yadā rantum icchur bhavati, tadāsau sattvaṁ sṛjati, yadā punas tābhir eva militvā śayiṣyamāṇaḥ, śayitum icchur bhavatīty arthaḥ, tadāsau tamaḥ sṛjatīti | tato bhakta-nimittam eva sarvā eva sṛṣṭy-ādi-kriyāḥ pravartante iti bhāvaḥ | yathāṅgīkṛtam ekādaśasya tṛtīye, sasarjoccāvacāny ādyaḥ sva-mātrātma-prasiddhaye ity atra ṭīkā-kṛdbhir api— kim-arthaṁ sasarja? sva-mātrātma-prasiddhaye | svaṁ mimīte pramimīte ya upāste sa sva-mātā | tasyātmano jīvasya prakṛṣṭāyai siddhaye || iti | śayanam atra puruṣāvatārasya kadācit pralayodadhau yoga-nidrā, kadācid bhagavat-praveśo vā | yadyapi sarveṣv api jīveṣu antaryāmitayā parameśvaras tiṣṭhati, tathāpi tatrāsaṁsaktatvād asthita eva bhavati, tad-bhakteṣu tu samāsaktatvān na tatheti | na ca tat-saṅgādau tasyeccheti yathokta-vyākhyānam eva balavat | tathā ca śrī-bhagavad-upaniṣadaḥ— mat-sthāni sarva-bhūtāni na cāhaṁ teṣv avasthitaḥ | na ca mat-sthāni bhūtāni paśya me yogam aiśvaram || iti ye bhajanti tu māṁ bhaktyā mayi te teṣu cāpy aham || iti ca | uktaṁ ca hari-bhakti-sudhodaye— bhaktānāṁ hṛdayaṁ śāntaṁ saśriyo me priyaṁ gṛham | vasāmi tatra śobhaiva vaikuṇṭhākhyādi-varṇanā || iti |
Итак, сказав, что назначение битв и прочих Его игр — именно утеха преданных, а хранение вселенной выходит оттуда само собою, он, чтобы устранить все сомнения и насчёт творения и растворения — насчёт озирания пракрити и прочего, — распространяет сказанное и говорит, что во всех трёх нет различия:
«Когда, желая сотворить Свои грады, Он, высший, творит отдельно страсть Своею майей; благость — когда Владыка желает насладиться в разнообразных; а тьму возбуждает, готовясь возлечь».
«Когда», то есть во время, чей признак — Его собственное действование, «Он», «высший», Высший Владыка, «Своею майей», то есть милостью к преданным, становится «желающим сотворить» «Свои» «грады» — Свои опоры, чей облик — подвизавшиеся преданные прежнего творения, — то есть совершает озирание ради их явления, когда они растворены вместе с пракрити. Тогда «отдельно», то есть иная, чем сила Его облика, сила, именуемая «жизни-майей», возжжённая, как и прежде, отблеском мощи, чья природа — Его действование, «творит страсть»: извергает или пробуждает её из непроявленного, из равновесия трёх качеств, ставшего её долею. Или же: «отдельно», то есть само время, следующее за майей, «творит», и словом «Он» зовётся именно время.
Далее: когда Он желает насладиться «в разнообразных», то есть в градах, обладающих разными многообразиями качеств и имеющих их признак, тогда Он «творит благость»; а когда, сойдясь с ними же, Он «готовится возлечь», то есть желает возлечь, тогда Он творит «тьму». Отсюда: все действия творения и прочего идут именно ради преданных.
Так принято и в третьей главе одиннадцатой: «Сотворил первый высокое и низкое Своею мерою, ради достижения себя»; и творцы тики: «Для чего сотворил? — „Своею мерою, ради достижения себя“: кто мерит, то есть постигает, то есть почитает Своё, тот и есть мерящий Своею мерою; ради превосходного достижения им себя, существа».
Возлежание здесь — у Пуруша-аватары: иногда йога-сон в водах растворения, иногда вхождение в Бхагавана. И хотя Высший Владыка стоит во всех существах как внутренний правитель, Он всё же там не привязан и потому как бы не стоит; а в Своих преданных, по привязанности, не так. И нельзя сказать, что это Его желание при связи с ними и прочем: сильнее именно сказанное истолкование. Так и упанишада Бхагавана: «Все существа стоят во Мне, а Я в них не пребываю; и не стоят существа во Мне — смотри на Моё владычное соединение»; и «те, кто почитает Меня преданностью, — они во Мне, и Я в них». Сказано и в «Хари-бхакти-судходае»: «Сердце преданных, умиротворённое, — Мой милый дом со Шри; живу Я там, а описание Вайкунтхи и прочего — лишь её красота».
6ef7c433fa2c · опубликовано 20 сент. 2026 г., 15:59:55 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Творение объяснено с того же конца, что и битвы: гуны поднимаются под нужду игры, а не наоборот.
«Свои грады» прочитаны как преданные прошлого круга — тогда и озирание пракрити перестаёт быть безличным актом.
И два противоположных слова «Я в них не пребываю» и «Я в них» разведены не хитростью, а привязанностью: где её нет, там Его и нет.