ननु तेषु तेषु तेनावेश्यमानं तेजः कथं न लक्ष्यते? तत्राह— ज्योतिरादिर् इवाभाति सङ्घातान् न विविच्यते । विदन्त्य् आत्मानम् आत्मस्थं मथित्वा कवयोऽन्ततः ॥ यद्यपि तेषु तेषु निजतेजोऽंशेनाविष्टोऽसौ सङ्घातात् सम्मिश्रत्वात् न विविच्यते लोकैर् विवेक्तुं न शक्यते, तथापि कवयो विवेकनिपुणा अन्ततो मथित्वा तस्यापि साहाय्यं तेनापि युद्धम् इत्य् आदिकासम्भवार्थनिषेधेन विविच्य, तदंशेन आत्मस्थं तत्तदात्मनि प्रविष्टम् आत्मानम् ईश्वरं विदन्ति जानन्ति । तत्र हेतुगर्भो दृष्टान्तः—यस्मात् तत्तेजः ज्योतिरादिपदार्थ इवाभाति द्रष्टृष्व् इति विशेषः । अयम् अर्थः—यथा नेदं मणेस् तेजः पूर्वम् अदर्शनात्, किन्तु तदातपसंयोगेन सौरं तेज एवात्र प्रविष्टम् इति सूर्यकान्तादौ तृणादिदाहेन तदनुभविषु तदा भाति । यथा च पूर्ववद् एव वायोर् अयं गन्धः पार्थिव एव प्रविष्ट इति तेष्व् आभाति, तथात्रापीति । अथवा, नन्व् एवं तत्र तत्रावेशितैः स्वतेजोभिर् एव क्रीडतीत्य् आयातम्? कथं तर्हि तैर् अपि क्रीडतीति दृश्यते? तत्राह—ज्योतिर् इति । यथा चक्षुरादिज्योतिर्भिः स्वांशे रूपमात्रेऽपि प्रकाश्यमाने गन्धादिगुणपञ्चका मृद् एवासौ प्रकाशत इति प्रतीयते, यथा च कर्णादिनभसा स्वांशे शब्दमात्रेऽपि गृह्यमाने दुन्दुभिर् एवासाव् इति प्रतीयते, तच् च तत्तद्गुणानां संमिश्रत्वाद् एव भवति, न वस्तुतः । तथा कवय आत्मानम् ईश्वरं तत्तत्सङ्घातस्थत्वेनान्यैर् अविविक्तम् अपि आत्मस्थं स्वांशतेजोभिर् एव क्रीडन्तं जानन्तीत्य् अर्थः ॥
nanu teṣu teṣu tenāveśyamānaṁ tejaḥ kathaṁ na lakṣyate? tatrāha— jyotir-ādir ivābhāti saṅghātān na vivicyate | vidanty ātmānam ātma-sthaṁ mathitvā kavayo'ntataḥ || yadyapi teṣu teṣu nija-tejo'ṁśenāviṣṭo'sau saṅghātāt sammiśratvāt na vivicyate lokair vivektuṁ na śakyate, tathāpi kavayo viveka-nipuṇā antato mathitvā tasyāpi sāhāyyaṁ tenāpi yuddham ity ādikāsambhavārtha-niṣedhena vivicya, tad-aṁśena ātmasthaṁ tat-tad-ātmani praviṣṭam ātmānam īśvaraṁ vidanti jānanti | tatra hetu-garbho dṛṣṭāntaḥ—yasmāt tat-tejaḥ jyotir-ādi-padārtha ivābhāti draṣṭṛṣv iti viśeṣaḥ | ayam arthaḥ—yathā nedaṁ maṇes tejaḥ pūrvam adarśanāt, kintu tadātapa-saṁyogena sauraṁ teja evātra praviṣṭam iti sūrya-kāntādau tṛṇādi-dāhena tad-anubhaviṣu tadā bhāti | yathā ca pūrvavad eva vāyor ayaṁ gandhaḥ pārthiva eva praviṣṭa iti teṣv ābhāti, tathātrāpīti | athavā, nanv evaṁ tatra tatrāveśitaiḥ sva-tejobhir eva krīḍatīty āyātam? kathaṁ tarhi tair api krīḍatīti dṛśyate? tatrāha—jyotir iti | yathā cakṣur-ādi-jyotirbhiḥ svāṁśe rūpa-mātre'pi prakāśyamāne gandhādi-guṇa-pañcakā mṛd evāsau prakāśata iti pratīyate, yathā ca karṇādi-nabhasā svāṁśe śabda-mātre'pi gṛhyamāne dundubhir evāsāv iti pratīyate, tac ca tat-tad-guṇānāṁ saṁmiśratvād eva bhavati, na vastutaḥ | tathā kavaya ātmānam īśvaraṁ tat-tat-saṅghāta-sthatvenānyair aviviktam api ātma-sthaṁ svāṁśa-tejobhir eva krīḍantaṁ jānantīty arthaḥ ||
Но ведь как же сияние, вводимое Им в тех и этих, не примечается? На это он говорит: «Светит, как свет и подобное; от совокупности не различается; мудрецы в конце, вспахтав, знают Атмана, стоящего в себе».
Хотя Он, вошедший в тех и этих долею Своего сияния, «не различается» «от совокупности», то есть по смешанности люди не могут Его различить, всё же «мудрецы», искусные в различении, «в конце», «вспахтав» — различив отвержением невозможного по смыслу: и помощь Ему, и битва с Ним, — «знают», ведают «Атмана», Владыку, «стоящего в себе», то есть Своею долею вошедшего в те и эти существа.
Пример, несущий в себе причину: ибо то сияние «светит, как свет» и подобное, как предмет, — в зрящих. Смысл таков: как в солнечном камне и подобном, когда им сжигают травинку, тем, кто это переживает, тогда светит: «Это не сияние камня — прежде его не было видно; а от соединения с тем зноем вошло сюда именно солнечное сияние». И как, по тому же, «этот запах ветра — земной, он в него вошёл», — так и здесь.
Или же так. Но ведь выходит, что Он играет там именно Своими сияниями, введёнными туда? Как же тогда видно, что Он играет и ими самими? На это он говорит: «свет». Как при том, что светом глаза и прочих являема лишь своя доля — один облик, — постигается: «является сама глина, у которой пять качеств, запах и прочие»; и как при том, что простором уха и прочих берётся лишь своя доля — один звук, — постигается: «это сама литавра»; и бывает так лишь по смешанности тех и этих качеств, а не на деле, — так и «мудрецы» «ведают» «Атмана», Владыку, хотя другими Он не различён, раз стоит в тех и этих совокупностях, — «стоящего в себе» и играющего именно сияниями Своей доли.
55ecf6319da4 · published Sep 20, 2026, 3:59:55 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Незаметность объяснена не тонкостью, а смешением: чужое сияние в вещи не надписано.
Солнечный камень тут сильнее всякого рассуждения: жжёт он, а жар не его.
И вторая половина отвечает на другое: сказать «глина светится», видя один лишь цвет, — привычная и безвредная неточность речи.