अथ तम् एव तटस्थलक्षणेन च तथा व्यञ्जयन् प्रथमं विशदार्थतया ब्रह्मसूत्राणाम् एव विवृतिर् इयं संहितेति बिबोदयिषया च तदन्तरं सूत्रम् एव प्रथमम् अनुवदति—जन्माद्य् अस्य यत इति । जन्मादीनि सृष्टिस्थितिप्रलयम् । तद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीहि । अस्य विश्वस्य ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानेककर्तृभोक्तृसंयुक्तस्य प्रतिनियतदेशकालनिमित्तक्रियाफलाश्रयस्य मनसाप्य् अचिन्त्यविविधचित्ररचनारूपस्य यतो यस्माद् अचिन्त्यशक्त्या स्वयम् उपादानरूपात् कर्त्रादिरूपाच् च जन्मादि, तं परं धीमहि इत्य् अन्वयः । अत्र विषयवाक्यं च—भृगुर् वै वारुणिर् वरुणं पितरम् उपससार, अधीहि भो भगवो ब्रह्म इत्य् आरभ्य, यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, येन जातानि जीवन्ति, यत् प्रयन्त्य् अभिसंविशन्ति, तद् विजिज्ञासस्व, तद् ब्रह्म इति, तत् तेजोऽसृजत इत्यादि च । जन्मादिकम् इहोपलक्षणं, न तु विशेषणम् । ततस् तद्ध्याने तन् न प्रविशन्ति, किन्तु शुद्धम् एव तं ध्यायेद् इति । किं च, अत्र प्रागुक्तविशेषणविशिष्टविश्वजन्मादेस् तादृशहेतुत्वेन सर्वशक्तित्वं सत्यसङ्कल्पत्वं सर्वज्ञत्वं सर्वेश्वरत्वं च तस्य सूचितम्, यः सर्वज्ञः सर्वविद् यस्य ज्ञानमयं तपः , सर्वस्य वशी इत्यादिश्रुतेः । तथा परत्वेन निरस्ताखिलहेयप्रत्यनीकस्वरूपत्वं ज्ञानाद्यनन्तकल्याणगुणत्वं सूचितम्—न तस्य कार्यं कारणं च विद्यते इत्यादिश्रुतेः । ये तु निर्विशेषवस्तु जिज्ञास्यम् इति वदन्ति, तन्मते ब्रह्मजिज्ञासायां जन्माद्य् अस्य यत इत्य् असङ्गतं स्यात्, निरतिशयबृहद्बृंहणं चेति निर्वचनात्, तच् च ब्रह्म जगज्जन्मादिकारणम् इति वचनाच् च । एवम् उत्तरेष्व् अपि सूत्रेषु सूत्रोदाहृतश्रुतयश् च न तत्र प्रमाणम् । तर्कश् च साध्यधर्माव्यभिचारिसाधनधर्मान्वितवस्तुविषयत्वान् न निर्विशेषवस्तुनि प्रमाणम् । जगज्जन्मादिभ्रमो यतः, तद् ब्रह्मेति स्वोत्प्रेक्षपक्षे च न निर्विशेषवस्तुसिद्धिः । भ्रममूलम् अज्ञानम्, अज्ञानसाक्षि ब्रह्मेति उपगमात् । साक्षित्वं हि प्रकाशैकरसतयोच्यते । प्रकाशत्वं तु जडाद् व्यावर्तकं स्वस्य परस्य च व्यवहारयोग्यतापादनस्वभावेन भवति । तथा सति सविशेषत्वं, तदभावे प्रकाशतैव न स्यात् । तुच्छतैव स्यात् । किं च, तेजोवारिमृदाम् इत्य् अनेनैव तेषां विवक्षितं सेत्स्यतीति, जन्माद्य् अस्य यत इत्य् अप्रयोजकं स्यात् । अतस् तद्विशेषत्वे लब्धे, स च विशेषः शक्तिरूप एव । शक्तिश् चान्तराङ्गा बहिरङ्गा तटस्था चेति त्रिधा दर्शिता । तत्र विकारात्मकेषु जगज्जन्मादिषु साक्षाद्धेतुना बहिरङ्गाया एव स्याद् इति सा मायाख्या चोपक्रान्ता । तटस्था च वयं धीमहि इत्य् अनेन । अथ यद्यपि भगवतोऽंशात् तदुपादानभूतप्रकृत्याख्यशक्तिविशिष्टात् पुरुषाद् एवास्य जन्मादि, तथापि भगवत्य् एव तद्धेतुता पर्यवसति । समुद्रैकदेशे यस्य जन्मादि, तस्य समुद्र एव जन्मादीनि । यथोक्तम्— प्रकृतिर् यस्योपादानम् आधारः पुरुषः परः । सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत् त्रितयं त्व् अहम् ॥ तस्य च भगवतो जन्माद्य् अस्य यत इत्य् अनेनापि मूर्तत्वम् एव लक्ष्यते । यतो मूर्तस्य जगतो मूर्तिशक्तेर् निधानरूपतादृशानन्तपरशक्तीनां निधानरूपोऽसाव् इत्य् आक्षिप्यते, तस्य परमकारणत्वाङ्गीकारात् । न च तस्य मूर्तत्वे सत्य् अन्यतो जन्मापतेत्, अनवस्थापत्तेर् एकस्यैवादित्वेनाङ्गीकारात्, साङ्ख्यानाम् अव्यक्तस्येव स कारणं करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिज् जनिता न चाधिपः इति श्रुतिनिषेधात्, अनादिसिद्धाप्राकृतस्वाभाविकमूर्तित्वेन तस्य तत्प्रसिद्धेश् च । तद् एवं मूर्तत्वे सिद्धे स च मूर्तो विष्णुनारायादिसाक्षाद्रूपकः श्रीभगवान् एव नान्यः । तथा च दानधर्मे— यतः सर्वाणि भूतानि भवन्त्य् आदियुगागमे । यस्मिंश् च प्रलयं यान्ति पुनर् एव युगक्षये ॥ इत्यादि । तत्प्रतिपादकसहस्रनामादौ तत्रैव तु यथोक्तम्, अनिर्देश्यवपुः श्रीमान् इति । एवं च स्कान्दे— स्रष्टा पाता च संहर्ता स एको हरिर् ईश्वरः । स्रष्टृत्वादिकम् अन्येषां दारुयोषावद् उच्यते ॥ एकदेशक्रियावत्त्वान् न तु सर्वात्मनेरितम् । सृष्ट्यादिकं समस्तं तु विष्णोर् एव परं भवेत् ॥ इति । महोपनिषदि च—स ब्रह्मणा सृजति स रुद्रेण विलापयति इत्यादिकम् । अत एव विवृतं— निमित्तमात्रम् ईशस्य विश्वसर्गनिरोधयोः । हिरण्यगर्भः सर्वश् च कालस्यारूपिणस् तव ॥ इति । तव यो रूपरहितः कालः कालशक्तिः, तस्य निमित्तमात्रम् इति व्यधिकरण एव षष्ठी । तथा आद्योऽवतारः पुरुषः परस्य इत्यादि । यदंशतोऽस्य स्थितिजन्मनाशा इत्यादि च । तद् एवम् अत्रापि तथाविधमूर्तिर् भगवान् एवोपक्रान्तः ।
atha tam eva taṭastha-lakṣaṇena ca tathā vyañjayan prathamaṁ viśadārthatayā brahma-sūtrāṇām eva vivṛtir iyaṁ saṁhiteti bibodayiṣayā ca tad-antaraṁ sūtram eva prathamam anuvadati—janmādy asya yata iti | janmādīni sṛṣṭi-sthiti-pralayam | tad-guṇa-saṁvijñāna-bahuvrīhi | asya viśvasya brahmādi-stamba-paryantāneka-kartṛ-bhoktṛ-saṁyuktasya pratiniyata-deśa-kāla-nimitta-kriyā-phalāśrayasya manasāpy acintya-vividha-citra-racanā-rūpasya yato yasmād acintya-śaktyā svayam upādāna-rūpāt kartr-ādi-rūpāc ca janmādi, taṁ paraṁ dhīmahi ity anvayaḥ | atra viṣaya-vākyaṁ ca—bhṛgur vai vāruṇir varuṇaṁ pitaram upasasāra, adhīhi bho bhagavo brahma ity ārabhya, yato vā imāni bhūtāni jāyante, yena jātāni jīvanti, yat prayanty abhisaṁviśanti, tad vijijñāsasva, tad brahma iti, tat tejo'sṛjata ity-ādi ca | janmādikam ihopalakṣaṇaṁ, na tu viśeṣaṇam | tatas tad-dhyāne tan na praviśanti, kintu śuddham eva taṁ dhyāyed iti | kiṁ ca, atra prāg-ukta-viśeṣaṇa-viśiṣṭa-viśva-janmādes tādṛśa-hetutvena sarva-śaktitvaṁ satya-saṅkalpatvaṁ sarva-jñatvaṁ sarveśvaratvaṁ ca tasya sūcitam, yaḥ sarvajñaḥ sarva-vid yasya jñāna-mayaṁ tapaḥ , sarvasya vaśī ity-ādi-śruteḥ | tathā paratvena nirastākhila-heya-pratyanīka-svarūpatvaṁ jñānādy-ananta-kalyāṇa-guṇatvaṁ sūcitam—na tasya kāryaṁ kāraṇaṁ ca vidyate ity-ādi-śruteḥ | ye tu nirviśeṣa-vastu jijñāsyam iti vadanti, tan-mate brahma-jijñāsāyāṁ janmādy asya yata ity asaṅgataṁ syāt, niratiśaya-bṛhad-bṛṁhaṇaṁ ceti nirvacanāt, tac ca brahma jagaj-janmādi-kāraṇam iti vacanāc ca | evam uttareṣv api sūtreṣu sūtrodāhṛta-śrutayaś ca na tatra pramāṇam | tarkaś ca sādhya-dharmāvyabhicāri-sādhana-dharmānvita-vastu-viṣayatvān na nirviśeṣa-vastuni pramāṇam | jagaj-janmādi-bhramo yataḥ, tad brahmeti svotprekṣa-pakṣe ca na nirviśeṣa-vastu-siddhiḥ | bhrama-mūlam ajñānam, ajñāna-sākṣi brahmeti upagamāt | sākṣitvaṁ hi prakāśaika-rasatayocyate | prakāśatvaṁ tu jaḍād vyāvartakaṁ svasya parasya ca vyavahāra-yogyatāpādana-svabhāvena bhavati | tathā sati saviśeṣatvaṁ, tad-abhāve prakāśataiva na syāt | tucchataiva syāt | kiṁ ca, tejo-vāri-mṛdām ity anenaiva teṣāṁ vivakṣitaṁ setsyatīti, janmādy asya yata ity aprayojakaṁ syāt | atas tad-viśeṣatve labdhe, sa ca viśeṣaḥ śakti-rūpa eva | śaktiś cāntarāṅgā bahiraṅgā taṭasthā ceti tridhā darśitā | tatra vikārātmakeṣu jagaj-janmādiṣu sākṣād-dhetunā bahiraṅgāyā eva syād iti sā māyākhyā copakrāntā | taṭasthā ca vayaṁ dhīmahi ity anena | atha yadyapi bhagavato'ṁśāt tad-upādāna-bhūta-prakṛty-ākhya-śakti-viśiṣṭāt puruṣād evāsya janmādi, tathāpi bhagavaty eva tad-dhetutā paryavasati | samudraika-deśe yasya janmādi, tasya samudra eva janmādīni | yathoktam— prakṛtir yasyopādānam ādhāraḥ puruṣaḥ paraḥ | sato'bhivyañjakaḥ kālo brahma tat tritayaṁ tv aham || tasya ca bhagavato janmādy asya yata ity anenāpi mūrtatvam eva lakṣyate | yato mūrtasya jagato mūrti-śakter nidhāna-rūpa-tādṛśānanta-para-śaktīnāṁ nidhāna-rūpo'sāv ity ākṣipyate, tasya parama-kāraṇatvāṅgīkārāt | na ca tasya mūrtatve saty anyato janmāpatet, anavasthāpatter ekasyaivāditvenāṅgīkārāt, sāṅkhyānām avyaktasyeva sa kāraṇaṁ karaṇādhipādhipo na cāsya kaścij janitā na cādhipaḥ iti śruti-niṣedhāt, anādi-siddhāprākṛta-svābhāvika-mūrtitvena tasya tat-prasiddheś ca | tad evaṁ mūrtatve siddhe sa ca mūrto viṣṇu-nārāyādi-sākṣād-rūpakaḥ śrī-bhagavān eva nānyaḥ | tathā ca dāna-dharme— yataḥ sarvāṇi bhūtāni bhavanty ādi-yugāgame | yasmiṁś ca pralayaṁ yānti punar eva yuga-kṣaye || ity-ādi | tat-pratipādaka-sahasra-nāmādau tatraiva tu yathoktam, anirdeśya-vapuḥ śrīmān iti | evaṁ ca skānde— sraṣṭā pātā ca saṁhartā sa eko harir īśvaraḥ | sraṣṭṛtvādikam anyeṣāṁ dāru-yoṣāvad ucyate || eka-deśa-kriyāvattvān na tu sarvātmaneritam | sṛṣṭy-ādikaṁ samastaṁ tu viṣṇor eva paraṁ bhavet || iti | mahopaniṣadi ca—sa brahmaṇā sṛjati sa rudreṇa vilāpayati ity-ādikam | ata eva vivṛtaṁ— nimitta-mātram īśasya viśva-sarga-nirodhayoḥ | hiraṇyagarbhaḥ sarvaś ca kālasyārūpiṇas tava || iti | tava yo rūpa-rahitaḥ kālaḥ kāla-śaktiḥ, tasya nimitta-mātram iti vyadhikaraṇa eva ṣaṣṭhī | tathā ādyo'vatāraḥ puruṣaḥ parasya ity-ādi | yad-aṁśato'sya sthiti-janma-nāśā ity-ādi ca | tad evam atrāpi tathā-vidha-mūrtir bhagavān evopakrāntaḥ |
Теперь, выражая Его и пограничным признаком, а сперва желая дать понять, что эта самхита — раскрытие самих Брахма-сутр с ясным смыслом, он пересказывает следующую за тем сутру, первую: «От кого рождение и прочее у этого».
«Рождение и прочее» — творение, поддержание, растворение; это бахуврихи с совместным познанием свойства. «У этого» — у вселенной, соединённой с многими деятелями и вкушающими, от Брахмы вплоть до пучка травы, служащей опорой установленным месту, времени, поводу, действию и плоду, чей облик — устроение разнообразное и пёстрое, непостижимое и уму. «От кого» — от которого, непостижимой силой, Сам будучи и веществом, и деятелем, и прочим, — «рождение и прочее»; Того «высшего да помыслим» — вот сопряжение.
Речение о предмете здесь: «Бхригу Варуни подошёл к отцу Варуне: „Изучи мне, о блаженный, Брахман“» и далее — «От кого рождаются эти существа, которым рождённые живут, в которое, уходя, входят, — то пожелай познать: то Брахман»; и «то сотворило свет» и далее.
«Рождение и прочее» здесь указующий признак, а не определение: потому при созерцании Его оно не входит, а созерцать надо Его чистого.
И ещё: раз Он таковая причина рождения и прочего у вселенной, отличённой прежде названными определениями, этим указаны Его всемогущество, истинность замысла, всезнание и владычество надо всем — по шрути: «Который всезнающ, всеведущ, чьё подвижничество состоит из знания», «повелитель всего» и далее. А словом «высший» указано, что Его собственный облик — противник всему отвергаемому, отринутому, и что у Него бесконечные благие качества, знание и прочие, — по шрути: «Нет у Него ни дела, ни орудия» и далее.
А у тех, кто говорит, что познать желают безразличную вещь, «от кого рождение и прочее у этого» не вязалось бы с желанием познать Брахман, — ведь само слово толкуется как «безмерно великое, растящее», и сказано: «И то Брахман — причина рождения мира и прочего». Так и в последующих сутрах; и приведённые сутрами шрути у них не в доказательство. И рассуждение — тоже не доказательство безразличной вещи: оно имеет предметом вещь, сопряжённую со свойством доказывающим, неотлучным от доказуемого.
Не выйдет безразличной вещи и при их собственном домысле «Брахман — то, откуда заблуждение о рождении мира и прочем»: ведь принято, что корень заблуждения — незнание, а свидетель незнания — Брахман. Быть свидетелем называется так по единому вкусу света; а быть светом — значит отводить от косного, по самой природе делая себя и другое годными для обихода. А раз так — значит, есть различия; без них не было бы и самого света, а была бы ничтожность.
И ещё: если бы желаемое ими выражалось уже словами «света, воды, земли», то «от кого рождение и прочее у этого» было бы бесполезно. Итак, раз у Него получено различие, это различие имеет облик силы; а сила показана трояко: внутренняя, внешняя и пограничная. И в рождении мира и прочем, чья природа — изменение, прямою причиною была бы именно внешняя; она, именуемая майей, и зачата здесь. А пограничная — словами «мы да помыслим».
Далее: хотя рождение и прочее у этого — от Пуруши, от доли Бхагавана, отличённой силою по имени пракрити, ставшей его веществом, всё же бытие причиною завершается именно в Бхагаване: у чего рождение и прочее в одном месте океана, у того рождение и прочее — сам океан. Как сказано: «У кого вещество — пракрити, опора — высший Пуруша, проявитель сущего — время; Я и есть эта троица, Брахман».
И воплощённость Его, Бхагавана, примечается тем же «от кого рождение и прочее у этого»: раз у воплощённого мира есть сила образа, подразумевается, что Он — вместилище таких бесконечных высших сил, ибо принято, что Он высшая причина. И при Его воплощённости не выходит, будто Он рождён от иного: это дало бы бесконечное отступание, а принято, что началом является именно Один, как у санкхьяиков непроявленное; да и шрути отвергает: «Он причина, владыка владык орудий; нет у Него ни родителя, ни владыки». И Его воплощённость известна как безначально утверждённая, не от пракрити, собственная.
Итак, раз воплощённость доказана, этот воплощённый — именно шри Бхагаван, чей облик воочию Вишну, Нараяна и прочие, и никто иной. Так и в «Дана-дхарме»: «От кого все существа бывают с приходом первой юги и в ком снова обретают растворение при гибели юги» и далее; и в утверждающей то «Тысяче имён» и подобном сказано там же: «Чьё тело неуказуемо, славный». Так и в «Сканде»: «Творец, хранитель и истребитель — Он один, Хари, Владыка; о творчестве иных говорят, как о деревянной кукле: по действию в одном месте, а не всецело; всё же творение и прочее — у высшего Вишну». И в «Махопанишаде»: «Он творит Брахмою, Он растворяет Рудрою» и далее.
Потому и раскрыто: «Лишь поводом при творении и удержании вселенной у Владыки — Хираньягарбха и Сарва, у Твоего безобразного времени». «Твоего»: время, лишённое облика, то есть сила времени, — «лишь повод» у него; шестой падеж здесь неодноосновный. Так же: «Первое нисшествие — Пуруша у высшего» и далее; и «от чьей доли у этого поддержание, рождение и гибель» и далее.
Итак, и здесь зачат именно такой — воплощённый Бхагаван.
3d0dcfc4a25f · опубликовано 20 сент. 2026 г., 15:59:55 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Сутра берётся не как заголовок, а как определение через след: по рождению мира узнают Того, от кого он.
Три силы — внутренняя, внешняя, пограничная — здесь впервые сведены в одном месте с самой первой строкой книги.
И деревянная кукла из «Сканды» ставит на место всех прочих творцов: движется она настоящим движением, но не своим.