आक्षेपाच् च द्वादशधा श्लेषेऽपीति त्रिरष्टधा ।प्रत्येकं स्यान् मिलिताष्टचत्वारिंशद्विधः पुनः ॥80॥उपमेयस्य उपमानाद् आधिक्ये हेतुर् उपमेयगतम् उत्कर्षकारणम् उपमानगतनिकर्षकारणं च । तयोर् द्वयोर् अप्य् उक्ताव् एकः, प्रत्येकं समुदायेन वानुक्तौ त्रिविध इति चतुर्विधेऽप्य् अस्मिन्न् उपमानोपमेयत्वनिवेदनं शब्देनार्थेनाक्षेपेण चेति द्वादशप्रकारोऽपि श्लेषे, अपिशब्दाद् अश्लेषेऽपि भवतीति चतुर्विंशतिप्रकारः । उपमानान् न्यूनतायाम् अप्य् अनयैव भङ्ग्या चतुर्विंशतिप्रकारतेति मिलित्वाष्टचत्वारिंशत्प्रकारो व्यतिरेकः ।यथा—राधिकेयं हरे श्लाघ्यसद्गुणावलिमण्डिता ।न सामान्यगुणान्यस्त्री यथैनां तत् प्रसादय ॥अत्र श्लाघ्यसद्गुणसामान्यगुणयोर् उक्तिः । तयोर् द्वयोः क्रमयुगपदनुक्तौ क्रमेण चानुक्तौ त्रयो भेदाः इति चत्वारो भेदाः । यथाशब्देन शाब्दम् औपम्यम् अत्र । अत्रैव श्लोके अन्यस्त्रीतुल्यैनाम् इति पाठे आर्थम् औपम्यम् । अनुक्तत्रितयं च पूर्ववत् । इत्य् अष्टौ भेदाः ।निर्मलं ते मुखं राधे जगदिन्दुं कलङ्किनम् ।सामर्थ्याक्षिप्तम् औपम्यम् अत्रानुक्तित्रयं च पूर्ववत् । इति द्वादशभेदाः ।चन्द्रो न हतकलङ्कः क्वचिद् अपि न कलङ्कि वक्त्रं वः ।चन्द्रो मुहुर् अपि नश्यति, नश्यति नहि वर्ष्म युष्मदीयं तु ॥श्लेषे, यथा—न चन्द्रवत् कलाः क्षीणा हरेऽनन्तकलस्य ते । अत्रेवार्थे वतिर् इति शाब्दम् औपम्यम् । कलाशब्दः श्लिष्टः । क्षीणतानन्तकलतालोल्पे पूर्ववद् अनुक्तयः ।नदीनदेशोऽपि हरे त्वं चाब्धिश् च समं कुतः ।दोषाकरप्रियोऽसि त्वम् असौ दोषाकरप्रियः ॥अत्र समशब्देणार्थम् औपम्यम् । नदीनदेशशब्दः श्लिष्टः । अन्त्यपादद्वयस्य क्रमाद् युगपद् वानुक्तित्रयम् ।विभङ्गुरगुणं पद्मं विधूदयनिमीलितम् ।जिगायाभङ्गुरगुणं राधावक्त्रं विधुप्रियम् ॥अत्र जिगायेत्य् उपमाक्षिप्ता । गुणविधुशब्दौ श्लिष्टौ । गुणविधुयोगाभावेऽनुक्तित्रयम् ।न चन्द्रवत् क्षीणकलो नेन्द्रबद्धोऽत्र पक्षभित् ।नार्कवत् तापदकरः सोऽयं कृष्णो विराजते ॥एवंप्रकारेण मालारूपोऽप्य् अयं भवेत् । इत्य् आदीन्य् उपमेयस्याधिक्ये उदाहरणानि । न्यूनत्वे दिङ्मात्रं, यथा—क्षीणः क्षीणोऽपि शशी भूयो भूयो वर्धते सत्यम् ।विरम प्रसीद सुन्दरि यौवनम् अनिवर्ति यातं तु ॥अत्रोपमेयभूतयौवनास्थैर्याधिक्यम् । तेनात्र “उपमानाद् उपमेयस्याधिक्ये विपर्यये वा व्यतिरेकः” इति केषाञ्चिल् लक्षणे विपर्यये “वेतिपदम् अनर्थकम्” इति यत् केचिद् आहुः, तन् न विचारसहम् । तथा हि—अत्राधिकन्यूनत्वे सत्त्वासत्त्वे एव विवक्षिते । अत्र च चन्द्रापेक्षया यौवनस्यासत्त्वं स्फुटम् एव । अस्तु वात्रोदाहरणे यथा कथञ्चिद् गतिः । “हनूमदाद्यैर् यशसा मया पुनर् द्विषां हसैर् दूतपथः सितीकृतः” इत्य् आदिषु का गतिर् इति सुष्ठूक्तं “न्यूनताथवा” इति ।दोषाकरः स दोषाकर एव न चात्र सन्देहः ।कमलं खलु कमलं राधावदनं तु शर्मणां सदनम् ॥उपरि यथोज्ज्वलम् इन्दोर् वलयं पुलिनं तथा भुवि च ।किन्तु कलङ्कस् तस्मिन् निर्मलरमणीकुलान्य् अत्र ॥श्रीगोपाधिपदुग्धसिन्धुजनितं सत्कीर्तिशुभ्रं स्फुरत्कृष्णाभावलितं सुदीर्घनयनज्योतिर् विधूताम्बुजम् ।गोपीनेत्रचकोरजीवनरुचिं कामप्रचाराकरंकैशोरामृतपूर्णम् अव्ययकलं गोविन्दचन्द्रं भजे ॥
ākṣepāc ca dvādaśadhā śleṣe'pīti triraṣṭadhā |pratyekaṁ syān militāṣṭa-catvāriṁśad-vidhaḥ punaḥ ||80||upameyasya upamānād ādhikye hetur upameya-gatam utkarṣa-kāraṇam upamāna-gata-nikarṣa-kāraṇaṁ ca | tayor dvayor apy uktāv ekaḥ, pratyekaṁ samudāyena vānuktau trividha iti caturvidhe'py asminn upamānopameyatva-nivedanaṁ śabdenārthenākṣepeṇa ceti dvādaśa-prakāro'pi śleṣe, api-śabdād aśleṣe'pi bhavatīti caturviṁśati-prakāraḥ | upamānān nyūnatāyām apy anayaiva bhaṅgyā caturviṁśati-prakārateti militvāṣṭa-catvāriṁśat-prakāro vyatirekaḥ |yathā—rādhikeyaṁ hare ślāghya-sad-guṇāvali-maṇḍitā |na sāmānya-guṇānya-strī yathaināṁ tat prasādaya ||atra ślāghya-sad-guṇa-sāmānya-guṇayor uktiḥ | tayor dvayoḥ krama-yugapad-anuktau krameṇa cānuktau trayo bhedāḥ iti catvāro bhedāḥ | yathā-śabdena śābdam aupamyam atra | atraiva śloke anya-strī-tulyainām iti pāṭhe ārtham aupamyam | anukta-tritayaṁ ca pūrvavat | ity aṣṭau bhedāḥ |nirmalaṁ te mukhaṁ rādhe jagadinduṁ kalaṅkinam |sāmarthyākṣiptam aupamyam atrānukti-trayaṁ ca pūrvavat | iti dvādaśa-bhedāḥ |candro na hata-kalaṅkaḥ kvacid api na kalaṅki vaktraṁ vaḥ |candro muhur api naśyati, naśyati nahi varṣma yuṣmadīyaṁ tu ||śleṣe, yathā—na candravat kalāḥ kṣīṇā hare'nanta-kalasya te | atrevārthe vatir iti śābdam aupamyam | kalā-śabdaḥ śliṣṭaḥ | kṣīṇatānanta-kalatālolpe pūrvavad anuktayaḥ |nadīna-deśo'pi hare tvaṁ cābdhiś ca samaṁ kutaḥ |doṣākara-priyo'si tvam asau doṣākara-priyaḥ ||atra samaśabdeṇārtham aupamyam | nadīnadeśa-śabdaḥ śliṣṭaḥ | antya-pāda-dvayasya kramād yugapad vānukti-trayam |vibhaṅgura-guṇaṁ padmaṁ vidhūdaya-nimīlitam |jigāyābhaṅgura-guṇaṁ rādhā-vaktraṁ vidhu-priyam ||atra jigāyety upamākṣiptā | guṇa-vidhu-śabdau śliṣṭau | guṇa-vidhu-yogābhāve'nukti-trayam |na candravat kṣīṇa-kalo nendra-baddho'tra pakṣa-bhit |nārkavat tāpada-karaḥ so'yaṁ kṛṣṇo virājate ||evaṁ-prakāreṇa mālā-rūpo'py ayaṁ bhavet | ity ādīny upameyasyādhikye udāharaṇāni | nyūnatve diṅ-mātraṁ, yathā—kṣīṇaḥ kṣīṇo'pi śaśī bhūyo bhūyo vardhate satyam |virama prasīda sundari yauvanam anivarti yātaṁ tu ||atropameya-bhūta-yauvanāsthairyādhikyam | tenātra “upamānād upameyasyādhikye viparyaye vā vyatirekaḥ” iti keṣāñcil lakṣaṇe viparyaye “veti-padam anarthakam” iti yat kecid āhuḥ, tan na vicāra-saham | tathā hi—atrādhika-nyūnatve sattvāsattve eva vivakṣite | atra ca candrāpekṣayā yauvanasyāsattvaṁ sphuṭam eva | astu vātrodāharaṇe yathā kathañcid gatiḥ | “hanūmad-ādyair yaśasā mayā punar dviṣāṁ hasair dūta-pathaḥ sitīkṛtaḥ” ity ādiṣu kā gatir iti suṣṭhūktaṁ “nyūnatāthavā” iti |doṣākaraḥ sa doṣākara eva na cātra sandehaḥ |kamalaṁ khalu kamalaṁ rādhā-vadanaṁ tu śarmaṇāṁ sadanam ||upari yathojjvalam indor valayaṁ pulinaṁ tathā bhuvi ca |kintu kalaṅkas tasmin nirmala-ramaṇī-kulāny atra ||śrī-gopādhipa-dugdha-sindhu-janitaṁ sat-kīrti-śubhraṁ sphuratkṛṣṇābhā-valitaṁ sudīrgha-nayana-jyotir vidhūtāmbujam |gopī-netra-cakora-jīvana-ruciṁ kāma-pracārākaraṁkaiśorāmṛta-pūrṇam avyaya-kalaṁ govinda-candraṁ bhaje ||
размер не определён
…и привлечением — двенадцатерично; и при двусмысленности — так трижды восемь; и каждое — всего сорок восемь видов. Когда сравниваемое превосходит образ, причина — то, что возвышает сравниваемое, и то, что принижает образ. Если названы обе — один вид; если не названы, по одной или обе, — три; так видов четыре; и в каждом отношение образа и сравниваемого передаётся словом, смыслом или привлечением — двенадцать видов; при двусмысленности, а по частице «и» — и без неё, — двадцать четыре. Когда сравниваемое уступает образу, тем же путём тоже двадцать четыре, — вместе превосходство сорока восьми видов. Например: «Эта Радхика, Хари, украшена рядом достойных хвалы истинных качеств; она не такова, как другая женщина с обычными качествами, — так умилостиви её». Здесь названы и достойные хвалы качества, и обычные; если не назвать то одно, то другое или оба — три вида; всего четыре. Со словом «как» сходство здесь выражено словом. Если в этом же стихе прочесть «не равна другой женщине», сходство выражено смыслом; и три вида с неназванным, как прежде, — восемь видов. «Твоё лицо чисто, Радха, а луна мира — в пятнах». Здесь сходство привлечено силой смысла; и три вида с неназванным, как прежде, — двенадцать видов. «Луна никогда не бывает без пятна, а ваше лицо нигде не запятнано; луна снова и снова гибнет, а ваше тело не гибнет». При двусмысленности — например: «У Тебя, Хари, чьим калам нет конца, калы не убывают, как у луны». Здесь «ват» в смысле «как» — сходство выражено словом; слово «кала» двусмысленно; а если убрать «убывают» и «бесконечные калы» — виды с неназванным, как прежде. «Ты, Хари, — край, где нет бедных, и океан — владыка рек: как же вы равны? Ты мил тем, кто полон добра, а он мил тому, кто творит ночь». Здесь со словом «равны» сходство выражено смыслом; слово «надина-деша» двусмысленно; последние две стопы дают три вида с неназванным — по порядку или вместе. «Лицо Радхи, чьи достоинства нерушимы, любимое месяцем, победило лотос, чьи волокна ломки, закрывающийся с восходом месяца». Здесь «победило» привлекает сравнение; слова «гуна» и «видху» двусмысленны; без них — три вида с неназванным. «Не как луна с убывающими калами, не как… не как солнце с палящими лучами — так сияет этот Кришна». Так же превосходство может быть и гирляндой. Это примеры превосходства сравниваемого. Для уступания — лишь малая часть, например: «Луна, убывая и убывая, в самом деле снова и снова растёт; остановись, смилуйся, красавица, — а юность, уйдя, не вернётся». Здесь сравниваемое — юность — превосходит в непостоянстве. Поэтому когда одни определяют: «Превосходство — это когда сравниваемое превосходит образ или наоборот», а другие говорят: «слова „или наоборот“ лишние», — это не выдерживает проверки. Ведь здесь под превосходством и уступанием имеется в виду наличие и отсутствие, а по сравнению с луной отсутствие у юности очевидно. Пусть даже в этом примере можно как-то вывернуться; но что делать с такими, как «Хануман и другие своей славой, а я — смехом над врагами убелили путь посланцев»? Так что «или уступание» сказано верно. «Творец ночи — лишь творец изъянов, в этом нет сомнения; лотос — лишь лотос; а лицо Радхи — обитель всех радостей». «Как в небе — светлый круг луны, так на земле — речная отмель; но там — пятно, а здесь — толпы безупречных красавиц». «Я чту Говинду-луну, рождённую из молочного океана славного владыки пастухов, белую доброй славой, сияющую, окутанную тёмным светом, чей свет длинных глаз затмил лотосы, чьё сияние — жизнь для глаз-чакор гопи, источник шествия любви, полную нектара отрочества, с неубывающими калами».
0bea658d9304 · опубликовано 24 сент. 2026 г., 12:40:03 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Превосходство — любимая фигура любящих: лицо Радхи лучше луны, потому что на нём нет пятна и оно не убывает. «Кала» значит и «доля луны», и «искусство»: у Кришны искусства бесконечны и не убывают. Слово «доша-кара» — «творец ночи», то есть луна, и «творец изъянов». Последний стих соединяет все украшения главы в образ Говинды-луны: Он рождён, как луна, из молочного океана — из дома Нанды, полного молока, — и лучше неё, ибо калы Его не убывают. Некоторые стихи с двойным смыслом в тексте повреждены, и перевод их приблизителен.