अथ परमात्मा विव्रियते । यद्यपि परमात्मत्वं वैकुण्ठेऽपि प्रभोर् अस्ति, तद् अपि च भगवत्ताङ्गं, तत् स्याद् इत्थं जगद्गतं वाच्यम् । तत्र तं जगद्गतजीवनिरूपणपूर्वकं निरूपयति द्वाभ्याम्— क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूतीर् जीवस्य मायारचितस्य नित्याः । आविर्हिताः क्वापि तिरोहिताश् च शुद्धो विचष्टे ह्य् अविशुद्धकर्तुः ॥ क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः पुराणः साक्षात् स्वयं ज्योतिर् अजः परेशः । नारायणो भगवान् वासुदेवः स्वमाययात्मन्य् अवधीयमानः ॥ यः शुद्धोऽपि मायातः परोऽपि मायारचितस्य वक्ष्यमाणस्य सर्वक्षेत्रस्य मायया कल्पितस्य मनसोऽन्तःकरणस्य एताः प्रसिद्धा विभूतीर् वृत्तीर् विचष्टे विशेषेण पश्यति, पश्यंस् तत्राविष्टो भवति, स खल्व् असौ जीवनामा स्वशरीरद्वयलक्षणक्षेत्रस्य ज्ञातृत्वात् क्षेत्रज्ञ उच्यते इत्य् अर्थः । तद् उक्तम्— यया संमोहितो जीव आत्मानं त्रिगुणात्मकं । परोऽपि मनुतेऽनर्थं तत्कृतं चाभिपद्यते ॥ इति । तस्य मनसः कीदृशतया मायारचितस्य? तत्राह—जीवस्य जीवोपाधितया जीवतादात्म्येन रचितस्य । ततश् च तत्तयोपचर्यमाणस्येत्य् अर्थः । ततश् च कीदृशस्य? अविशुद्धं भगवद्बहिर्मुखं कर्म करोतीति तादृशस्य । कीदृशीर् विभूतीः? नित्या अनादित एवानुगताः । अत्र च कदा कीदृशीः? इत्य् अपेक्षायाम् आह—जाग्रत्स्वप्नयोर् आविर्भूताः सुषुप्तौ तिरोहिताश् च इति । यस् तु… पुराणो जगत्कारणभूतः पुरुषः, आद्योऽवतारः पुरुषः परस्य इत्यादि द्वितीयादौ प्रसिद्धः, साक्षाद् एव स्वयंज्योतिः स्वप्रकाशः, न तु जीववद् अन्यापेक्षया; अजो जन्मादिशून्यः; परेषां ब्रह्मादीनां अपीशः; नारं जीवसमूहः स्वनियम्यत्वेनायनं यस्य सः; भगवान् ऐश्वर्याद्यंशवान्, भगवदंशत्वात्; वासुदेवः सर्वभूतानाम् आश्रयः; स्वमायया स्वस्वरूपशक्त्या आत्मनि स्वस्वरूपे अवधीयमानः अवस्थाप्यमानः, कर्मकर्तृप्रयोगः; मायायां मायिकेऽप्य् अन्तर्यामित्वेन प्रविष्टोऽपि स्वरूपशक्त्या स्वरूपस्थ एव, न तु तत्संसक्त इत्य् अर्थः, वासुदेवत्वेन सर्वक्षेत्रज्ञातृत्वात्, …सोऽपरो मायामोहितो जीवो मायारहितः शुद्धः क्षेत्रज्ञः । आत्मा परमात्मेति । तद् एवम् अपि मुख्यं क्षेत्रज्ञत्वं परमात्मन्य् एव । तद् उक्तम्— सर्वं पुमान् वेद गुणांश् च तज्ज्ञो न वेद सर्वज्ञम् अनन्तम् ईडे इति ।
atha paramātmā vivriyate | yadyapi paramātmatvaṁ vaikuṇṭhe'pi prabhor asti, tad api ca bhagavattāṅgaṁ, tat syād itthaṁ jagad-gataṁ vācyam | tatra taṁ jagad-gata-jīva-nirūpaṇa-pūrvakaṁ nirūpayati dvābhyām— kṣetrajña etā manaso vibhūtīr jīvasya māyā-racitasya nityāḥ | āvirhitāḥ kvāpi tirohitāś ca śuddho vicaṣṭe hy aviśuddha-kartuḥ || kṣetrajña ātmā puruṣaḥ purāṇaḥ sākṣāt svayaṁ jyotir ajaḥ pareśaḥ | nārāyaṇo bhagavān vāsudevaḥ sva-māyayātmany avadhīyamānaḥ || yaḥ śuddho'pi māyātaḥ paro'pi māyā-racitasya vakṣyamāṇasya sarva-kṣetrasya māyayā kalpitasya manaso'ntaḥ-karaṇasya etāḥ prasiddhā vibhūtīr vṛttīr vicaṣṭe viśeṣeṇa paśyati, paśyaṁs tatrāviṣṭo bhavati, sa khalv asau jīva-nāmā sva-śarīra-dvaya-lakṣaṇa-kṣetrasya jñātṛtvāt kṣetrajña ucyate ity arthaḥ | tad uktam— yayā saṁmohito jīva ātmānaṁ triguṇātmakaṁ | paro'pi manute'narthaṁ tat-kṛtaṁ cābhipadyate || iti | tasya manasaḥ kīdṛśatayā māyā-racitasya? tatrāha—jīvasya jīvopādhitayā jīva-tādātmyena racitasya | tataś ca tattayopacaryamāṇasyety arthaḥ | tataś ca kīdṛśasya? aviśuddhaṁ bhagavad-bahirmukhaṁ karma karotīti tādṛśasya | kīdṛśīr vibhūtīḥ? nityā anādita evānugatāḥ | atra ca kadā kīdṛśīḥ? ity apekṣāyām āha—jāgrat-svapnayor āvirbhūtāḥ suṣuptau tirohitāś ca iti | yas tu… purāṇo jagat-kāraṇa-bhūtaḥ puruṣaḥ, ādyo'vatāraḥ puruṣaḥ parasya ity-ādi dvitīyādau prasiddhaḥ, sākṣād eva svayaṁ-jyotiḥ sva-prakāśaḥ, na tu jīvavad anyāpekṣayā; ajo janmādi-śūnyaḥ; pareṣāṁ brahmādīnāṁ apīśaḥ; nāraṁ jīva-samūhaḥ sva-niyamyatvenāyanaṁ yasya saḥ; bhagavān aiśvaryādy-aṁśavān, bhagavad-aṁśatvāt; vāsudevaḥ sarva-bhūtānām āśrayaḥ; sva-māyayā sva-svarūpa-śaktyā ātmani sva-svarūpe avadhīyamānaḥ avasthāpyamānaḥ, karma-kartṛ-prayogaḥ; māyāyāṁ māyike'py antaryāmitvena praviṣṭo'pi svarūpa-śaktyā svarūpa-stha eva, na tu tat-saṁsakta ity arthaḥ, vāsudevatvena sarva-kṣetra-jñātṛtvāt, …so'paro māyā-mohito jīvo māyā-rahitaḥ śuddhaḥ kṣetrajñaḥ | ātmā paramātmeti | tad evam api mukhyaṁ kṣetrajñatvaṁ paramātmany eva | tad uktam— sarvaṁ pumān veda guṇāṁś ca taj-jño na veda sarvajñam anantam īḍe iti |
Теперь раскрывается Параматма. Хотя Параматмой Владыка бывает и на Вайкунтхе, и это тоже часть бытия Бхагаваном, — здесь надо говорить о том, что пребывает в мире. И там Он описывает Его двумя стихами, предпослав описание джив, пребывающих в мире:
«Знающий поле, чистый, видит эти вечные проявления ума дживы, сотворённого майей, — то явленные, то сокрытые, — у того, кто делает нечистое».
«Знающий поле — древняя Душа, Пуруша, воочию сам свет, нерождённый, высший Владыка, Нараяна, Бхагаван, Васудева, полагаемый Своею майей в Себе».
Тот, кто хоть и чист, и выше майи, «видит», то есть смотрит особо, «эти» известные «проявления», то есть действия, «ума», то есть внутреннего орудия, «сотворённого майей», — всякого поля, о котором будет сказано и которое измышлено майей; а смотря, он в них входит. Он-то, именуемый «дживой», и зовётся «знающим поле», ибо знает поле, чей признак — двоица его тел. Таков смысл.
О том сказано: «Которою омрачённая джива, хоть и выше того, мнит себя состоящим из трёх свойств и обретает ею сделанную беду».
Каким же образом ум «сотворён майей»? На это он говорит: «дживы», то есть сотворён облачением дживы, тождеством с дживою, — и потому переносно именуется тем же. Таков смысл. И какого же? «Нечистое»: того, кто делает дело, отвращённое от Бхагавана. И каковы «проявления»? «Вечные», то есть безначально ему сопутствующие. А когда и каковы? На это ожидание он говорит: «явленные» при бодрствовании и во сне, «и сокрытые» при глубоком сне.
«Который же» — «древний», то есть сущий причиною мира, «Пуруша», известный по «первое нисхождение — Пуруша Высшего» и далее во второй песни и прочих; «воочию сам свет», то есть сам себя являющий, а не как джива, требующая иного; «нерождённый», то есть лишённый рождения и прочего; «Владыка» и над высшими, Брахмой и прочими; «нара» — совокупность джив, которая Ему прибежище по своей Ему подвластности; «Бхагаван» — имеющий долею владычество и прочее, ибо Он доля Бхагавана; «Васудева» — прибежище всех существ; «Своею майей», то есть силою Своего собственного облика, «полагаемый», то есть устанавливаемый, «в Себе», в Своём собственном облике, — дополнение здесь употреблено как деятель. Смысл: и войдя в майю, в майное, как Внутренний правитель, Он силою собственного облика стоит именно в собственном облике, а не связан с нею, — ибо, будучи Васудевой, знает все поля. «…он, иной, — омрачённая майей джива; а лишённый майи, чистый знающий поле, Душа, — Параматма».
Значит, и здесь главным образом «знающий поле» — именно Параматма. О том сказано: «Всё знает человек и свойства, зная то; но не знает Всезнающего, Бесконечного, — Его славлю».
dbf6f639da1b · published Sep 20, 2026, 3:59:55 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Разбор начинается с того, что одно и то же слово — «знающий поле» — приложено и к дживе, и к Параматме; на этом различении держится весь сандарбха.
Джива знает своё поле и в него входит; Параматма знает все поля и ни с одним не связывается.
И сказано «полагаемый в Себе»: место Его пребывания — Он Сам, а не то, во что Он вошёл.