एवं देहादेः स्वातन्त्र्येणानिरूप्यत्वम् उक्त्वा तद्धेतूनां क्षित्यादीनाम् अपि तथैवानिरूप्यत्वम् आह— धातवोऽवयवित्वाच् च तन्मात्रावयवैर् विना । न स्युर् ह्य् असत्य् अवयविन्य् असन्न् अवयवोऽन्ततः ॥ धारयन्तीति धातवो महाभूतानि तन्मात्रैः सूक्ष्मैर् अवयवैर् विना न स्युः, अवयवित्वात् । तेषाम् अपि तर्ह्य् अवयव एव स्वतन्त्र इति चेत्? तत्राह उक्तप्रकारेण अवयविनि निरूपयितुम् असति अवयवोऽप्य् अन्ततो निरूपयितुम् असन्न् इव स्यात् । अवयविप्रतीत्यन्यथानुपपत्तिं विना परमाणुलक्षणावयवसद्भावे प्रमाणाभावाद् इत्य् अर्थः । तद् उक्तं पञ्चमे—एवं निरुक्तं क्षितिशब्दवृत्तम् इत्यादि । तस्माद् ऐक्यबुद्ध्यालम्बनरूपं यत् प्रतीयते, तत् सर्वत्र परमात्मलक्षणं सर्वकारणं वस्त्व् एवेति साधूक्तम् आदाव् अन्ते जनानां सत् इत्यादिना । एवम् एव तृतीयेऽप्य् उक्तम्— इति तासां स्वशक्तीनां सतीनाम् असमेत्य सः । प्रसुप्तलोकतन्त्राणां निशाम्य गतिम् ईश्वरः ॥ कालसंज्ञा ततो देवीं विभ्रच् छक्तिम् उरुक्रमः । त्रयोविंशतित्तत्त्वानां गणं युगपद् आविशत् ॥ सोऽनुप्रविष्टो भगवांश् चेष्टारूपेण तं गणम् । भिन्नं संयोजयाम् आस सुप्तं कर्म प्रबोधयन् ॥ इति । अत एव यस्य पृथिवी शरीरम् इत्यादिश्रुतौ सर्वस्य परमात्मशरीरत्वेन प्रसिद्धिः, परमात्मनस् तु शरीरत्वेन । तद् एवम् अवयवरूपेण प्रधानपरिणामः सर्वत्रावयवी तु परमात्मवस्त्व् एवेति सिद्धम् । ततोऽप्य् अमिथ्यात्वम् एव जगत उपपद्येत ॥
evaṁ dehādeḥ svātantryeṇānirūpyatvam uktvā tad-dhetūnāṁ kṣity-ādīnām api tathaivānirūpyatvam āha— dhātavo'vayavitvāc ca tan-mātrāvayavair vinā | na syur hy asaty avayaviny asann avayavo'ntataḥ || dhārayantīti dhātavo mahā-bhūtāni tan-mātraiḥ sūkṣmair avayavair vinā na syuḥ, avayavitvāt | teṣām api tarhy avayava eva svatantra iti cet? tatrāha ukta-prakāreṇa avayavini nirūpayitum asati avayavo'py antato nirūpayitum asann iva syāt | avayavi-pratīty-anyathānupapattiṁ vinā paramāṇu-lakṣaṇāvayava-sad-bhāve pramāṇābhāvād ity arthaḥ | tad uktaṁ pañcame—evaṁ niruktaṁ kṣiti-śabda-vṛttam ity-ādi | tasmād aikya-buddhy-ālambana-rūpaṁ yat pratīyate, tat sarvatra paramātma-lakṣaṇaṁ sarva-kāraṇaṁ vastv eveti sādhūktam ādāv ante janānāṁ sat ity-ādinā | evam eva tṛtīye'py uktam— iti tāsāṁ sva-śaktīnāṁ satīnām asametya saḥ | prasupta-loka-tantrāṇāṁ niśāmya gatim īśvaraḥ || kāla-saṁjñā tato devīṁ vibhrac chaktim urukramaḥ | trayoviṁśatit-tattvānāṁ gaṇaṁ yugapad āviśat || so'nupraviṣṭo bhagavāṁś ceṣṭā-rūpeṇa taṁ gaṇam | bhinnaṁ saṁyojayām āsa suptaṁ karma prabodhayan || iti | ata eva yasya pṛthivī śarīram ity-ādi-śrutau sarvasya paramātma-śarīratvena prasiddhiḥ, paramātmanas tu śarīratvena | tad evam avayava-rūpeṇa pradhāna-pariṇāmaḥ sarvatrāvayavī tu paramātma-vastv eveti siddham | tato'py amithyātvam eva jagata upapadyeta ||
Так, сказав, что тело и прочее нельзя описать самостоятельным, он говорит, что так же нельзя описать и их причины — землю и прочее: «Носители, обладая частями, не были бы без тонких предметов-частей; а если частями обладающее не сущее, то и часть в конце не сущая».
«Носители», то есть «держат», — великие стихии; «без» тонких «частей», то есть тонких предметов, они «не были бы» — «ибо обладают частями».
А если скажут: тогда самостоятельна именно часть? На это он говорит: сказанным образом, раз то, что обладает частями, не сущее, то есть неописуемо, и часть «в конце» была бы как бы не сущею, то есть неописуемой. Ибо, кроме довода «иначе не объяснить постижение целого», доказательства бытия частей — атомов — нет. Таков смысл. О том сказано в пятой песни: «так определено действие слова „земля“» и далее.
Потому то, что постигается как облик опоры для мысли о единстве, везде есть именно та вещь, что имеет признак Параматмы и есть причина всего. Хорошо сказано в «вначале, в конце у рождённых сущее» и далее.
Так же сказано и в третьей песни: «Так, усмотрев ход тех Своих сил, сущих, не сошедшихся, уснувших в устроении миров, Владыка, широко шагающий, неся силу, богиню, именуемую временем, вошёл разом в сонм двадцати трёх сущностей. Он, вошедший, Бхагаван, обликом действия соединил тот раздельный сонм, пробуждая уснувшее дело».
Потому же в шрути «у кого земля — тело» и далее известно, что всё есть тело Параматмы, а Параматма — тот, кто телом обладает. Итак, достигнуто: превращение прадханы — обликом частей, а то, что везде обладает частями, — именно вещь-Параматма. И потому тоже выходит, что мир не ложен.
283fb3a7d2a4 · опубликовано 20 сент. 2026 г., 15:59:55 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Довод о частях доведён до конца: если целое неописуемо, то и часть держится только на нём, а не сама.
Атом при этом не отвергнут как вещь, а лишён доказательства: он вводился лишь ради объяснения целого.
И вывод положительный: то единое, на что опирается всякая мысль о целом, — и есть Он.