तद् एवम् अर्थक्रियाकारित्वेनास्त्य् एवेतरस्य भ्रमवस्तुवैलक्षण्यात् सत्यत्वम् इति विवर्तवादिनि निरस्ते पुनर् अनश्वरवादी प्रत्युत्तिष्ठते । नन्व् अपाम सोमम् अमृता अभूम अक्षय्यं ह वै चातुर्मासयाजिनः सुकृतं भवति इति श्रुत्यैव कर्मफलस्य नित्यत्वप्रतिपादनान् नश्वरत्वं न घटते? इत्य् आशङ्क्याहुः—भ्रमयति इति । हे भगवन्! ते तव भारती उरुवृत्तिभिः बह्वीभिर् गौणलक्षणादिभिर् वृत्तिभिः उक्थजडान् उक्थानि यज्ञे शस्यन्ते, तत्र जडाः कर्मश्रद्धाभाराक्रान्तमन्दमतय इत्य् अर्थः, तान् भ्रमयति । अयं भावः—न हि वेदः कर्मफलं नित्यम् अभिप्रैति, किन्तु लक्षणया प्राशस्त्यमात्रम् । अन्येषां वाक्यानां विध्येकवक्यत्वेन विधाव् एव तात्पर्यात् । अन्यथा वाक्यभेदप्रसङ्गः, तद् यथेह कर्मजितो लोकः क्षीयते एवम् एवामुत्र पुण्यजितो लोकः क्षीयत इति न्यायोपबृंहितश्रुत्यन्तरविरोधश् च । अतः कर्मजडानाम् इदं भ्रममात्रं, जगत् तु सत्यम् अपि परिणामधर्मत्वेन नश्वरम् एवेति । तद् उक्तं भट्टेनैव—अथवेतिहासपुराणप्रामाण्यात् सृष्टिप्रलयाव् अपीष्येते इति ।
tad evam artha-kriyā-kāritvenāsty evetarasya bhrama-vastu-vailakṣaṇyāt satyatvam iti vivarta-vādini niraste punar anaśvara-vādī pratyuttiṣṭhate | nanv apāma somam amṛtā abhūma akṣayyaṁ ha vai cāturmāsa-yājinaḥ sukṛtaṁ bhavati iti śrutyaiva karma-phalasya nityatva-pratipādanān naśvaratvaṁ na ghaṭate? ity āśaṅkyāhuḥ—bhramayati iti | he bhagavan! te tava bhāratī uru-vṛttibhiḥ bahvībhir gauṇa-lakṣaṇādibhir vṛttibhiḥ uktha-jaḍān ukthāni yajñe śasyante, tatra jaḍāḥ karma-śraddhā-bhārākrānta-manda-mataya ity arthaḥ, tān bhramayati | ayaṁ bhāvaḥ—na hi vedaḥ karma-phalaṁ nityam abhipraiti, kintu lakṣaṇayā prāśastya-mātram | anyeṣāṁ vākyānāṁ vidhy-eka-vakyatvena vidhāv eva tātparyāt | anyathā vākya-bheda-prasaṅgaḥ, tad yatheha karma-jito lokaḥ kṣīyate evam evāmutra puṇya-jito lokaḥ kṣīyata iti nyāyopabṛṁhita-śruty-antara-virodhaś ca | ataḥ karma-jaḍānām idaṁ bhrama-mātraṁ, jagat tu satyam api pariṇāma-dharmatvena naśvaram eveti | tad uktaṁ bhaṭṭenaiva—athavetihāsa-purāṇa-prāmāṇyāt sṛṣṭi-pralayāv apīṣyete iti |
Итак, у иного — в отличие от вещи-ошибки — истинность есть именно потому, что оно делает своё дело. Когда учащий о видимости отвергнут, восстаёт учащий о нетленности: «Но ведь „испили мы сому, стали бессмертны“ и „неистощимо благо у приносящего четырёхмесячные жертвы“ — самим шрути утверждается вечность плода дела, и тленность не вяжется». Усомнившись так, говорят: «заставляет блуждать».
О Бхагаван, «Твоя» «речь» «многими оборотами» — переносным, указательным и прочими — «отупевших от гимна» — на жертве возглашаются гимны, и отупевшие там те, чей разум вял и придавлен бременем веры в дело, — их «заставляет блуждать».
Разумение таково: Веда не подразумевает плод дела вечным, а лишь указанием говорит о его похвальности; ибо иные речения составляют с предписанием одно речение и направлены именно на предписание. Иначе вышло бы разделение речения — и противоречие другому шрути, подкреплённому рассуждением: «Как здесь истощается мир, завоёванный делом, так и там истощается мир, завоёванный заслугой».
Потому у отупевших от дела это лишь ошибка; мир же, хотя и истинен, именно тленен — ибо свойство его есть превращение. О том сказано и самим Бхаттой: «Или же, по доказательности повествований и пуран, признаются и творение, и растворение».
532d2450e15b · published Sep 20, 2026, 3:59:55 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Возражение опирается на самые сильные слова обрядовой части — на бессмертие от сомы; ответ не отменяет их, а читает по назначению.
Похвала плоду стоит при предписании и служит ему, а не вводит новое положение о вечности.
И решает дело другое шрути, прямо говорящее об истощении завоёванных заслугой миров.