Шат-сандарбха
Сандарбха третья. Параматма: Господь внутри3.17.4Джива Госвами
249 / 1405
Linux
Листать
Шат-сандарбха · 3.17.4
॥
Деванагари

तद् एतदुक्तानुसारेण सदाशिवेश्वरत्रिदेवीरूपव्यूहोऽपि निरस्तः । तस्माद् एव च श्रीभगवत्पुरुषयोर् एव शैवागमे सदाशिवादिसंज्ञे तन्महिमख्यापनाय धृत इति गम्यते । सर्वशास्त्रशिरोमणौ श्रीभागवते तु त्रिदेव्याम् एव तत्तारतम्यजिज्ञासा, पुरुषभगवतोस् तु तत्प्रसङ्ग एव नास्ति । ब्रह्मादयो यत्कृतसेतुपाला यत्कारणं विश्वम् इदं च माया । आज्ञाकरी यस्य पिशाचचर्या अहो विभूम्नश् चरितं विडम्बनम् ॥ इत्य् अत्र तृतीये गुणावतारत्वेन परमेश्वराभेददृष्ट्या तथात्वम् उक्तम् इति ज्ञेयम् । ननु, न ते गिरित्राखिललोकपालविरिञ्चवैकुण्ठसुरेन्द्रगम्यम् । ज्योतिः परं यत्र रजस् तमश् च सत्त्वं न यद् ब्रह्म निरस्तभेदम् ॥ इत्य् अत्र तस्य परत्वं श्रूयते एवाष्टमे? मैवम् । महिम्ना स्तूयमाना हि देवा वीर्येण वर्धन्ते इति वैदिकन्यायेन तद्युक्तेः । स हि स्तवः कालकूटनाशनार्थ इति । तत्रैव प्रीते हरौ भगवति प्रीयेऽहं सचराचरः इति । तथा नवमे— वयं न तात प्रभवाम भूम्नि यस्मिन् परेऽन्येऽप्य् अजजीवकोषाः । भवन्ति काले न भवन्ति हीदृशाः सहस्रशो यत्र वयं भ्रमामः ॥ इति । एते वयं यस्य वशे महात्मनः स्थिताः शकुन्ता इव सूत्रयन्त्रिताः इति च तद्वाक्यविरोधात् । अथवा यत् शिवस्य ज्योतिस् तत्र स्थितं परमात्माख्यं चैतन्यं तत्सम्यग्ज्ञाने तस्याप्य् अक्षमता युक्तैव । यद् उक्तम्— द्युपतय एव ते न ययुर् अन्तम् अनन्ततया त्वम् अपि यदन्तराण्डनिचया ननु सावरणाः । इति । ब्रह्मसंहितामते तु भगवदङ्गविशेष एव सदाशिवो न त्व् अन्यः । यथा तत्रैव सर्वादिकारणगोविन्दकथने— नियतिः सा रमादेवी तत्प्रिया तद्वशंवदा । तल्लिङ्गे भगवान् शम्भुर् ज्योतीरूपः सनातनः ॥ या योनिः सा परा शक्तिर् इत्यादि, तस्मिन् आविर्भभूल् लिङ्गे महाविष्णुः इत्याद्यन्तम् ॥ तद् एतद् अभिप्रेत्य सदाशिवत्वादिप्रसिद्धिम् अप्य् आक्षिप्याह— अथापि यत्पदनखावसृष्टं जगद्विरिञ्चोपहृतार्हणाम्भः । सेशं पुनात्य् अन्यतमो मुकुन्दात् को नाम लोके भगवत्पदार्थः ॥ स्पष्टम् ॥

Транслитерация (IAST)

tad etad-uktānusāreṇa sadā-śiveśvara-tridevī-rūpa-vyūho'pi nirastaḥ | tasmād eva ca śrī-bhagavat-puruṣayor eva śaivāgame sadā-śivādi-saṁjñe tan-mahima-khyāpanāya dhṛta iti gamyate | sarva-śāstra-śiromaṇau śrī-bhāgavate tu tridevyām eva tat-tāratamya-jijñāsā, puruṣa-bhagavatos tu tat-prasaṅga eva nāsti | brahmādayo yat-kṛta-setu-pālā yat-kāraṇaṁ viśvam idaṁ ca māyā | ājñā-karī yasya piśāca-caryā aho vibhūmnaś caritaṁ viḍambanam || ity atra tṛtīye guṇāvatāratvena parameśvarābheda-dṛṣṭyā tathātvam uktam iti jñeyam | nanu, na te giritrākhila-lokapāla-viriñca-vaikuṇṭha-surendra-gamyam | jyotiḥ paraṁ yatra rajas tamaś ca sattvaṁ na yad brahma nirasta-bhedam || ity atra tasya paratvaṁ śrūyate evāṣṭame? maivam | mahimnā stūyamānā hi devā vīryeṇa vardhante iti vaidika-nyāyena tad-yukteḥ | sa hi stavaḥ kāla-kūṭa-nāśanārtha iti | tatraiva prīte harau bhagavati prīye'haṁ sacarācaraḥ iti | tathā navame— vayaṁ na tāta prabhavāma bhūmni yasmin pare'nye'py aja-jīva-koṣāḥ | bhavanti kāle na bhavanti hīdṛśāḥ sahasraśo yatra vayaṁ bhramāmaḥ || iti | ete vayaṁ yasya vaśe mahātmanaḥ sthitāḥ śakuntā iva sūtra-yantritāḥ iti ca tad-vākya-virodhāt | athavā yat śivasya jyotis tatra sthitaṁ paramātmākhyaṁ caitanyaṁ tat-samyag-jñāne tasyāpy akṣamatā yuktaiva | yad uktam— dyu-pataya eva te na yayur antam anantatayā tvam api yad-antarāṇḍa-nicayā nanu sāvaraṇāḥ | iti | brahma-saṁhitā-mate tu bhagavad-aṅga-viśeṣa eva sadā-śivo na tv anyaḥ | yathā tatraiva sarvādi-kāraṇa-govinda-kathane— niyatiḥ sā ramā-devī tat-priyā tad-vaśaṁvadā | tal-liṅge bhagavān śambhur jyotī-rūpaḥ sanātanaḥ || yā yoniḥ sā parā śaktir ity-ādi, tasmin āvirbhabhūl liṅge mahāviṣṇuḥ ity-ādy-antam || tad etad abhipretya sadā-śivatvādi-prasiddhim apy ākṣipyāha— athāpi yat-pada-nakhāvasṛṣṭaṁ jagad-viriñcopahṛtārhaṇāmbhaḥ | seśaṁ punāty anyatamo mukundāt ko nāma loke bhagavat-padārthaḥ || spaṣṭam ||

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
तद्tadто
एतद्etadэто
उक्तानुसारेणuktānusāreṇaсказанному следованием
सदाsadā«сада-
शिवेश्वरśiveśvaraшива, Ишвара»,
त्रिदेवीtridevīтрёх богинь
रूपrūpaоблик имеющее
व्यूहोऽपिvyūho'piи распределение
निरस्तःnirastaḥотвергнуто
तस्माद्tasmādпотому
एवevaименно
चcaи
श्रीśrīпрекрасного
भगवत्bhagavatБхагавана
पुरुषयोर्puruṣayorи Пуруши
एवevaименно
शैवागमेśaivāgameв шайва-писании
सदाsadā«Садашивой»
शिवादिśivādiи прочим
संज्ञेsaṁjñeименем имеющих
तन्tanих
महिमmahimaвеличия
ख्यापनायkhyāpanāyaради возвещения
धृतdhṛtaпринято
इतिitiтак
गम्यतेgamyateпонимается
सर्वsarvaвсех
शास्त्रśāstraписаний
शिरोमणौśiromaṇauв венце
श्रीśrīв прекрасной
भागवतेbhāgavate«Бхагавате»
तुtuже
त्रिदेव्याम्tridevyāmо трёх божествах
एवevaименно
तत्tatих
तारतम्यtāratamyaсоразмерности
जिज्ञासाjijñāsāискание
पुरुषpuruṣaПуруши
भगवतोस्bhagavatosи Бхагавана
तुtuже
तत्tatтого
प्रसङ्गprasaṅgaречи
एवevaименно
नास्तिnāstiнет
ब्रह्मादयोbrahmādayo«Брахма и прочие,
यत्yatкоторым
कृतkṛtaсделанного
सेतुsetuоплота
पालाpālāхранители
यत्yatкоторого
कारणंkāraṇaṁпричина
विश्वम्viśvamвселенная
इदंidaṁэта
चcaи
मायाmāyāмайя
आज्ञाājñāприказ
करीkarīисполняющая
यस्यyasyaу кого
पिशाचpiśācaпризрачное
चर्याcaryāповедение
अहोahoо
विभूम्नश्vibhūmnaśу вездесущего
चरितंcaritaṁдеяние —
विडम्बनम्viḍambanamподражание»
इत्य्ityтак
अत्रatraздесь
तृतीयेtṛtīyeв третьей песни
गुणावतारत्वेनguṇāvatāratvenaсвойств нисхождением
परमेश्वराभेदparameśvarābhedaс высшим Владыкою неразличия
दृष्ट्याdṛṣṭyāвзглядом
तथात्वम्tathātvamтаковость
उक्तम्uktamсказана
इतिitiтак
ज्ञेयम्jñeyamдолжно знать
ननुnanuно ведь
नna«не
तेteТвоё
गिरित्राखिलgiritrākhilaо Гиритра, всех
लोकlokaмиров
पालpālaхранителям,
विरिञ्चviriñcaВиринче,
वैकुण्ठvaikuṇṭhaВайкунтхе,
सुरेन्द्रsurendraбогов владыке
गम्यम्gamyamдостижимо
ज्योतिःjyotiḥсияние
परंparaṁвысшее
यत्रyatraгде
रजस्rajasраджас
तमश्tamaśтамас
चcaи
सत्त्वंsattvaṁсаттва
नnaне
यद्yadкоторое
ब्रह्मbrahmaБрахман
निरस्तnirastaотвергнуто
भेदम्bhedamразличие»
इत्य्ityтак
अत्रatraздесь
तस्यtasyaу него
परत्वंparatvaṁвысшесть
श्रूयतेśrūyateслышится
एवाष्टमेevāṣṭameименно в восьмой песни
मैवम्maivamне так
महिम्नाmahimnā«величием
स्तूयमानाstūyamānāвосхваляемые
हिhiведь
देवाdevāбоги
वीर्येणvīryeṇaмощью
वर्धन्तेvardhanteвозрастают»
इतिitiтак
वैदिकvaidikaведическим
न्यायेनnyāyenaправилом
तद्tadто
युक्तेःyukteḥуместностью
सsaта
हिhiведь
स्तवःstavaḥхвала
कालkālaКала-
कूटkūṭaкуты
नाशनार्थnāśanārthaуничтожения ради
इतिitiтак
तत्रैवtatraivaтам именно
प्रीतेprīte«при довольном
हरौharauХари
भगवतिbhagavatiБхагаване
प्रीयेऽहंprīye'haṁдоволен я
सचराचरःsacarācaraḥс движущимся и недвижущимся»
इतिitiтак
तथाtathāтак же
नवमेnavameв девятой песни
वयंvayaṁ«мы
नnaне
तातtātaдитя
प्रभवामprabhavāmaвластны
भूम्निbhūmniнад Полнотою
यस्मिन्yasminв котором
परेऽन्येऽप्य्pare'nye'pyв высшем и иные
अजajaнерождённых
जीवjīvaджив
कोषाःkoṣāḥвместилища
भवन्तिbhavantiбывают
कालेkāleво времени
नnaне
भवन्तिbhavantiбывают
हीदृशाःhīdṛśāḥведь такие
सहस्रशोsahasraśoтысячами
यत्रyatraгде
वयंvayaṁмы
भ्रमामःbhramāmaḥблуждаем»
इतिitiтак
एतेete«эти
वयंvayaṁмы
यस्यyasyaу кого
वशेvaśeво власти
महात्मनःmahātmanaḥвеликого
स्थिताःsthitāḥстоим
शकुन्ताśakuntāптицы
इवivaкак
सूत्रsūtraнитью
यन्त्रिताःyantritāḥсвязанные»
इतिitiтак
चcaи
तद्tadтем
वाक्यvākyaречениям
विरोधात्virodhātпротиворечием
अथवाathavāили же
यत्yatкоторое
शिवस्यśivasyaу Шивы
ज्योतिस्jyotisсияние
तत्रtatraтам
स्थितंsthitaṁстоящее
परमात्माख्यंparamātmākhyaṁ«Параматмой» именуемое
चैतन्यंcaitanyaṁсознание
तत्tatего
सम्यग्samyagполном
ज्ञानेjñāneпри знании
तस्याप्य्tasyāpyи у него
अक्षमताakṣamatāнеспособность
युक्तैवyuktaivaуместна именно
यद्yadчто
उक्तम्uktamсказано
द्युdyu«неба
पतयpatayaвладыки
एवevaименно
तेteТвоего
नnaне
ययुर्yayurдостигли
अन्तम्antamконца
अनन्ततयाanantatayāбесконечностью
त्वम्tvamТы
अपिapiи
यद्yadу которого
अन्तराण्डantarāṇḍaвнутри яиц
निचयाnicayāмножества
ननुnanuведь
सावरणाःsāvaraṇāḥс оболочками»
इतिitiтак
ब्रह्मbrahma«Брахма-
संहिताsaṁhitāсамхиты»
मतेmateво мнении
तुtuже
भगवद्bhagavadБхагавана
अङ्गaṅgaтела
विशेषviśeṣaособенность
एवevaименно
सदाsadāСада-
शिवोśivoшива
नnaне
त्व्tvже
अन्यःanyaḥиной
यथाyathāкак
तत्रैवtatraivaтам именно
सर्वादिsarvādiвсего первой
कारणkāraṇaпричины
गोविन्दgovindaГовинды
कथनेkathaneв сказании
नियतिःniyatiḥ«порядок —
साsāта
रमाramāРама-
देवीdevīдеви,
तत्tatЕго
प्रियाpriyāвозлюбленная,
तद्tadЕму
वशंवदाvaśaṁvadāпокорная
तल्talтого
लिङ्गेliṅgeв признаке
भगवान्bhagavānБхагаван
शम्भुर्śambhurШамбху,
ज्योतीjyotīсвета
रूपःrūpaḥоблик имеющий,
सनातनःsanātanaḥвечный»
याyā«которая
योनिःyoniḥлоно,
साsāта
पराparāвысшая
शक्तिर्śaktirсила»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее
तस्मिन्tasmin«в том
आविर्भभूल्āvirbhabhūlявился
लिङ्गेliṅgeпризнаке
महाविष्णुःmahāviṣṇuḥмахавишну»
इत्य्ityтак
आद्य्ādyи далее
अन्तम्antamдо конца
तद्tadто
एतद्etadэто
अभिप्रेत्यabhipretyaимея в виду
सदाsadā«Сада-
शिवत्वादिśivatvādiшивой» бытия и прочего
प्रसिद्धिम्prasiddhimизвестность
अप्य्apyи
आक्षिप्याहākṣipyāhaотводя говорит
अथापिathāpi«и всё же
यत्yatчьих
पदpadaстоп
नखावसृष्टंnakhāvasṛṣṭaṁот ногтей истекшая
जगद्jagadмир
विरिञ्चोपहृतार्हणाम्भःviriñcopahṛtārhaṇāmbhaḥВиринчей поднесённая вода почитания
सेशंseśaṁс Ишей
पुनात्य्punātyочищает
अन्यतमोanyatamoкто-либо иной
मुकुन्दात्mukundātчем Мукунда
कोkoкто
नामnāmaже
लोकेlokeв мире
भगवत्bhagavat«Бхагаван»
पदार्थःpadārthaḥслова предмет»
स्पष्टम्spaṣṭamясно
Литературный перевод

По следованию сказанному отвергнуто и то распределение, чей облик — «садашива», «Ишвара» и три богини. И потому же понимается: в шайва-писании имена «Садашива» и прочие приняты для самих Шри Бхагавана и Пуруши — ради возвещения их величия.

А в венце всех писаний, в Шри «Бхагавате», искание соразмерности идёт именно о трёх божествах; о Пуруше же и Бхагаване об этом и речи нет.

В третьей песни — «Брахма и прочие, хранители оплота, им сделанного; причина которого — эта вселенная; чей приказ исполняет майя, — о, у вездесущего призрачное поведение: деяние Его — подражание» — надо знать, что таковость сказана взглядом на неразличие с высшим Владыкою, по нисхождению свойств.

Но ведь в восьмой песни слышится и высшесть его: «Не достижимо Твоё высшее сияние, о Гиритра, ни хранителям всех миров, ни Виринче, ни Вайкунтхе, ни владыке богов, — там, где нет ни раджаса, ни тамаса, ни саттвы, — Брахман, у которого отвергнуто различие»?

Не так: это уместно по ведическому правилу «ведь боги, восхваляемые величием, возрастают мощью». Ибо та хвала — ради уничтожения Калакуты. И там же: «при довольном Хари, Бхагаване, доволен и я с движущимся и недвижущимся». И в девятой песни: «Мы не властны, дитя, над Полнотою, в которой, высшей, бывают и иные вместилища нерождённых джив и во времени не бывают; ведь такие — тысячами, и в них мы блуждаем». И «эти мы стоим во власти Того великого, как птицы, связанные нитью». Иначе вышло бы противоречие с теми речениями.

Или же: то сияние Шивы — стоящее там сознание, именуемое Параматмой; и при полном знании его уместна неспособность и у него самого. Как сказано: «Владыки неба не достигли конца Твоего — по бесконечности; и Ты Сам; ведь внутри Тебя множества яиц с оболочками».

А по мнению «Брахма-самхиты» Садашива — именно особенность тела Бхагавана, и не иной. Как там же, в сказании о Говинде, первой причине всего: «Порядок — та Рама-деви, Его возлюбленная, Ему покорная; в признаке того — Бхагаван Шамбху, чей облик свет, вечный»; «которая лоно — та высшая сила» и далее, до «в том признаке явился махавишну» и далее.

Имея это в виду, он отводит и известность о бытии «Садашивой» и прочем: «И всё же — кто в мире, кроме Мукунды, есть предмет слова „Бхагаван“, когда вода почитания, поднесённая Виринчей, истёкшая от ногтей Его стоп, очищает мир вместе с Ишей?» Это ясно.

Версия

ab1a9402e5e8 · опубликовано 20 сент. 2026 г., 15:59:55 UTC

Доступно наRU

Листайте стихи клавишами