अत्र तु यत् त्रयाणाम् अभेदवाक्येनोपजप्तमतयो विवदन्ते, तत्रेदं ब्रूमः—यद्यपि तारतम्यम् इदम् अधिष्ठानगतम् एव, अधिष्ठाता तु परः पुरुष एक एवेति भेदासम्भवात् । सत्यम् एवाभेदवाक्यं, तथापि तस्य तत्र तत्र साक्षात्त्वासाक्षात्त्वभेदेन प्रकाशेन तारतम्यं दुर्निवारम् एवेति सदृष्टान्तम् आह— पार्थिवाद् दारुणो धूमस् तस्माद् अग्निस् त्रयीमयः । तमसस् तु रजस् तस्मात् सत्त्वं यद् ब्रह्मदर्शनम् ॥ पार्थिवात्, न तु धूमवद् अंशेनाग्नेयात्, तत एव वेदोक्तकर्मणः साक्षात् प्रवृत्तिप्रकाशरहिताद् दारुणो यज्ञीयान् मथनकाष्ठात् सकाशाद् अंशेनाग्नेयो धूमस् त्रयीमयः पूर्वापेक्षया वेदोक्तकर्माधिक्याविर्भावास्पदम् । तस्माद् अपि स्वयम् अग्निस् त्रयीमयः साक्षात् तदुक्तकर्माविर्भावास्पदम् । एवं काष्ठस्थानीयात् सत्त्वगुणविदूरात् तमसः सकाशाद् धूमस्थानीयं किञ्चित् सत्त्वसन्निहितं रजो ब्रह्मदर्शनं—वेदोक्तकर्मस्थानीयस्य तत्तदवतारिणः पुरुषस्य प्रकाशद्वारम् । तुशब्देन लयात्मकात् तमसः सकाशाद् रजसः सोपाधिकज्ञानहेतुत्वेनेषद्गुणच्छविप्रादुर्भावरूपं किञ्चित् ब्रह्मदर्शनप्रत्यासत्तिमात्रम् उक्तं, न तु सर्वथा, विक्षेपकत्वम् । यद् अग्निस्थानीयं सत्त्वं, तत् साक्षात् ब्रह्मणो दर्शनम् । साक्षाद् एव सम्यक् तत्तद्गुणरूपाविर्भावद्वारं, शान्तस्वच्छस्वभावात्मकत्वात् । अतो ब्रह्मशिवयोर् असाक्षात्त्वं, श्रीविष्णौ तु साक्षात्त्वं सिद्धम् इति भावः । तथा च श्रीवामनपुराणे— ब्रह्मविष्ण्वीशरूपाणि त्रीणि विष्णोर् महात्मनः । ब्रह्मणि ब्रह्मरूपः स शिवरूपः शिवे स्थितः । पृथग् एव स्थितो देवो विष्णुरूपी जनार्दनः ॥ इति । तद् उक्तं ब्रह्मसंहितायां— भास्वान् यथाश्मशकलेषु निजेषु तेजः स्वीयं कियत् प्रकटयत्य् अपि तद्वद् अत्र । ब्रह्मा य एव जगदण्डविधानकर्ता गोविन्दम् आदिपुरुषं तम् अहं भजामि ॥ क्षीरं यथा दधि विकारविशेषयोगात् सञ्जायते न तु ततः पृथग् अस्ति हेतोः । यः शम्भुताम् अपि तथा समुपैति कार्याद् गोविन्दम् आदिपुरुषं तम् अहं भजामि ॥ दीपार्चिर् एव हि दशान्तरम् अभ्युपेत्य दीपायते विवृतहेतुसमानधर्मा । यस् तादृग् एव हि च विष्णुतया विभाति गोविन्दम् आदिपुरुषं तम् अहं भजामि ॥ इत्य् आदि । न च दधिदृष्टान्तेन विकारित्वम् आयातम् । तस्य श्रुतेस् तु शब्दमूलत्वात् इति न्यायेन मुहुः परिहृतत्वात् । यथोक्तम्—यत उदयास्तमयौ विकृतेर् मृद् इवाविकृतात् इति । दृष्टान्तत्रयेण तु क्रमेणेदं लभ्यते—सूर्यकान्तस्थानीये ब्रह्मोपाधौ सूर्यस्येव तस्य किञ्चित् प्रकाशः । दधिस्थानीये शम्भूपाधौ क्षीरस्थानीयस्य न तादृग् अपि प्रकाशः । दशान्तरस्थानीये विष्णूपाधौ तु पूर्ण एव प्रकाश इति ॥ ॥
atra tu yat trayāṇām abheda-vākyenopajapta-matayo vivadante, tatredaṁ brūmaḥ—yadyapi tāratamyam idam adhiṣṭhāna-gatam eva, adhiṣṭhātā tu paraḥ puruṣa eka eveti bhedāsambhavāt | satyam evābheda-vākyaṁ, tathāpi tasya tatra tatra sākṣāttvāsākṣāttva-bhedena prakāśena tāratamyaṁ durnivāram eveti sa-dṛṣṭāntam āha— pārthivād dāruṇo dhūmas tasmād agnis trayīmayaḥ | tamasas tu rajas tasmāt sattvaṁ yad brahma-darśanam || pārthivāt, na tu dhūmavad aṁśenāgneyāt, tata eva vedokta-karmaṇaḥ sākṣāt pravṛtti-prakāśa-rahitād dāruṇo yajñīyān mathana-kāṣṭhāt sakāśād aṁśenāgneyo dhūmas trayīmayaḥ pūrvāpekṣayā vedokta-karmādhikyāvirbhāvāspadam | tasmād api svayam agnis trayīmayaḥ sākṣāt tad-ukta-karmāvirbhāvāspadam | evaṁ kāṣṭha-sthānīyāt sattva-guṇa-vidūrāt tamasaḥ sakāśād dhūma-sthānīyaṁ kiñcit sattva-sannihitaṁ rajo brahma-darśanaṁ—vedokta-karma-sthānīyasya tat-tad-avatāriṇaḥ puruṣasya prakāśa-dvāram | tu-śabdena layātmakāt tamasaḥ sakāśād rajasaḥ sopādhika-jñāna-hetutveneṣad-guṇa-cchavi-prādurbhāva-rūpaṁ kiñcit brahma-darśana-pratyāsatti-mātram uktaṁ, na tu sarvathā, vikṣepakatvam | yad agni-sthānīyaṁ sattvaṁ, tat sākṣāt brahmaṇo darśanam | sākṣād eva samyak tat-tad-guṇa-rūpāvirbhāva-dvāraṁ, śānta-svaccha-svabhāvātmakatvāt | ato brahma-śivayor asākṣāttvaṁ, śrī-viṣṇau tu sākṣāttvaṁ siddham iti bhāvaḥ | tathā ca śrī-vāmana-purāṇe— brahma-viṣṇv-īśa-rūpāṇi trīṇi viṣṇor mahātmanaḥ | brahmaṇi brahma-rūpaḥ sa śiva-rūpaḥ śive sthitaḥ | pṛthag eva sthito devo viṣṇu-rūpī janārdanaḥ || iti | tad uktaṁ brahma-saṁhitāyāṁ— bhāsvān yathāśma-śakaleṣu nijeṣu tejaḥ svīyaṁ kiyat prakaṭayaty api tadvad atra | brahmā ya eva jagad-aṇḍa-vidhāna-kartā govindam ādi-puruṣaṁ tam ahaṁ bhajāmi || kṣīraṁ yathā dadhi vikāra-viśeṣa-yogāt sañjāyate na tu tataḥ pṛthag asti hetoḥ | yaḥ śambhutām api tathā samupaiti kāryād govindam ādi-puruṣaṁ tam ahaṁ bhajāmi || dīpārcir eva hi daśāntaram abhyupetya dīpāyate vivṛta-hetu-samāna-dharmā | yas tādṛg eva hi ca viṣṇutayā vibhāti govindam ādi-puruṣaṁ tam ahaṁ bhajāmi || ity ādi | na ca dadhi-dṛṣṭāntena vikāritvam āyātam | tasya śrutes tu śabda-mūlatvāt iti nyāyena muhuḥ parihṛtatvāt | yathoktam—yata udayāsta-mayau vikṛter mṛd ivāvikṛtāt iti | dṛṣṭānta-trayeṇa tu krameṇedaṁ labhyate—sūrya-kānta-sthānīye brahmopādhau sūryasyeva tasya kiñcit prakāśaḥ | dadhi-sthānīye śambhūpādhau kṣīra-sthānīyasya na tādṛg api prakāśaḥ | daśāntara-sthānīye viṣṇūpādhau tu pūrṇa eva prakāśa iti || ||
А что здесь спорят те, чьи умы внушены речением о неразличии троих, — на это мы говорим вот что. Соразмерность эта касается именно правимого, а правящий — один высший Пуруша, и различия между ними быть не может; речение о неразличии истинно. И всё же соразмерность неустранима: проявление Его там и там различно — воочию или не воочию. И он говорит это с примером:
«От земляного — дерево, от дерева — дым, от него — огонь, состоящий из трёх Вед; от тамаса же — раджас, от него — саттва, которая есть видение Брахмана».
«От земляного», то есть не от огненного долею, как дым, — а потому и лишённого воочию проявления действия дела, сказанного Ведою; от него — «дерево», то есть жертвенное полено для трения; от него — «дым», огненный долею, «состоящий из трёх Вед», то есть, в сравнении с прежним, место явления большего дела, сказанного Ведою. «От него» же — сам «огонь, состоящий из трёх Вед», то есть место явления того дела воочию.
Так же от «тамаса», подобного полену и далёкого от свойства саттвы, — подобный дыму «раджас», сколько-то приближённый к саттве, — «видение Брахмана», то есть дверь проявления того и того нисходящего Пуруши, подобного делу, сказанному Ведою. Словом «же» сказано, что у раджаса, идущего от тамаса, чья природа растворение, есть лишь некоторая близость к видению Брахмана — облик явления немногого отблеска свойства, ибо он причина знания с облачением; но не всячески, ведь он и разбрасывает.
А саттва, подобная огню, — то видение Брахмана воочию: она вполне и воочию дверь явления обликом того и того свойства, ибо природа её умиротворённа и прозрачна. Потому достигнуто: у Брахмы и Шивы — не воочию, а в Шри Вишну — воочию. Таков смысл.
Так и в прекрасной «Вамана-пуране»: «Три облика — Брахмы, Вишну, Ишы — у Вишну великого; обликом Брахмы Он в Брахме, обликом Шивы пребывает в Шиве, а отдельно пребывает Бог Джанардана, чей облик Вишну».
О том сказано в «Брахма-самхите»: «Как солнце в своих осколках камня являет сколько-то своего жара, так и здесь — Брахма, кто и есть творец устроения яйца мира; Говинду, изначального Пурушу, Его я почитаю». «Как молоко соединением с особым изменением становится простоквашей и всё же не отдельно от той причины, — так и Он от дела обретает бытие Шамбху; Говинду, изначального Пурушу, Его я почитаю». «Как пламя светильника, обретя иной фитиль, светит, имея то же свойство, что и раскрытая причина, — таков же и Он, сияющий как Вишну; Говинду, изначального Пурушу, Его я почитаю» и далее.
И примером простокваши не приходит изменяемость Его: она то и дело отведена правилом «у шрути же слово — основа». Как сказано: «от которого восход и закат изменения — у неизменного, как у глины».
А троицею примеров по порядку получается вот что. В облачении Брахмы, подобном солнечному камню, проявление Его сколько-то есть, как у солнца. В облачении Шамбху, подобном простокваше, у подобного молоку и такого проявления нет. А в облачении Вишну, подобном иному фитилю, проявление именно полное.
f6c22a684a63 · опубликовано 20 сент. 2026 г., 15:59:55 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Возражение принято целиком — неразличие истинно, — и различие перенесено туда, где оно и есть: не в Того, кто правит, а в то, чем правят.
Лестница «земля — полено — дым — огонь» выстроена по одной мерке: насколько в каждом проявлено дело, сказанное Ведою.
Три примера «Брахма-самхиты» не повторяют друг друга, а дают три разные степени: отблеск, превращение и то же пламя на другом фитиле.