अथ स्वाभाविकमायाशक्त्या परमेश्वरो विश्वसृष्ट्यादिकं करोति, जीव एव तत्र मुह्यतीत्य् उक्तम् । तत्र सन्देहं प्रश्नोत्तराभ्यां परिहरत्य् अष्टभिः । श्रीविदुर उवाच— ब्रह्मन् कथं भगवतश् चिन्मात्रस्याविकारिणः । लीलया चापि युज्येरन् निर्गुणस्य गुणाः क्रियाः ॥ हे ब्रह्मन्! चिन्मात्रस्य चिन्मात्रस्वरूपस्य स्वतः स्वरूपशक्त्या भगवतः श्रीवैकुण्ठादिगततादृशैश्वर्यादियुक्तस्य, अत एव निर्गुणस्य प्राकृतगुणास्पृष्टस्य तत एव अविकारिणस् तादृक्स्वरूपशक्तिविलासभूतानां क्रियाणाम् अनन्तानाम् अपि सदोदितवरानन्तविधप्रकाशे तस्मिन् नित्यसिद्धत्वात् तत्तत्क्रियाविर्भावकर्तुस् तस्यावस्थाअन्तरप्राप्तत्वाभावात् प्राकृतकर्तुर् इव न विकारापत्तिर् इति । निर्विकारस्य च कथं सत्त्वादयः प्राकृतगुणाः, कथं वा तदासङ्गहेतुकाः स्थित्यादयः क्रियाश् च युज्येरन्? ततश् च चिन्मात्रवस्तुविरोधाद् एव ते च ताश् च न युज्यन्ते । भगवत्त्वे तु स्वैरचेष्टयापि न युज्येरन् इत्य् आह—लीलया वापि इति । अत्राविकारित्वनिर्गुणत्वाभ्यां सह चिन्मात्रभगवत्त्वं चेत्य् उभयम् अपि स्वीकृत्यैव पूर्वपक्षिणा पृष्टम् । ततश् च तस्य चिन्मात्रस्वरूपस्य भवतु, भगवत्त्वं तत्रास्माकं न सन्देहः । किन्तु तस्य कथम् इतरगुणादिस्वीकारो युज्यते? इत्य् एव पृच्छत इति वाक्यार्थः ॥
atha svābhāvika-māyā-śaktyā parameśvaro viśva-sṛṣṭy-ādikaṁ karoti, jīva eva tatra muhyatīty uktam | tatra sandehaṁ praśnottarābhyāṁ pariharaty aṣṭabhiḥ | śrī-vidura uvāca— brahman kathaṁ bhagavataś cin-mātrasyāvikāriṇaḥ | līlayā cāpi yujyeran nirguṇasya guṇāḥ kriyāḥ || he brahman! cin-mātrasya cinmātra-svarūpasya svataḥ svarūpa-śaktyā bhagavataḥ śrī-vaikuṇṭhādi-gata-tādṛśaiśvaryādi-yuktasya, ata eva nirguṇasya prākṛta-guṇāspṛṣṭasya tata eva avikāriṇas tādṛk-svarūpa-śakti-vilāsa-bhūtānāṁ kriyāṇām anantānām api sadodita-varānanta-vidha-prakāśe tasmin nitya-siddhatvāt tat-tat-kriyāvirbhāva-kartus tasyāvasthāantara-prāptatvābhāvāt prākṛta-kartur iva na vikārāpattir iti | nirvikārasya ca kathaṁ sattvādayaḥ prākṛta-guṇāḥ, kathaṁ vā tad-āsaṅga-hetukāḥ sthity-ādayaḥ kriyāś ca yujyeran? tataś ca cin-mātra-vastu-virodhād eva te ca tāś ca na yujyante | bhagavattve tu svaira-ceṣṭayāpi na yujyeran ity āha—līlayā vāpi iti | atrāvikāritva-nirguṇatvābhyāṁ saha cin-mātra-bhagavattvaṁ cety ubhayam api svīkṛtyaiva pūrva-pakṣiṇā pṛṣṭam | tataś ca tasya cin-mātra-svarūpasya bhavatu, bhagavattvaṁ tatrāsmākaṁ na sandehaḥ | kintu tasya katham itara-guṇādi-svīkāro yujyate? ity eva pṛcchata iti vākyārthaḥ ||
Итак, сказано, что Высший Владыка совершает творение вселенной и прочее Своей собственной майя-силой, а обольщается там именно существо. Сомнение об этом он устраняет восемью стихами — вопросом и ответом.
Шри Видура сказал: «Брахман, как у Бхагавана, который есть одно лишь сознание и неизменен, у бескачественного, были бы уместны качества и действия — хотя бы и в игре?»
«О брахман!» «Кто есть одно лишь сознание» — чей собственный облик есть одно сознание; «Бхагавана» — то есть обладающего сам собою, силою своего облика, тем владычеством и прочим, что пребывает на шри Вайкунтхе и подобных; потому же «бескачественного» — не тронутого качествами от пракрити; и потому же «неизменного» — ибо бесконечные действия, ставшие игрою такой силы Его облика, вечно осуществлены в Нём, в том всегда взошедшем, превосходном, бесконечно разнообразном явлении, и Тот, кто являет те и эти действия, не приходит в иное состояние, как приходит деятель от пракрити, — значит, изменения не случается.
«Как же у неизменного были бы уместны» благость и прочие качества от пракрити, и как — поддержание и прочие действия, причина которых в соприкосновении с ними? Значит, уже по противоречию с вещью, которая есть одно сознание, ни те, ни эти не уместны. А если Он Бхагаван, то не уместны и как вольное действование, — это он говорит словами «хотя бы и в игре».
Здесь держатель прежней стороны спросил, приняв и то и другое вместе: и неизменность с бескачественностью, и бытие одним сознанием вместе с бытием Бхагаваном. И потому смысл речения таков: пусть у Него, чей облик — одно сознание, будет и бытие Бхагаваном, в этом у нас сомнения нет; но как уместно, чтобы Он принял ещё и иные качества?
689673ee41c3 · опубликовано 20 сент. 2026 г., 15:59:55 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Вопрос задан не противником, а тем, кто уже признал и бескачественность, и личность, — и потому он труден.
Ответ на «неизменность» подготовлен заранее: у Него действия не начинаются, они всегда есть.
И «хотя бы и в игре» закрывает последнюю лазейку — не спрячешься за словом «лила».