क्वचिद् एकम् अनेकस्मिन् एकं चैकशः क्रमात् ।भवति क्रियते वा चेत् तदा पर्याय इष्यते ॥114॥यथा—पक्ष्माणि हित्वा पतिताधरेऽस्मात्पयोधरेऽतोपि वलित्रयेऽस्मात् ।नाभिं प्रपेदे हरिसङ्गजाताश्रीराधिकायाः प्रणयाश्रुधारा ॥कृष्णः पुरः स्फुरति पार्श्वयुगे च पश्चाच्चित्तस्य वृत्तिषु दृशोर् विषये च शश्वत् ।श्रीगण्डयोश् च कुचयोस् तरले यतोऽस्याःश्रीराधिका तद् इह कृष्णमयीति सत्यम् ॥कौटिल्यम् आसीत् सहजं कुचेषु यत्तत् साम्प्रतं वाचि विलोकनेऽर्पितम् ।कठोरता या कुचयोः स्वभावजाराधेऽर्पिता सापि कुतस् त्वया हृदि ॥अनेकम् एकत्र भवति, यथा—एकस्मिंस् तव हृदये व्रजेन्द्रसूनोभूयस्यो नलिनदृशः कृतप्रवेशाः ।नास्त्य् अस्मिन्न् अवसर एव गाढपूर्णेसख्यो मे गुणबहुलाः कथं विशन्तु ॥क्रियते, यथा—ययोर् न्यस्तः पुरा हारी हारः श्रीराधया हरे ।त्वद्वियोगेऽधुनार्प्यन्ते हा तयोर् अश्रुबिन्दवः ॥एषु च क्वचिद् आधारः संहतरूपोऽसंहतरूपश् च । आधेयम् अपि , यथा पक्ष्माणीत्य् आदौ पक्ष्मादाव् असंहतरूप आधारे अश्रुबिन्दवः क्रमेणाभवन् । एकस्मिंन् इत्य् आदौ आधेयरूपा नलिनदृशः संहतरूपा हृदये क्रमेणाभवत् । एवम् अन्यत् । अत्र चैकस्यानेकत्र क्रमेणैव वृत्तेर् विशेषालङ्काराद् भेदः । विनिमयाभावात् परिवृत्तेश् च ॥
kvacid ekam anekasmin ekaṁ caikaśaḥ kramāt |bhavati kriyate vā cet tadā paryāya iṣyate ||114||yathā—pakṣmāṇi hitvā patitādhare'smātpayodhare'topi vali-traye'smāt |nābhiṁ prapede hari-saṅga-jātāśrī-rādhikāyāḥ praṇayāśrudhārā ||kṛṣṇaḥ puraḥ sphurati pārśva-yuge ca paścāccittasya vṛttiṣu dṛśor viṣaye ca śaśvat |śrī-gaṇḍayoś ca kucayos tarale yato'syāḥśrī-rādhikā tad iha kṛṣṇa-mayīti satyam ||kauṭilyam āsīt sahajaṁ kuceṣu yattat sāmprataṁ vāci vilokane'rpitam |kaṭhoratā yā kucayoḥ svabhāvajārādhe'rpitā sāpi kutas tvayā hṛdi ||anekam ekatra bhavati, yathā—ekasmiṁs tava hṛdaye vrajendra-sūnobhūyasyo nalinadṛśaḥ kṛta-praveśāḥ |nāsty asminn avasara eva gāḍha-pūrṇesakhyo me guṇa-bahulāḥ kathaṁ viśantu ||kriyate, yathā—yayor nyastaḥ purā hārī hāraḥ śrī-rādhayā hare |tvad-viyoge'dhunārpyante hā tayor aśru-bindavaḥ ||eṣu ca kvacid ādhāraḥ saṁhata-rūpo'saṁhata-rūpaś ca | ādheyam api , yathā pakṣmāṇīty ādau pakṣmādāv asaṁhata-rūpa ādhāre aśru-bindavaḥ krameṇābhavan | ekasmiṁn ity ādau ādheya-rūpā nalina-dṛśaḥ saṁhata-rūpā hṛdaye krameṇābhavat | evam anyat | atra caikasyānekatra krameṇaiva vṛtter viśeṣālaṅkārād bhedaḥ | vinimayābhāvāt parivṛtteś ca ||
размер не определён
Если иногда одно по порядку бывает или помещается во многом, а многое — поочерёдно в одном, это признаётся чередой. Например: «Поток слёз любви Шри Радхики, рождённый близостью с Хари, оставив ресницы, упал на губу, оттуда — на грудь, оттуда — на три складки и достиг пупка». «Кришна сияет перед ней, по обе стороны и позади, всегда — в движениях её ума и перед её глазами, на её щеках и трепещущей груди; поэтому Шри Радхика здесь поистине полна Кришной». «Кривизна, что от природы была в твоей груди, теперь отдана речи и взгляду; а твёрдость, от природы присущая груди, — зачем, Радха, ты отдала её сердцу?» Многое в одном — например: «В Твоём одном сердце, сын владыки Враджа, поселилось много лотосооких; оно так переполнено, что в нём нет места, — как же войти туда моим подругам, полным достоинств?» Помещается — например: «Хари, на ту грудь, куда прежде Шри Радха клала пленительное ожерелье, теперь, в разлуке с Тобой, — увы! — ложатся капли слёз». При этом вместилище иногда сплошное, иногда нет; и вмещаемое тоже. Так, в стихе «оставив ресницы…» капли слёз поочерёдно были на несплошном вместилище — ресницах и прочем. В стихе «В Твоём одном сердце…» вмещаемые лотосоокие поочерёдно оказались в сплошном вместилище — сердце. Так и прочее. Здесь одно бывает во многих местах лишь по очереди, этим черёд отличается от украшения «особенное»; а так как нет обмена — и от «обмена».
efa1947da63f · опубликовано 24 сент. 2026 г., 12:40:03 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Первый стих — переделка строфы Калидасы о первых каплях дождя, скатывающихся по Парвати: здесь это слёзы Радхи. Третий — упрёк обиженной Радхе: её «кривизна» и «твёрдость» переселились из тела в речь и сердце. Черёд — движение одной вещи по многим местам или многих по одной: слёзы бегут по телу, красавицы по очереди входят в сердце Кришны.