Шат-сандарбха
Сандарбха третья. Параматма: Господь внутри3.53Джива Госвами
286 / 1405
Linux
Листать
Шат-сандарбха · 3.53
॥
Деванагари

अन्यत्र तयोर् उपादाननिमित्तरूपयोर् अंशयोर् वृत्तिभेदेन भेदान् अप्य् आह— कालो दैवं कर्म जीवः स्वभावो द्रव्यं क्षेत्रं प्राण आत्मा विकारः । तत्सङ्घातो बीजरोहप्रवाहस् तन्मायैषा तन् निषेधं प्रपद्ये ॥ टीका च—कालः क्षोभकः । कर्म निमित्तम् । तद् एव फलाभिमुखम् अभिव्यक्तं दैवम् । स्वभावस् तत्संस्कारः । जीवस् तद्वान् । द्रव्यं भूतसूक्ष्माणि । क्षेत्रं प्रकृतिः । प्राणः सूत्रम् । आत्मा अहङ्कारः । विकार एकादशेन्द्रियाणि महाभूतानि चेति षोडशकः । तत्सङ्घातो देहः । तस्य च बीजरोहवत् प्रवाहः, रोहोऽङ्कुरः, देहाद् बीजरूपं कर्म, ततोऽङ्कुररूपो देहः, ततः पुनर् एवम् इति प्रवाहः । तत् त्वां निषेधावधिभूतं प्रपद्ये भजे इति । इत्य् एषा । अत्र कालदैवकर्मस्वभावा निमित्तांशाः, अन्ये उपादानांशाः । तद्वान् जीवस् तूभयात्मकः, तथोपादानवर्गे निमित्तशक्त्यंशोऽप्य् अनुवर्तते । यथा जीवोपाधिलक्षणेऽहमाख्ये तत्त्वे तदीयाहम्भावः स ह्य् अविद्यापरिणाम इत्यादि । यथोक्तं तृतीयस्य षष्ठे— आत्मानं चास्य निर्भिन्नम् अभिमानोऽविशत् पदम् । कर्मणांशेन येनासौ कर्तव्यं प्रतिपद्यते ॥ इति । अत्र आत्मानम् अहङ्कारम्, अभिमानो रुद्रः, कर्मणा अहंवृत्त्या इति टीका च । अत्र च यन् निर्भिन्नं, तद् अधिष्ठानं वागादीन्द्रियं तृतीयान्तम् अध्यात्मम् इति प्रकरणनिर्णयष् टीकायाम् एव कृतोऽस्ति । कर्मणो बीजरूपत्वं कारणतामात्रविवक्षया । तद् एवम् अत्रापि मूलमायायाः सर्वोपादानांशमूलभूतं क्षेत्रशब्दोक्तं प्रधानम् अप्य् अंशरूपम् इत्य् अधिगतम् । जीवस् तद्वान् इत्य् अनेन शुद्धजीवस्य मायातीतत्वं बोधयति ॥ ॥

Транслитерация (IAST)

anyatra tayor upādāna-nimitta-rūpayor aṁśayor vṛtti-bhedena bhedān apy āha— kālo daivaṁ karma jīvaḥ svabhāvo dravyaṁ kṣetraṁ prāṇa ātmā vikāraḥ | tat-saṅghāto bījaroha-pravāhas tan-māyaiṣā tan niṣedhaṁ prapadye || ṭīkā ca—kālaḥ kṣobhakaḥ | karma nimittam | tad eva phalābhimukham abhivyaktaṁ daivam | svabhāvas tat-saṁskāraḥ | jīvas tadvān | dravyaṁ bhūta-sūkṣmāṇi | kṣetraṁ prakṛtiḥ | prāṇaḥ sūtram | ātmā ahaṅkāraḥ | vikāra ekādaśendriyāṇi mahā-bhūtāni ceti ṣoḍaśakaḥ | tat-saṅghāto dehaḥ | tasya ca bīja-rohavat pravāhaḥ, roho'ṅkuraḥ, dehād bīja-rūpaṁ karma, tato'ṅkura-rūpo dehaḥ, tataḥ punar evam iti pravāhaḥ | tat tvāṁ niṣedhāvadhi-bhūtaṁ prapadye bhaje iti | ity eṣā | atra kāla-daiva-karma-svabhāvā nimittāṁśāḥ, anye upādānāṁśāḥ | tadvān jīvas tūbhayātmakaḥ, tathopādāna-varge nimitta-śakty-aṁśo'py anuvartate | yathā jīvopādhi-lakṣaṇe'ham-ākhye tattve tadīyāham-bhāvaḥ sa hy avidyā-pariṇāma ity-ādi | yathoktaṁ tṛtīyasya ṣaṣṭhe— ātmānaṁ cāsya nirbhinnam abhimāno'viśat padam | karmaṇāṁśena yenāsau kartavyaṁ pratipadyate || iti | atra ātmānam ahaṅkāram, abhimāno rudraḥ, karmaṇā ahaṁ-vṛttyā iti ṭīkā ca | atra ca yan nirbhinnaṁ, tad adhiṣṭhānaṁ vāg-ādīndriyaṁ tṛtīyāntam adhyātmam iti prakaraṇa-nirṇayaṣ ṭīkāyām eva kṛto'sti | karmaṇo bīja-rūpatvaṁ kāraṇatā-mātra-vivakṣayā | tad evam atrāpi mūla-māyāyāḥ sarvopādānāṁśa-mūla-bhūtaṁ kṣetra-śabdoktaṁ pradhānam apy aṁśa-rūpam ity adhigatam | jīvas tadvān ity anena śuddha-jīvasya māyātītatvaṁ bodhayati || ||

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
अन्यत्रanyatraв ином месте
तयोर्tayorу тех двоих —
उपादानupādānaвещественной причины
निमित्तnimittaи повода
रूपयोर्rūpayorоблик имеющих
अंशयोर्aṁśayorдолей —
वृत्तिvṛttiдействий
भेदेनbhedenaразличием
भेदान्bhedānразличия
अप्य्apyи
आहāhaговорит
कालोkālo«время,
दैवंdaivaṁсудьба,
कर्मkarmaдело,
जीवःjīvaḥджива,
स्वभावोsvabhāvoприрода,
द्रव्यंdravyaṁвещество,
क्षेत्रंkṣetraṁполе,
प्राणprāṇaжизнь,
आत्माātmā«я»,
विकारःvikāraḥизменение,
तत्tatих
सङ्घातोsaṅghātoсовокупность,
बीजरोहbījarohaсемени и ростка
प्रवाहस्pravāhasпоток —
तन्tanто
मायैषाmāyaiṣāмайя эта;
तन्tanеё
निषेधंniṣedhaṁотрицание
प्रपद्येprapadyeприемлю»
टीकाṭīkāтика
चcaи
कालःkālaḥ«„время“ —
क्षोभकःkṣobhakaḥвозмущающее;
कर्मkarma„дело“ —
निमित्तम्nimittamповод;
तद्tadто
एवevaименно,
फलाभिमुखम्phalābhimukhamк плоду обращённое,
अभिव्यक्तंabhivyaktaṁявленное, —
दैवम्daivam„судьба“;
स्वभावस्svabhāvas„природа“ —
तत्tatего
संस्कारःsaṁskāraḥвпечатление;
जीवस्jīvas„джива“ —
तद्वान्tadvānим обладающий;
द्रव्यंdravyaṁ„вещество“ —
भूतbhūtaстихий
सूक्ष्माणिsūkṣmāṇiтонкие;
क्षेत्रंkṣetraṁ„поле“ —
प्रकृतिःprakṛtiḥпракрити;
प्राणःprāṇaḥ„жизнь“ —
सूत्रम्sūtramнить;
आत्माātmā„я“ —
अहङ्कारःahaṅkāraḥсамомнение;
विकारvikāra„изменение“ —
एकादशेन्द्रियाणिekādaśendriyāṇiодиннадцать чувств
महाmahāи великие
भूतानिbhūtāniстихии,
चेतिcetiи — так,
षोडशकःṣoḍaśakaḥшестнадцать;
तत्tat„их
सङ्घातोsaṅghātoсовокупность“ —
देहःdehaḥтело;
तस्यtasyaу него
चcaи
बीजbījaсемени
रोहवत्rohavatи ростку подобно
प्रवाहःpravāhaḥ„поток“;
रोहोऽङ्कुरःroho'ṅkuraḥ„роха“ — росток;
देहाद्dehādот тела —
बीजbījaсемени
रूपंrūpaṁоблик имеющее
कर्मkarmaдело,
ततोऽङ्कुरtato'ṅkuraот него ростка
रूपोrūpoоблик имеющее
देहःdehaḥтело,
ततःtataḥот него
पुनर्punarвновь
एवम्evamтак —
इतिitiтак
प्रवाहःpravāhaḥ„поток“;
तत्tat„то“ —
त्वांtvāṁТебя,
निषेधावधिniṣedhāvadhiотрицания пределом
भूतंbhūtaṁсущего,
प्रपद्येprapadye„приемлю“ —
भजेbhajeпочитаю»
इतिitiтак
इत्य्ityтак
एषाeṣāона
अत्रatraздесь
कालkālaвремя,
दैवdaivaсудьба,
कर्मkarmaдело,
स्वभावाsvabhāvāприрода —
निमित्तांशाःnimittāṁśāḥповодом-доли,
अन्येanyeиные —
उपादानांशाःupādānāṁśāḥвещественной причиною-доли
तद्वान्tadvān«им обладающий»
जीवस्jīvasджива
तूभयात्मकःtūbhayātmakaḥже обоих природу имеет
तथोपादानtathopādānaтак же в вещественной причины
वर्गेvargeразряде
निमित्तnimittaповода
शक्त्य्śaktyсилы
अंशोऽप्य्aṁśo'pyи доля
अनुवर्ततेanuvartateследует
यथाyathāкак
जीवोपाधिjīvopādhiдживы облачением
लक्षणेऽहम्lakṣaṇe'hamпризнак имеющей, «я»
आख्येākhyeименуемой
तत्त्वेtattveсущности
तदीयाहम्tadīyāhamеё «я»-
भावःbhāvaḥчувство:
सsa«оно
ह्य्hyведь
अविद्याavidyāневедения
परिणामpariṇāmaпревращение»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее
यथोक्तंyathoktaṁкак сказано
तृतीयस्यtṛtīyasyaтретьей песни
षष्ठेṣaṣṭheв шестой главе
आत्मानंātmānaṁ«в „я“
चास्यcāsyaи у него
निर्भिन्नम्nirbhinnamраздельное
अभिमानोऽविशत्abhimāno'viśatсамомнение вошло,
पदम्padamв место,
कर्मणांशेनkarmaṇāṁśenaделом, долею,
येनासौyenāsauкоторою тот
कर्तव्यंkartavyaṁдолжное
प्रतिपद्यतेpratipadyateобретает»
इतिitiтак
अत्रatraздесь
आत्मानम्ātmānam«„я“» —
अहङ्कारम्ahaṅkāramсамомнение,
अभिमानोabhimāno«самомнение» —
रुद्रःrudraḥРудра,
कर्मणाkarmaṇā«делом» —
अहंahaṁ«я»-
वृत्त्याvṛttyāдействием
इतिitiтак
टीकाṭīkāтика
चcaи
अत्रatraздесь
चcaи
यन्yanкоторое
निर्भिन्नंnirbhinnaṁ«раздельное»,
तद्tadто —
अधिष्ठानंadhiṣṭhānaṁоснова,
वाग्vāgречи
आदीन्द्रियंādīndriyaṁи прочего чувство,
तृतीयान्तम्tṛtīyāntamтретьим падежом кончающееся,
अध्यात्मम्adhyātmamк себе относящееся, —
इतिitiтак
प्रकरणprakaraṇaраздела
निर्णयष्nirṇayaṣвывод
टीकायाम्ṭīkāyāmв тике
एवevaименно
कृतोऽस्तिkṛto'stiсделан
कर्मणोkarmaṇoу дела
बीजbījaсеменем
रूपत्वंrūpatvaṁбытие —
कारणताkāraṇatāпричинности
मात्रmātraлишь
विवक्षयाvivakṣayāподразумеванием
तद्tadто
एवम्evamтак
अत्रापिatrāpiи здесь
मूलmūlaкоренной
मायायाःmāyāyāḥмайи
सर्वोपादानांशsarvopādānāṁśaвсех вещественной причины долей
मूलmūlaкорнем
भूतंbhūtaṁсущая,
क्षेत्रkṣetra«полем»
शब्दोक्तंśabdoktaṁсловом названная
प्रधानम्pradhānamпрадхана
अप्य्apyи
अंशaṁśaдоли
रूपम्rūpamоблик имеет
इत्य्ityтак
अधिगतम्adhigatamпостигнуто
जीवस्jīvas«джива —
तद्वान्tadvānим обладающий»
इत्य्ityтак
अनेनanenaэтим
शुद्धśuddhaчистого
जीवस्यjīvasyaдживы
मायातीतत्वंmāyātītatvaṁмайю превзойдённость
बोधयतिbodhayatiдаёт понять
Литературный перевод

В ином месте он говорит и о различиях тех двух долей — имеющих облик вещественной причины и повода — по различию их действий:

«Время, судьба, дело, джива, природа, вещество, поле, жизнь, „я“, изменение, их совокупность, поток семени и ростка — это майя Твоя; её отрицание приемлю».

И тика: «„Время“ — возмущающее; „дело“ — повод; оно же, явленное и обращённое к плоду, — „судьба“; „природа“ — впечатление от него; „джива“ — им обладающий; „вещество“ — тонкие стихии; „поле“ — пракрити; „жизнь“ — нить; „я“ — самомнение; „изменение“ — одиннадцать чувств и великие стихии, шестнадцать; „их совокупность“ — тело; и „поток“ у него подобен семени и ростку: „роха“ — росток; от тела — дело, имеющее облик семени, от него — тело, имеющее облик ростка, от него — вновь так; вот „поток“. „То“ — Тебя, сущего пределом отрицания, „приемлю“, то есть почитаю». Такова она.

Здесь время, судьба, дело и природа — доли-повод; иные — доли-вещественная причина. А джива, «им обладающий», имеет природу обоих; так же и в разряде вещественной причины следует доля силы-повода — как в сущности, именуемой «я», чей признак — облачение дживы: чувство «я» у неё, «оно ведь превращение неведения» и далее.

Как сказано в шестой главе третьей песни: «И в „я“ у него вошло раздельное самомнение — в место, делом, то есть долею, которою тот обретает должное». Здесь тика: «„я“» — самомнение, «самомнение» — Рудра, «делом» — действием «я». И вывод раздела — что «раздельное» есть основа, то есть чувство речи и прочего, кончающееся третьим падежом, относящееся к себе, — сделан в самой тике. А то, что дело имеет облик семени, сказано лишь в смысле причинности.

Итак, постигнуто и здесь: прадхана, названная словом «поле», сущая корнем всех долей-вещественной причины коренной майи, тоже имеет облик доли. А словами «джива — им обладающий» даётся понять, что чистый джива превзошёл майю.

Версия

07d2c8498fdf · опубликовано 20 сент. 2026 г., 15:59:55 UTC

Доступно наRU

Листайте стихи клавишами