भेदेऽप्य् अभेदः सम्बन्धेऽसम्बन्धस् तद्विपर्ययौ ।पौर्वापर्यात्मकं कार्यहेत्वोः सा पञ्चधा मतः ॥72॥तद्विपर्ययौ अभेदे भेदः । असम्बन्धे सम्बन्धः । साऽतिशयोक्तिः ।अत्र भेदेऽप्य् अभेदः, यथा—इन्दुर् नीलाम्बुजयुगम् अपि तिलपुष्पं सबन्धूकम् ।यस्यां कनकलतायां सेयं कृष्णाङ्गना चित्रम् ॥अत्र श्रीराधिकामुखनेत्रादेर् इन्दुनीलाम्बुजादिभिर् अभेदेनाध्यवसायः ।यथा वा—माधव तव राधायां विधुर् उदयी पूर्णतां लभताम् ।नीलाम्भोरुहयुगलं तस्मिन् फुल्लं तद् एतद् आश्चर्यम् ॥यथा वा, विश्लेषदुःखाद् इव बद्धमौनम् । अत्र चेतनगतमौनत्वम् अन्यद् अचेतनगतं चान्यद् इति द्वयोर् भेदेऽप्य् अभेदः । एवं सहाधरदलेनास्या यौवने रागभाक् प्रियः । अत्राधरस्य रागो लौहित्यं, प्रियस्य प्रेम, द्वयोर् अभेदः ।अभेदे भेदः, यथा—अन्यैव सौन्दर्य समृद्धिर् अस्याभङ्गी तथान्या वपुषो दृशोश् च ।स्वान्तस्य चोल्लासभरस् तथान्योराधैव सान्या प्रियसङ्गमेन ॥सम्बन्धेऽप्य् असम्बन्धः, यथा—अमृतं चकोरविलसितम् अपि शशिनि क्वापि नान्वभावीति ।राधामुखम् अनुभवता हरिणा तस्मिन् तत् तद् एव मन्येत ॥अत्र शशिनि तत्तत्सम्बन्धेऽप्य् असम्बन्धः ।असम्बन्धे सम्बन्धः, यथा—यदि स्यान् मण्डले सक्तम् इन्दोर् इन्दीवरद्वयम् ।तदोपमीयते राधावदने चारुलोचनम् ॥अत्र यद्यर्थबलाद् आहृतेन सम्भवेन सम्भावनया सम्बन्धः ।कार्यकारणयोः पौर्वापर्यं च द्विधा भवति । कारणात् प्रथमं कार्यस्य भावे, द्वयोः समानकालत्वे च । क्रमेण, यथा—कृष्णाङ्गसङ्गाय वराङ्गनानांवितन्वती भूरि विकारवृन्दम् ।पूर्वं मनस्य् उत्सुकताविरासीद्विवेश पश्चान् मुरलीनिनादः ॥द्वयम् एतत् समं जातं रासलीलार्थिनो हरेः ।मुरलीवादनं गोपीवृन्दस्याकर्षणं पुरः ॥इह केचिद् आहुः—मुखनेत्रादिगतो लौकिकातिशयोऽलौकिकत्वेनाध्यवसीयते । मुखनेत्रादेर् इन्द्वादिभिर् अध्यवसाये “अन्यैव सौन्दर्ये” इत्य् आदि प्रकारेष्व् अव्याप्तिर् लक्षणस्येति । तन् न, तत्रापि अन्यसौन्दर्यादिकम् अन्यत्वेनाध्यवसीयते । तथा ह्य् अन्ये वेत्य् अत्र अन्ये वेति इव योगेऽध्यवसायस्यासाध्यत्वम् एवेत्य् उत्प्रेक्षाङ्गीक्रियते । कृष्णाङ्गसङ्गाय इत्य् अत्र मुरलीनिनादस्य प्रथमभावितापि पश्चाद् भावित्वेनाध्यवसिता । अत एवात्रापि इवप्रयोगे उत्प्रेक्षा । एवम् अन्यत् ।अधिविधु नीलाम्बुजयुगम् अपि तिलपुष्पं सबन्धूकम् ।यस्यां कनकलतायां सेयं कृष्णाङ्गना चित्रम् ॥उपप्लवमरुत्प्लवेऽभजति तत्र पुत्रास्तिताम्अवीक्ष्य पशुपेश्वरी बत जगाम यां व्यग्रताम् ।हहा विगततर्णकाबुधितलोकभाषादिकायदि स्फुरति नैचिकी क्वचन काचिद् ऊहेत ताम् ॥यदा ते तातेन प्रहितम् अपि जामातुर् उचितंदुकूलालंकारादिकम् अवहद् आत्माङ्गम् अजितम् ।तदा भिन्दंस् तस्मिंस् तनुरुहगणः कञ्चुकवरंतथा कम्पः काञ्चीम् अपि मुखरयंश् चित्रम् अजनि ॥पृथुतरहीरकचन्द्रे कौस्तुभसूर्ये लसत्तारे ।उरसि हरेः शुभशोभा या स्यात् किं व्योम्नि सापि वीक्ष्येत ॥ग्रैवेयकहाराणाम् उपमा कृष्णस्य तर्हि स्यात् ।विद्युद्बकपङ्क्तीनाम् आश्रयतां चेद् भजेत नव्याब्दः ॥तस्या वेशविधाने नेत्रनिधाने समागताः सख्यः ।चित्रन्ति स्म प्रत्युत तच् चित्रद्युतिविभूषिताः परितः ॥
bhede’py abhedaḥ sambandhe’sambandhas tad-viparyayau |paurvāparyātmakaṁ kārya-hetvoḥ sā pañcadhā mataḥ ||72||tad-viparyayau abhede bhedaḥ | asambandhe sambandhaḥ | sā’tiśayoktiḥ |atra bhede'py abhedaḥ, yathā—indur nīlāmbuja-yugam api tila-puṣpaṁ sa-bandhūkam |yasyāṁ kanaka-latāyāṁ seyaṁ kṛṣṇāṅganā citram ||atra śrī-rādhikā-mukha-netrāder indu-nīlāmbujādibhir abhedenādhyavasāyaḥ |yathā vā—mādhava tava rādhāyāṁ vidhur udayī pūrṇatāṁ labhatām |nīlāmbhoruha-yugalaṁ tasmin phullaṁ tad etad āścaryam ||yathā vā, viśleṣa-duḥkhād iva baddha-maunam | atra cetana-gata-maunatvam anyad acetana-gataṁ cānyad iti dvayor bhede’py abhedaḥ | evaṁ sahādhara-dalenāsyā yauvane rāga-bhāk priyaḥ | atrādharasya rāgo lauhityaṁ, priyasya prema, dvayor abhedaḥ |abhede bhedaḥ, yathā—anyaiva saundarya samṛddhir asyābhaṅgī tathānyā vapuṣo dṛśoś ca |svāntasya collāsabharas tathānyorādhaiva sānyā priyasaṅgamena ||sambandhe'py asambandhaḥ, yathā—amṛtaṁ cakora-vilasitam api śaśini kvāpi nānvabhāvīti |rādhā-mukham anubhavatā hariṇā tasmin tat tad eva manyeta ||atra śaśini tat-tat-sambandhe’py asambandhaḥ |asambandhe sambandhaḥ, yathā—yadi syān maṇḍale saktam indor indīvara-dvayam |tadopamīyate rādhā-vadane cāru-locanam ||atra yady-artha-balād āhṛtena sambhavena sambhāvanayā sambandhaḥ |kāryakāraṇayoḥ paurvāparyaṁ ca dvidhā bhavati | kāraṇāt prathamaṁ kāryasya bhāve, dvayoḥ samāna-kālatve ca | krameṇa, yathā—kṛṣṇāṅga-saṅgāya varāṅganānāṁvitanvatī bhūri vikāra-vṛndam |pūrvaṁ manasy utsukatāvirāsīdviveśa paścān muralī-ninādaḥ ||dvayam etat samaṁ jātaṁ rāsa-līlārthino hareḥ |muralī-vādanaṁ gopī-vṛndasyākarṣaṇaṁ puraḥ ||iha kecid āhuḥ—mukha-netrādi-gato laukikātiśayo’laukikatvenādhyavasīyate | mukha-netrāder indv-ādibhir adhyavasāye “anyaiva saundarye” ity ādi prakāreṣv avyāptir lakṣaṇasyeti | tan na, tatrāpi anya-saundaryādikam anyatvenādhyavasīyate | tathā hy anye vety atra anye veti iva yoge’dhyavasāyasyāsādhyatvam evety utprekṣāṅgīkriyate | kṛṣṇāṅga-saṅgāya ity atra muralī-ninādasya prathama-bhāvitāpi paścād bhāvitvenādhyavasitā | ata evātrāpi iva-prayoge utprekṣā | evam anyat |adhividhu nīlāmbuja-yugam api tila-puṣpaṁ sa-bandhūkam |yasyāṁ kanaka-latāyāṁ seyaṁ kṛṣṇāṅganā citram ||upaplava-marut-plave'bhajati tatra putrāstitāmavīkṣya paśupeśvarī bata jagāma yāṁ vyagratām |hahā vigata-tarṇakābudhita-loka-bhāṣādikāyadi sphurati naicikī kvacana kācid ūheta tām ||yadā te tātena prahitam api jāmātur ucitaṁdukūlālaṁkārādikam avahad ātmāṅgam ajitam |tadā bhindaṁs tasmiṁs tanuruha-gaṇaḥ kañcuka-varaṁtathā kampaḥ kāñcīm api mukharayaṁś citram ajani ||pṛthutara-hīraka-candre kaustubha-sūrye lasat-tāre |urasi hareḥ śubha-śobhā yā syāt kiṁ vyomni sāpi vīkṣyeta ||graiveyaka-hārāṇām upamā kṛṣṇasya tarhi syāt |vidyud-baka-paṅktīnām āśrayatāṁ ced bhajeta navyābdaḥ ||tasyā veśa-vidhāne netra-nidhāne samāgatāḥ sakhyaḥ |citranti sma pratyuta tac citra-dyuti-vibhūṣitāḥ paritaḥ ||
размер не определён
Неразличие при различии, отсутствие связи при связи, обратные им и перестановка порядка следствия и причины — так преувеличение пятерично. Обратные им — различие при неразличии и связь при отсутствии связи. «Оно» — преувеличение. Неразличие при различии — например: «Та золотая лиана, на которой месяц, пара синих лотосов, цветок кунжута с бандхукой, — это возлюбленная Кришны: вот чудо!» Здесь лицо, глаза и прочее Шри Радхики поглощены как неотличимые от месяца, синих лотосов и прочего. Или: «Мадхава, в твоей Радхе восходящий месяц достигает полноты, и на нём раскрылась пара синих лотосов — вот диво!» Или: «Будто онемевший от горя разлуки» — здесь молчание живого и молчание неживого различны, но они неразличимы. Так же: «Вместе с лепестком её губы в юности милый стал полон „раги“»: „рага“ губы — краснота, „рага“ милого — любовь, и они неразличимы. Различие при неразличии — например: «Иное богатство её красоты, иная стать тела и глаз, иной прилив радости в сердце — Радха стала иной от встречи с милым». Отсутствие связи при связи — например: «„Нектара и игр чакоры я никогда не знал в луне“, — так подумал бы Хари, вкушая лицо Радхи, а всё это — в нём». Здесь у луны есть связь с нектаром и прочим, но она отрицается. Связь при отсутствии связи — например: «Если бы к диску луны прилепились два синих лотоса, тогда можно было бы сравнить прелестные глаза на лице Радхи». Здесь связь установлена допущением, привлечённым силой слова „если“. Перестановка порядка следствия и причины двояка: следствие прежде причины и оба одновременно. По порядку, например: «Для встречи с телом Кришны в сердцах прекрасных женщин сперва явилось нетерпение, вызвав множество перемен, — а уж потом вошёл звук флейты». «Две вещи случились разом у Хари, желавшего игры раса: игра на флейте — и толпа гопи, привлечённая к Нему». Некоторые говорят здесь так: мирское превосходство лица, глаз и прочего поглощается как немирское; если лицо и глаза поглощены луной и прочим, определение не охватит видов вроде «Иное богатство её красоты…». Это не так: и там иная красота и прочее поглощаются как иные. Ведь если бы сказали «будто иное», поглощение ещё совершалось бы, и было бы воображение. В стихе «Для встречи с телом Кришны…» звук флейты был прежде, но поглощён как бывший после; поэтому и здесь со словом «будто» было бы воображение. Так и прочее. «На месяце — пара синих лотосов, цветок кунжута с бандхукой, — на той золотой лиане: это возлюбленная Кришны, вот чудо!» «Когда в буре, поднятой ветром-демоном, царица пастухов не увидела рядом сына, — увы! — в какое смятение она пришла, об этом можно было бы догадаться, лишь если где-нибудь явится корова, потерявшая телёнка и не знающая человеческой речи». «Когда Непобедимый надел на себя одежды, украшения и прочее, достойное зятя, что прислал твой отец, волоски на Его теле разорвали прекрасный кафтан, а дрожь заставила зазвенеть даже пояс, — вот диво!» «Та дивная красота, что на груди Хари с широким алмазом-месяцем, солнцем-Каустубхой и сверкающими звёздами, — разве увидишь её и в небе?» «Тогда нашлось бы сравнение для ожерелий и шейных украшений Кришны, если бы новая туча стала пристанищем для рядов молний и журавлей». «Подруги, пришедшие наряжать её и подводить ей глаза, напротив, сами стали расписанными, украшенные вокруг пёстрым сиянием её красоты».
fb7bfcab0e2b · опубликовано 24 сент. 2026 г., 12:40:03 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Преувеличение — родной язык любви: Радха — золотая лиана, на которой растёт луна; мгновенная любовь гопи обгоняет звук флейты, который её вызвал. Последний пример особенно тонок: подруги пришли украшать Радху, а украсились сами — её сиянием. Горе Яшоды, потерявшей Кришну в буре, поднятой демоном Тринавартой, можно понять лишь по корове без телёнка: человеческих слов для него нет. Этот стих в тексте частично повреждён; перевод его приблизителен.