Шат-сандарбха
Сандарбха третья. Параматма: Господь внутри3.71.4Джива Госвами
318 / 1405
Linux
Листать
Шат-сандарбха · 3.71.4
॥
Деванагари

तद् एवं च पाद्मोत्तरखण्डे देवीं प्रति पाषण्डशास्त्रं गणयता श्रीमहादेवेनोक्तम्— मायावादम् असच् छास्त्रं प्रच्छन्नं बौद्धम् उच्यते । मयैवं कथितं देवि कलौ ब्राह्मणरूपिणा ॥ वेदान्ते तु महाशास्त्रे मायावादम् अवैदिकम् । मयैव वक्ष्यते देवि जगतां नाशकारणात् ॥ इति । तच् चासुराणां मोहनार्थं भगवत एवाज्ञयेति तत्रैवोक्तम् अस्ति । तया च पाद्म एवान्यत्र शैवे च— द्वापरादौ युगे भूत्वा कलया मानुषादिषु । स्वागमैः कल्पतैस् त्वं च जनान् मद्विमुखान् कुरु ॥ इति श्रीभगवद्वाक्यम् इति दिक् । अत एवोक्तं श्रीनृसिंहपुराणे यमवाक्ये— विषधरकणभक्षशङ्करोक्तीर् दशबलपञ्चशिखाक्षपादवादान् । महद् अपि सुविचार्य लोकतन्त्रं भगवदुपास्तिम् ऋते न सिद्धिर् अस्ति ॥ इति । सर्वेऽत्र वादग्रन्था एव निर्दिष्टाः, न तु मन्त्रग्रन्था इति नामाक्षरम् एव साक्षान् निर्दिष्टम् इति च नान्यथा मननीयम्, आनन्दमयोऽभ्यासात् इत्यादिषु वेदान्तसूत्रकारमतं तत्र दूष्यत इति । अतो यत् क्वचित् तत्तत्प्रशंसा वा स्यात्, तद् अपि नितान्तनास्तिकवादं निर्जित्यांशेनाप्य् आस्तिक्यवादः ख्यापित इत्य् अपेक्षया ज्ञेयम् । तस्मात् स्वतन्त्र ईश्वर एव सर्वस्रष्टा, न तु जीवः स्वाज्ञानेन स्वशक्त्यैवेत्य् आयातम् । तद् उक्तं श्रीबादरायणेनापि बहुत्र, संज्ञामूर्तिकॢप्तिस् तु त्रिवृत् कुर्वत उपदेशात् इत्यादिषु । अतस् तन्मनोऽसृजत मनः प्रजापतिम् इत्यादौ मनःशब्देन समष्टिमनोऽधिष्ठाता श्रीमान् अनिरुद्ध एव, बहु स्यां प्रजायेय इति तत्सङ्कल्प एव वा वाच्यः । सत्यस्वाभाविकाचिन्त्यशक्तिः परमेश्वरस् तुच्छमायिकम् अपि न कुर्यात्, चिन्तामणीनाम् अधिपतिः स्वयं चिन्तामणिर् एव वा कूटकनकादिवत् । तथा च माध्वभाष्यप्रमाणिता श्रुतिः—अथैनम् आहुः सत्यकर्मेति सत्यं ह्य् एवेदं विश्वम् असृजत इति । एवं च— सत्यव्रतं सत्यपरं त्रिसत्यं सत्यस्य योनिं निहितं च सत्ये । सत्यस्य सत्यम् ऋतसत्यनेत्रं सत्यात्मकं त्वां शरणं प्रपन्नः ॥ इत्य् अत्र सत्यसङ्कल्पत्वं सत्यपरायणत्वं सृष्ट्यादिलीलात्रयेषु सत्यत्वं, सत्यस्य विश्वस्य कारणत्वं सत्य एव, विश्वस्मिन्न् अन्तर्यामितया स्थितत्वं सत्यस्य तस्य सत्यताहेतुत्वं, सत्यवचनस्याव्यभिचारिदृष्टेश् च प्रवर्तकत्वं, सत्यरूपत्वम् इत्य् एतेषाम् अर्थानाम् आकृतं परिपाटी च सङ्गच्छते । अन्यथा सत्यस्य योनिम् इत्य् आदौ त्रये तत्रापि निहितं च सत्य इत्य् अत्राकस्माद् अर्धजरतीयन्यायेन कष्टकल्पनामयार्थान्तरे तु भगवता स्वप्रतिश्रुतं सत्यकृतं यत् तत् तद् युक्तम् एवेत्य् अतो ब्रह्मादिभिस् तस्य तथा स्तवे स्वारस्यभङ्गः स्यात् प्रक्रमभङ्गश् च । तस्मात् सत्यम् एव विश्वम् इति स्थितम् ॥ ॥

Транслитерация (IAST)

tad evaṁ ca pādmottara-khaṇḍe devīṁ prati pāṣaṇḍa-śāstraṁ gaṇayatā śrī-mahādevenoktam— māyāvādam asac chāstraṁ pracchannaṁ bauddham ucyate | mayaivaṁ kathitaṁ devi kalau brāhmaṇa-rūpiṇā || vedānte tu mahā-śāstre māyāvādam avaidikam | mayaiva vakṣyate devi jagatāṁ nāśa-kāraṇāt || iti | tac cāsurāṇāṁ mohanārthaṁ bhagavata evājñayeti tatraivoktam asti | tayā ca pādma evānyatra śaive ca— dvāparādau yuge bhūtvā kalayā mānuṣādiṣu | svāgamaiḥ kalpatais tvaṁ ca janān mad-vimukhān kuru || iti śrī-bhagavad-vākyam iti dik | ata evoktaṁ śrī-nṛsiṁha-purāṇe yama-vākye— viṣadhara-kaṇabhakṣa-śaṅkaroktīr daśabala-pañcaśikhākṣapāda-vādān | mahad api suvicārya loka-tantraṁ bhagavad-upāstim ṛte na siddhir asti || iti | sarve'tra vāda-granthā eva nirdiṣṭāḥ, na tu mantra-granthā iti nāmākṣaram eva sākṣān nirdiṣṭam iti ca nānyathā mananīyam, ānanda-mayo'bhyāsāt ity-ādiṣu vedānta-sūtra-kāra-mataṁ tatra dūṣyata iti | ato yat kvacit tat-tat-praśaṁsā vā syāt, tad api nitānta-nāstika-vādaṁ nirjityāṁśenāpy āstikya-vādaḥ khyāpita ity apekṣayā jñeyam | tasmāt svatantra īśvara eva sarva-sraṣṭā, na tu jīvaḥ svājñānena sva-śaktyaivety āyātam | tad uktaṁ śrī-bādarāyaṇenāpi bahutra, saṁjñā-mūrti-kḷptis tu trivṛt kurvata upadeśāt ity-ādiṣu | atas tan-mano'sṛjata manaḥ prajāpatim ity-ādau manaḥ-śabdena samaṣṭi-mano'dhiṣṭhātā śrīmān aniruddha eva, bahu syāṁ prajāyeya iti tat-saṅkalpa eva vā vācyaḥ | satya-svābhāvikācintya-śaktiḥ parameśvaras tuccha-māyikam api na kuryāt, cintāmaṇīnām adhipatiḥ svayaṁ cintāmaṇir eva vā kūṭa-kanakādivat | tathā ca mādhva-bhāṣya-pramāṇitā śrutiḥ—athainam āhuḥ satya-karmeti satyaṁ hy evedaṁ viśvam asṛjata iti | evaṁ ca— satya-vrataṁ satya-paraṁ tri-satyaṁ satyasya yoniṁ nihitaṁ ca satye | satyasya satyam ṛta-satya-netraṁ satyātmakaṁ tvāṁ śaraṇaṁ prapannaḥ || ity atra satya-saṅkalpatvaṁ satya-parāyaṇatvaṁ sṛṣṭy-ādi-līlā-trayeṣu satyatvaṁ, satyasya viśvasya kāraṇatvaṁ satya eva, viśvasminn antaryāmitayā sthitatvaṁ satyasya tasya satyatā-hetutvaṁ, satya-vacanasyāvyabhicāri-dṛṣṭeś ca pravartakatvaṁ, satya-rūpatvam ity eteṣām arthānām ākṛtaṁ paripāṭī ca saṅgacchate | anyathā satyasya yonim ity ādau traye tatrāpi nihitaṁ ca satya ity atrākasmād ardha-jaratīya-nyāyena kaṣṭa-kalpanā-mayārthāntare tu bhagavatā sva-pratiśrutaṁ satya-kṛtaṁ yat tat tad yuktam evety ato brahmādibhis tasya tathā stave svārasya-bhaṅgaḥ syāt prakrama-bhaṅgaś ca | tasmāt satyam eva viśvam iti sthitam || ||

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
तद्tadто
एवंevaṁтак
चcaи
पाद्मोत्तरpādmottara«Падмы» последнем
खण्डेkhaṇḍeв разделе,
देवींdevīṁбогине
प्रतिpratiк,
पाषण्डpāṣaṇḍaбезбожные
शास्त्रंśāstraṁписания
गणयताgaṇayatāперечисляющим,
श्रीśrīшри
महादेवेनोक्तम्mahādevenoktamМахадевой сказано:
मायावादम्māyāvādam«майявада —
असच्asacне
छास्त्रंchāstraṁписание,
प्रच्छन्नंpracchannaṁскрытым
बौद्धम्bauddhamбуддизмом
उच्यतेucyateзовётся;
मयैवंmayaivaṁмною так
कथितंkathitaṁповедана,
देविdeviбогиня,
कलौkalauв кали,
ब्राह्मणbrāhmaṇaбрахмана
रूपिणाrūpiṇāоблик имеющим;
वेदान्तेvedānteв веданте
तुtuже,
महाmahāвеликом
शास्त्रेśāstreписании,
मायावादम्māyāvādamмайяваду,
अवैदिकम्avaidikamневедическую,
मयैवmayaivaмною именно
वक्ष्यतेvakṣyateбудет сказана,
देविdeviбогиня,
जगतांjagatāṁмиров
नाशnāśaпогибели
कारणात्kāraṇātради»
इतिitiтак
तच्tacто
चासुराणांcāsurāṇāṁи: асуров
मोहनार्थंmohanārthaṁобольщения ради,
भगवतbhagavataБхагавана
एवाज्ञयेतिevājñayetiименно повелением — так
तत्रैवोक्तम्tatraivoktamтам же сказанное
अस्तिastiесть
तयाtayāс нею
चcaи
पाद्मpādmaв «Падме»
एवान्यत्रevānyatraименно, в ином месте,
शैवेśaiveи в шайве:
द्वापरादौdvāparādau«в двапару и далее
युगेyugeв юге,
भूत्वाbhūtvāстав
कलयाkalayāдолею
मानुषादिषुmānuṣādiṣuсреди людей и прочих,
स्वागमैःsvāgamaiḥсвоими преданиями,
कल्पतैस्kalpataisизмышлёнными,
त्वंtvaṁты
चcaи
जनान्janānлюдей
मद्madот Меня
विमुखान्vimukhānотвращёнными
कुरुkuruсделай»
इतिitiтак —
श्रीśrīшри
भगवद्bhagavadБхагавана
वाक्यम्vākyamречение —
इतिitiтакова
दिक्dikсторона
अतataпотому
एवोक्तंevoktaṁименно сказано
श्रीśrīв шри
नृसिंहnṛsiṁha«Нрисимха-
पुराणेpurāṇeпуране»,
यमyamaЯмы
वाक्येvākyeв речении:
विषधरviṣadhara«змееносца,
कणभक्षkaṇabhakṣaзернояда,
शङ्करोक्तीर्śaṅkaroktīrШанкары речи,
दशबलdaśabalaдесятисильного,
पञ्चशिखाक्षपादpañcaśikhākṣapādaПанчашикхи, Акшапады
वादान्vādānучения, —
महद्mahadвеликое
अपिapiи
सुविचार्यsuvicāryaхорошо обдумав
लोकlokaмира
तन्त्रंtantraṁустроение, —
भगवद्bhagavadБхагавана
उपास्तिम्upāstimпочитания
ऋतेṛteбез
नnaне
सिद्धिर्siddhirдостижение
अस्तिastiесть»
इतिitiтак
सर्वेऽत्रsarve'traвсе здесь
वादvādaучений
ग्रन्थाgranthāкниги
एवevaименно
निर्दिष्टाःnirdiṣṭāḥуказаны,
नnaне
तुtuже
मन्त्रmantraмантр
ग्रन्थाgranthāкниги —
इतिitiтак;
नामाक्षरम्nāmākṣaramимени слог
एवevaименно
साक्षान्sākṣānпрямо
निर्दिष्टम्nirdiṣṭamуказан —
इतिitiтак
चcaи
नान्यथाnānyathāне иначе
मननीयम्mananīyamдолжно мыслиться;
आनन्दānanda«блаженством
मयोऽभ्यासात्mayo'bhyāsātполный — повторением»
इत्य्ityтак
आदिषुādiṣuи далее —
वेदान्तvedānta«Веданта-
सूत्रsūtraсутры»
कारkāraтворца
मतंmataṁмнение
तत्रtatraтам
दूष्यतdūṣyataпорочится —
इतिitiтак
अतोatoпотому
यत्yatчто
क्वचित्kvacitгде-то
तत्tatтой,
तत्tatтой
प्रशंसाpraśaṁsāпохвала
वाvāили
स्यात्syātбыла бы,
तद्tadто
अपिapiи —
नितान्तnitāntaсовершенно
नास्तिकnāstikaбезбожное
वादंvādaṁучение
निर्जित्यांशेनाप्य्nirjityāṁśenāpyпобедив, и долею
आस्तिक्यāstikyaблагочестия
वादःvādaḥучение
ख्यापितkhyāpitaобъявлено —
इत्य्ityтак
अपेक्षयाapekṣayāсоотнесением
ज्ञेयम्jñeyamдолжно знаться
तस्मात्tasmātпотому
स्वतन्त्रsvatantraсамостоятельный
ईश्वरīśvaraВладыка
एवevaименно —
सर्वsarvaвсего
स्रष्टाsraṣṭāтворец,
नnaне
तुtuже
जीवःjīvaḥсущество
स्वाज्ञानेनsvājñānenaсвоим незнанием,
स्वsvaсвоею
शक्त्यैवेत्य्śaktyaivetyсилою именно — так
आयातम्āyātamвышло
तद्tadто
उक्तंuktaṁсказано
श्रीśrīшри
बादरायणेनापिbādarāyaṇenāpiБадараяной и
बहुत्रbahutraво многих местах:
संज्ञाsaṁjñā«наименования
मूर्तिmūrtiи образа
कॢप्तिस्kḷptisустроение
तुtuже —
त्रिवृत्trivṛtтроякое
कुर्वतkurvataтворящего
उपदेशात्upadeśātнаставлением»
इत्य्ityтак
आदिषुādiṣuи далее
अतस्atasпотому
तन्tan«он
मनोऽसृजतmano'sṛjataум сотворил»,
मनःmanaḥ«ум —
प्रजापतिम्prajāpatimПраджапати»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее
मनःmanaḥ«ум»
शब्देनśabdenaсловом
समष्टिsamaṣṭiсовокупного
मनोmanoума
ऽधिष्ठाता'dhiṣṭhātāпредстоятель
श्रीमान्śrīmānславный
अनिरुद्धaniruddhaАнируддха
एवevaименно,
बहुbahu«многим
स्यांsyāṁда буду,
प्रजायेयprajāyeyaда рожусь»
इतिitiтак —
तत्tatЕго
सङ्कल्पsaṅkalpaзамысел
एवevaименно
वाvāили
वाच्यःvācyaḥдолжен зваться
सत्यsatyaистинной,
स्वाभाविकाचिन्त्यsvābhāvikācintyaсобственной непостижимой
शक्तिःśaktiḥсилой обладающий
परमेश्वरस्parameśvarasВысший Владыка
तुच्छtucchaничтожного,
मायिकम्māyikamот майи,
अपिapiи
नnaне
कुर्यात्kuryātсделал бы;
चिन्तामणीनाम्cintāmaṇīnāmу камней желаний
अधिपतिःadhipatiḥвладыка
स्वयंsvayaṁсам
चिन्तामणिर्cintāmaṇirкамень желаний
एवevaименно
वाvāили, —
कूटkūṭaподдельному
कनकादिवत्kanakādivatзолоту и прочему подобно
तथाtathāтак
चcaи
माध्वmādhvaмадхвы
भाष्यbhāṣyaтолкованием
प्रमाणिताpramāṇitāудостоверенное
श्रुतिःśrutiḥшрути:
अथैनम्athainam«тогда его
आहुःāhuḥзовут
सत्यsatyaистинного
कर्मेतिkarmetiдела — так;
सत्यंsatyaṁистинное
ह्य्hyведь
एवेदंevedaṁименно это —
विश्वम्viśvamвселенную
असृजतasṛjataсотворил»
इतिitiтак
एवंevaṁтак
चcaи:
सत्यsatya«истины
व्रतंvrataṁобет,
सत्यsatyaистину
परंparaṁвысшим имеющего,
त्रिtriтрижды
सत्यंsatyaṁистинного,
सत्यस्यsatyasyaистинного
योनिंyoniṁлоно,
निहितंnihitaṁвложенного
चcaи
सत्येsatyeв истине,
सत्यस्यsatyasyaистинного
सत्यम्satyamистину,
ऋतṛtaправды
सत्यsatyaи истины
नेत्रंnetraṁоко,
सत्यात्मकंsatyātmakaṁистину природой имеющего, —
त्वांtvāṁТебя
शरणंśaraṇaṁприбежищем
प्रपन्नःprapannaḥобретший»
इत्य्ityтак, —
अत्रatraздесь
सत्यsatyaистинного
सङ्कल्पत्वंsaṅkalpatvaṁзамысла бытие,
सत्यsatyaистине
परायणत्वंparāyaṇatvaṁпреданность,
सृष्ट्य्sṛṣṭyтворения
आदिādiи прочего
लीलाlīlāигр
त्रयेषुtrayeṣuв трёх
सत्यत्वंsatyatvaṁистинность,
सत्यस्यsatyasyaу истинной
विश्वस्यviśvasyaвселенной
कारणत्वंkāraṇatvaṁпричиной бытие
सत्यsatyaв истине
एवevaименно,
विश्वस्मिन्न्viśvasminnво вселенной
अन्तर्यामितयाantaryāmitayāвнутренним правителем
स्थितत्वंsthitatvaṁстояние,
सत्यस्यsatyasyaу истинного
तस्यtasyaтого
सत्यताsatyatāистинности
हेतुत्वंhetutvaṁпричиной бытие,
सत्यsatyaистинного
वचनस्याव्यभिचारिvacanasyāvyabhicāriречения, неотлучного
दृष्टेश्dṛṣṭeśвзгляда
चcaи
प्रवर्तकत्वंpravartakatvaṁзаводчиком бытие,
सत्यsatyaистины
रूपत्वम्rūpatvamобликом бытие —
इत्य्ityтак
एतेषाम्eteṣāmу этих
अर्थानाम्arthānāmсмыслов
आकृतंākṛtaṁсделанное
परिपाटीparipāṭīи последовательность
चcaи
सङ्गच्छतेsaṅgacchateсходится
अन्यथाanyathāиначе
सत्यस्यsatyasya«истинного
योनिम्yonimлоно»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее,
त्रयेtrayeв трёх,
तत्रापिtatrāpiи там
निहितंnihitaṁ«вложенного
चcaи
सत्यsatyaв истине»
इत्य्ityтак
अत्राकस्माद्atrākasmādздесь, внезапно,
अर्धardhaполу-
जरतीयjaratīyaстарухи
न्यायेनnyāyenaправилом,
कष्टkaṣṭaнатужного
कल्पनाkalpanāизмышления
मयार्थान्तरेmayārthāntareполном, в ином смысле,
तुtuже —
भगवताbhagavatāБхагаваном
स्वsvaСамим
प्रतिश्रुतंpratiśrutaṁобещанное,
सत्यsatyaистиной
कृतंkṛtaṁсделанное,
यत्yatчто
तत्tatто,
तद्tadто
युक्तम्yuktamуместно
एवेत्य्evetyименно — так;
अतोatoпотому
ब्रह्मादिभिस्brahmādibhisБрахмой и прочими
तस्यtasyaу Него
तथाtathāтак
स्तवेstaveпри восхвалении
स्वारस्यsvārasyaсобственного вкуса
भङ्गःbhaṅgaḥразрушение
स्यात्syātбыло бы,
प्रक्रमprakramaпоследовательности
भङ्गश्bhaṅgaśразрушение
चcaи
तस्मात्tasmātпотому
सत्यम्satyamистинна
एवevaименно
विश्वम्viśvamвселенная —
इतिitiтак
स्थितम्sthitamустановлено
Литературный перевод

Потому в последнем разделе «Падмы», перечисляя богине безбожные писания, шри Махадева сказал: «Майявада — не писание, её зовут скрытым буддизмом; мною она так поведана, богиня, в кали, в облике брахмана. А в веданте, великом писании, неведическую майяваду скажу именно я, богиня, ради погибели миров». И там же сказано, что это — ради обольщения асуров и именно по повелению Бхагавана. С этим сходится и речение Бхагавана в другом месте «Падмы» и в шайве: «Явившись долею в двапару и далее среди людей и прочих, своими измышлёнными преданиями отврати людей от Меня».

Потому и сказано в «Нрисимха-пуране», в речении Ямы: «Речи змееносца, зернояда и Шанкары, учения десятисильного, Панчашикхи и Акшапады — хорошо обдумав даже великое устроение мира, без почитания Бхагавана достижения нет».

Здесь указаны именно книги учений, а не книги мантр; и раз прямо назван слог имени, иначе мыслить нельзя: там порочится мнение творца «Веданта-сутры» в «блаженством полный — по повторению» и далее. Потому если где-то и встретится похвала тому или иному из них, её надо понимать по соотнесению: одолев учение совершенно безбожное, он хотя бы отчасти объявил учение благочестивое.

Итак, выходит, что творец всего — именно самостоятельный Владыка, а не существо своим незнанием и своею силой. О том и шри Бадараяна говорит во многих местах: «Устроение же наименования и образа — у творящего троякое, по наставлению» и далее.

Потому в «он сотворил ум», «ум — Праджапати» и далее словом «ум» надо звать именно славного Анируддху, предстоятеля совокупного ума, или же Его замысел: «да буду многим, да рожусь». Высший Владыка, чья собственная непостижимая сила истинна, не сделал бы даже ничтожного, от майи; или — владыка камней желаний и сам камень желаний, а не поддельное золото. Так и шрути, удостоверенное толкованием мадхвы: «Тогда его зовут тем, чьё дело истинно: ведь истинное — эту вселенную — он сотворил».

И потому в «Обет истины, истину имеющего высшим, трижды истинного, лоно истинного, и вложенного в истину, истину истинного, око правды и истины, чья природа истина, — Тебя обрёл я прибежищем» всё сходится и по смыслам, и по их порядку: истинность замысла; преданность истине; истинность в трёх играх — творении и прочих; бытие причиною истинной вселенной именно в истине; пребывание во вселенной внутренним правителем; бытие причиною истинности того истинного; бытие тем, кто заводит истинное слово и неотлучный взгляд; и бытие обликом истины.

Иначе, в трёх — «лоно истинного» и далее, — и там же «и вложенного в истину» пришлось бы ни с того ни с сего, по правилу полустарухи, брать иной смысл, полный натужных измышлений, тогда как обещанное Самим Бхагаваном и сделанное истиною уместно именно так. А при таком чтении у Брахмы и прочих в этом восхвалении разрушился бы и собственный вкус речи, и её последовательность. Потому установлено: вселенная именно истинна.

Версия

b3ad3d00b764 · опубликовано 20 сент. 2026 г., 15:59:55 UTC

Доступно наRU

Листайте стихи клавишами