Бхакти-расамрита-шеша
Глава четвёртая. Об украшениях речи4.90Джива Госвами
139 / 253
Linux
Листать
Бхакти-расамрита-шеша · 4.90
॥
Деванагари

सामान्यं वा विशेषेण विशेषस् तेन वा यदि ।कार्यं च कारणेनेदं कार्येण च समर्थ्यते ।साधर्म्येणेतरेणार्थान्तरन्यासोऽष्टधा ततः ॥90॥तत्र साधर्म्यात् सामान्यं विशेषेण, यथा—त्वां वच्मि सत्यं ललितेऽङ्गनानांदुःखं हि नान्यत् प्रियविप्रयोगात् ।सा पामरी हन्त सुहृद्वियोगात्प्राग् एव यस्या न समाप्तम् आयुः ॥अत्र द्वितीयार्धगतेन विशेषार्थेन प्रथमार्धगतः सामान्योऽर्थः सोपपत्तिकः क्रियते ।सैवोत्तमा हन्त सुहृद्वियोगात्प्राग् एव यस्या हि समाप्तम् आयुः ॥इति पाठे वैधर्य्म्येऽप्य् अयम् ।साधर्म्याद् विशेषः सामान्येन, यथा—श्रीकृष्णनेत्रकुतुकोचितवेशसङ्गंराधावलोक्य मुकुरे प्रतिबिम्बितं स्वम् ।कृष्णोपसत्तितरलास वराङ्गनानांकान्तावलोकनफलो हि विशेषवेशः ॥वैधर्म्याद् विशेषः सामान्येन, यथा—जगतां पावनं तृष्णाहरं तापादिनुत्ययः ।नीचमार्गं सदा याति महतां तन् न साम्प्रतम् ॥साधर्म्यात् कार्यं कारणेन, यथा—प्रबलशिशिरभीत्या भानुर् औष्णां स्ववित्तंस्तनयुगगिरिदुर्गे वल्लवीनां न्यधत्त ।त्वरितम् इदम् अमूभिः कृष्णभोगाय कॢप्तंप्रभवति नहि गाढप्रेम्णि धर्माद्यपेक्षा ॥अत्र प्रेम्णो धर्माद्यनपेक्षणकारणेन वल्लवीनां परधनरूपौष्ण्यसमर्पणरूपं कार्यं, सोपपत्तिकं क्रियते ।वैधर्म्यात् कार्यं कारणेन, यथा—श्रीकृष्णरतिहीनस्य विफलं मम जीवनम् ।सफलं जीवनं तेषां येषां कृष्णे दृढा रतिः ॥साधर्म्यात् कारणं कार्येण, यथा—सहसा विदधीत न क्रियाम्अविवेकः परमापदां पदम् ।वृणुते हि विमृस्य कारिणंगुणलुब्धाः स्वयम् एव सम्पदः ॥अत्र सम्पद्वरणं कार्यं सहसा विधानाभावस्य विमृश्यकारित्वरूपकारणस्य समर्थकम् ।वैधर्म्याद्, यथा—सहसेत्य् अत्रैव सहसा विधानाभावस्यापत्पदत्वं विरुद्धं कार्यं समर्थकम् ।श्रीमद्गोपनृपेण नूतनतनूजातस्य वीक्षाकृतेप्राग्र्या एव निमन्त्रिता व्रजजनाः सर्वे तु तत्राययुः ।यर्ह्य् अम्भोजवनाकरः स्वकुसुमव्रातप्रकाशप्रथाव्याप्तः स्यात् किम् उ तर्हि षट्पदगणान् आकारयत्य् आत्मना ॥स्वभ्रातृवीर्यं जनुषा विदन्न् अपिप्रलम्बकारिर् बकचेष्टितेऽर्दितः ।भैष्मीकृते तस्य गतौ यथैव सप्रेमा हि सर्वङ्गिलभावम् ऋच्छति ॥गर्विणः सुष्ठु मे युक्ताप्य् एषाभिभवभावना ।आत्तगर्वोऽभिभूतः स्याद् इति पर्यायता यतः ॥यस्माद् अभजसि विष्णुं जिष्णो तस्माद् अनेधितासे त्वम् ।न विना चन्द्रं विन्दति जीवनवृत्तिं वनस्पतिः कोऽपि ॥पूर्णश् चन्द्रोऽयम् ऐन्द्रीं हरितम् अनुगतः प्रेयसीं दूरदेशाद्अस्या वक्त्रं विलिम्पन् घुसृणशबलितेनेव शश्वत् करेण ।तद् व्याजान् माम् अमूदृक् कृतिम् उपदिशतीवाद्य सद्यः किशोरंशुभ्रात्मा यस् तदीयं भवति विरचनं सर्वतो भद्रम् एव ॥यदा च पीठं श्वशुरेण दत्तंतदेप्सितं प्राप्तम् अमंसत कृष्णः ।सम्मानमात्राद् अतिथिः स्वभोज्यप्राप्तिं विनिश्चित्य मुदं प्रयाति ॥

Транслитерация (IAST)

sāmānyaṁ vā viśeṣeṇa viśeṣas tena vā yadi |kāryaṁ ca kāraṇenedaṁ kāryeṇa ca samarthyate |sādharmyeṇetareṇārthāntara-nyāso’ṣṭadhā tataḥ ||90||tatra sādharmyāt sāmānyaṁ viśeṣeṇa, yathā—tvāṁ vacmi satyaṁ lalite’ṅganānāṁduḥkhaṁ hi nānyat priya-viprayogāt |sā pāmarī hanta suhṛd-viyogātprāg eva yasyā na samāptam āyuḥ ||atra dvitīyārdha-gatena viśeṣārthena prathamārdha-gataḥ sāmānyo’rthaḥ sopapattikaḥ kriyate |saivottamā hanta suhṛd-viyogātprāg eva yasyā hi samāptam āyuḥ ||iti pāṭhe vaidharymye’py ayam |sādharmyād viśeṣaḥ sāmānyena, yathā—śrī-kṛṣṇa-netra-kutukocita-veśa-saṅgaṁrādhāvalokya mukure pratibimbitaṁ svam |kṛṣṇopasatti-taralāsa varāṅganānāṁkāntāvalokana-phalo hi viśeṣa-veśaḥ ||vaidharmyād viśeṣaḥ sāmānyena, yathā—jagatāṁ pāvanaṁ tṛṣṇā-haraṁ tāpādinutyayaḥ |nīca-mārgaṁ sadā yāti mahatāṁ tan na sāmpratam ||sādharmyāt kāryaṁ kāraṇena, yathā—prabala-śiśira-bhītyā bhānur auṣṇāṁ sva-vittaṁstana-yuga-giri-durge vallavīnāṁ nyadhatta |tvaritam idam amūbhiḥ kṛṣṇa-bhogāya kḷptaṁprabhavati nahi gāḍha-premṇi dharmādy-apekṣā ||atra premṇo dharmādy-anapekṣaṇa-kāraṇena vallavīnāṁ para-dhana-rūpauṣṇya-samarpaṇa-rūpaṁ kāryaṁ, sopapattikaṁ kriyate |vaidharmyāt kāryaṁ kāraṇena, yathā—śrī-kṛṣṇa-rati-hīnasya viphalaṁ mama jīvanam |saphalaṁ jīvanaṁ teṣāṁ yeṣāṁ kṛṣṇe dṛḍhā ratiḥ ||sādharmyāt kāraṇaṁ kāryeṇa, yathā—sahasā vidadhīta na kriyāmavivekaḥ paramāpadāṁ padam |vṛṇute hi vimṛsya kāriṇaṁguṇa-lubdhāḥ svayam eva sampadaḥ ||atra sampad-varaṇaṁ kāryaṁ sahasā vidhānābhāvasya vimṛśya-kāritva-rūpa-kāraṇasya samarthakam |vaidharmyād, yathā—sahasety atraiva sahasā vidhānābhāvasyāpat-padatvaṁ viruddhaṁ kāryaṁ samarthakam |śrīmad-gopa-nṛpeṇa nūtana-tanūjātasya vīkṣākṛteprāgryā eva nimantritā vraja-janāḥ sarve tu tatrāyayuḥ |yarhy ambhoja-vanākaraḥ sva-kusuma-vrāta-prakāśa-prathāvyāptaḥ syāt kim u tarhi ṣaṭpada-gaṇān ākārayaty ātmanā ||svabhrātṛvīryaṁ januṣā vidann apipralambakārir bakaceṣṭite’rditaḥ |bhaiṣmīkṛte tasya gatau yathaiva sapremā hi sarvaṅgilabhāvam ṛcchati ||garviṇaḥ suṣṭhu me yuktāpy eṣābhibhavabhāvanā |āttagarvo’bhibhūtaḥ syād iti paryāyatā yataḥ ||yasmād abhajasi viṣṇuṁ jiṣṇo tasmād anedhitāse tvam |na vinā candraṁ vindati jīvanavṛttiṁ vanaspatiḥ ko’pi ||pūrṇaś candro’yam aindrīṁ haritam anugataḥ preyasīṁ dūradeśādasyā vaktraṁ vilimpan ghusṛṇaśabaliteneva śaśvat kareṇa |tad vyājān mām amūdṛk kṛtim upadiśatīvādya sadyaḥ kiśoraṁśubhrātmā yas tadīyaṁ bhavati viracanaṁ sarvato bhadram eva ||yadā ca pīṭhaṁ śvaśureṇa dattaṁtadepsitaṁ prāptam amaṁsata kṛṣṇaḥ |sammānamātrād atithiḥ svabhojyaprāptiṁ viniścitya mudaṁ prayāti ||

размер не определён

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
सामान्यंsāmānyaṁобщее
वाvāили
विशेषेणviśeṣeṇaчастным,
विशेषस्viśeṣasчастное
तेनtenaим
वाvāили
यदिyadiесли,
कार्यंkāryaṁследствие
चcaи
कारणेनेदंkāraṇenedaṁпричиной это,
कार्येणkāryeṇaследствием
चcaи
समर्थ्यतेsamarthyateподкрепляется,
साधर्म्येणेतरेणार्थान्तर-न्यासोऽष्टधाsādharmyeṇetareṇārthāntara-nyāso’ṣṭadhāпо сходству и иначе — подкрепление иным восьмерично
ततःtataḥпотому
Литературный перевод

Если общее подкрепляется частным или частное — общим, следствие — причиной или причина — следствием, по сходству и по несходству, — это «подкрепление иным», и потому оно восьмерично. Из них общее частным по сходству — например: «Говорю тебе правду, Лалита: нет для женщин иного горя, чем разлука с милым. Несчастна та, у кого, увы, жизнь не оборвалась прежде разлуки с другом!» Здесь частный смысл второй половины обосновывает общий смысл первой. Если прочесть: «Лучшая та, у кого, увы, жизнь оборвалась прежде разлуки с другом», — это то же по несходству. Частное общим по сходству — например: «Радха, увидев в зеркале своё отражение в наряде, достойном радости глаз Шри Кришны, затрепетала, желая идти к Кришне: ведь у прекрасных женщин плод особого наряда — чтобы увидел милый». Частное общим по несходству — например: «То, что очищает миры, утоляет жажду и снимает жар, всегда течёт низким путём, — а для великих это не подобает». Следствие причиной по сходству — например: «Солнце, боясь суровой зимы, спрятало своё богатство — тепло — в крепость горных вершин груди пастушек; а они тут же отдали его на радость Кришне: ведь в глубокой любви нет оглядки на долг и прочее». Здесь следствие — пастушки отдают чужое богатство, тепло, — обосновано причиной: любовь не оглядывается на долг и прочее. Следствие причиной по несходству — например: «Моя жизнь без любви к Шри Кришне бесплодна; плодотворна жизнь тех, у кого к Кришне твёрдая любовь». Причина следствием по сходству — например: «Не делай дела второпях: неосмотрительность — обитель величайших бед; а удача, жадная до достоинств, сама выбирает того, кто действует обдумав». Здесь следствие — выбор удачи — подкрепляет причину: не спешить, то есть действовать обдумав. По несходству — в том же стихе: противоположное следствие — поспешность есть обитель бед — подкрепляет. «Когда славный царь пастухов позвал первых людей Враджа взглянуть на новорождённого сына, пришли все жители Враджа: если пруд лотосов полон сиянием своих цветов, разве нужно ему самому звать рои пчёл?» «Губитель Праламбы с рождения знал силу своего брата — и всё же тревожился из-за проделок Баки, и так же — когда тот поехал за дочерью Бхишмаки: ведь любовь всего страшится». «Мне вполне подобает мысль унизить гордого: ведь „кто возгордился, тот будет унижен“ — таков черёд». «Раз ты чтишь Вишну, Джишну, ты процветёшь: без луны ни одно растение не находит жизни». «Этот полный месяц, следуя издалека за своей милой — восточной стороной, — всё время умащает её лицо рукой, будто окрашенной шафраном, и под этим видом будто учит меня сейчас же такому делу…» «А когда тесть дал Ему сиденье, Кришна счёл, что желанное уже получено: гость, лишь встретив почёт, уверяется, что его накормят, и радуется».

Версия

96bfbc36cd28 · опубликовано 24 сент. 2026 г., 12:40:03 UTC

Доступно наRU

Листайте стихи клавишами