तस्माद् इदं शरीरम् इत्यादिकं पुनर् इत्थं विवेचनीयम् । "इदम्" इति स्वस्वापरोक्षम् इत्य् अर्थः । शरीरक्षेत्रयोर् एकैकत्वेन ग्रहणम् अत्र व्यक्तिपर्यवसानेन जातिपुरस्कारेणैवेति गम्यते, "सर्वक्षेत्रेषु" इति बहुवचनेनानुवादात् । "एतद् यो वेत्ति" इत्य् अत्र देहोऽसवोऽक्षामनव इत्य् आदौ, सर्वं पुमान् वेदगुणांश् च तज्ज्ञः इत्युक्तदिशा, क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूतीर् इत्युक्तदिशा च जानातीत्य् अर्थः । "क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि" इत्य् अत्र मां स्वयं भगवन्तम् एव सर्वेष्व् अपि समष्टिव्यष्टिरूपेषु क्षेत्रेषु, न तु पूर्वक्षेत्रज्ञवत् निजनिजक्षेत्र एव, "क्षेत्रज्ञं च विद्धि" इति । तद् उक्तम्—विष्टभ्याहम् इदं कृत्स्नम् एकांशेन स्थितो जगत् इति । यत्र गत्यन्तरं नास्ति, तत्रैव लक्षणामयकष्टम् आश्रीयेत । तथापि तेन सामानाधिकरण्यं यदि विवक्षितं स्यात्, तर्हि "क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि" इत्य् एतावद् एव "तं च मां विद्धि" इत्य् एतावद् एव वा प्रोच्येत, न तु "सर्वक्षेत्रेषु भारत" इत्य् अधिकम् अपि । किन्तु क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूतीर् इत्यादिवत् क्षेत्रज्ञद्वयम् अपि वक्तव्यम् एव स्यात् । तथा च ब्रह्मसूत्रं—गुहां प्रविष्टाव् आत्मानौ हि तद्दर्शनात् इति । तद् द्वैविध्यम् एव चोपसंहृतम्—पुरुषः प्रकृतिस्थो हि इत्यादिना । तस्माद् उपक्रमार्थस्य उपसंहाराधीनत्वाद् एष एवार्थः समञ्जसः । यथोक्तं ब्रह्मसूत्रकृद्भिः—असद्व्यपदेशान् नेति चेन्, न, धर्मान्तरेण वाक्यशेषात् इति । अथ "क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर् ज्ञानम्" इत्य् अत्र यत् क्षेत्रे ज्ञानेन्द्रियगतं तेनागतं च ज्ञानं दर्शयिष्यते, यच् च पूर्वक्षेत्रज्ञे निजनिजक्षेत्रज्ञानं दर्शितं, तत् तन् मज्ज्ञानांशस्य क्षेत्रेषु च्छायारूपत्वात्, क्षेत्रज्ञेषु यत् किञ्चिद् अंशांशतया प्रवेशान् ममैव ज्ञानं मतम् इति । तस्मात् साधूक्तं मुख्यं क्षेत्रज्ञत्वं परमात्मन्य् एवेति । अत्र श्रीभगवतः परमात्मरूपेणाविर्भावोऽपि, अजनि च यन्मयं तद् अविमुच्य नियन्तृ भवेत् इत्युक्तदिशा शक्तिविशेषालिङ्गिताद् यस्माद् एवांशाज् जीवानाम् आविर्भावः, तेनैवेति ज्ञेयम् । तद् उक्तं तत्रैव—विष्टभ्याहम् इत्यादि । श्रीविष्णुपुराणे च— यस्यायुतांशांशे विश्वशक्तिर् इयं स्थिता । परब्रह्मस्वरूपस्य प्रणमाम तम् अव्ययम् ॥ इति । पूर्णशुद्धशक्तिस् तु कलाकाष्ठानिमेषादिइत्य् अनेन दर्शिता । तथा श्रीनारदपञ्चरात्रे, नारद उवाच— शुद्धसर्गम् अहं देव ज्ञातुम् इच्छामि तत्त्वतः । सर्गद्वयस्य चैवास्य यः परत्वेन वर्तते ॥ तत्रैतत्पूर्वोक्तः प्राधानिकः शाक्तश् चेत्य् एतत् सर्गद्वयस्येति ज्ञेयम् । श्रीभगवान् उवाच— यः सर्वव्यापको देवः परब्रह्म च शाश्वतम् । चित्सामान्यं जगत्य् अस्मिन् परमानन्दलक्षणम् ॥ वासुदेवाद् अभिन्नं तु वह्न्यर्केन्दुशतप्रभम् । वासुदेवोऽपि भगवांस् तद्धर्मा परमेश्वरः ॥ स्वां दीप्तिं क्षोभयत्य् एव तेजसा तेन वै युतम् । प्रकाशरूपो भगवान् अच्युतं चासृजद् द्विज ॥ सोऽच्युतोऽच्युततेजाश् च स्वरूपं वितनोति वै । आश्रित्य वासुदेवं च स्वस्थो मेघो जलं यथा ॥ क्षोभयित्वा स्वम् आत्मानं सत्यभास्वरविग्रहम् । उत्पादयामास तदा समुद्रोर्मिजलं यथा ॥ स चिन्मयः प्रकाशात्मा उत्पाद्यात्मानम् आत्मना । पुरुषाख्यम् अनन्तं च प्रकाशप्रसरं महत् ॥ स च वै सर्वजीवानाम् आश्रयः परमेश्वरः । अन्तर्यामी च तेषां वै तारकाणाम् इवाम्बरम् ॥ सेन्धनः पावको यद्वत् स्फुलिङ्गनिचयं द्विज । अनिच्छातः प्रेरयति तद्वद् एष परः प्रभुः ॥ प्राग्वासनानिबन्धानां बन्धानां च विमुक्तये । तस्माद् विद्धि तदंशांस् तान् सर्वांशं तम् अजम् प्रभुम् ॥ इति । अत एव यत् तु ब्रह्मादौ श्रीप्रद्युम्नस्य, मन्वादौ श्रीविष्णोः, रुद्रादौ श्रीसङ्कर्षणस्यान्तर्यामित्वं श्रूयते, तन् नानांशम् आदायावतीर्णस्य तस्यैव तत्तदंशेन तत्तदन्तर्यामित्वम् इति मन्तव्यम् । अत एव रुद्रस्य सङ्कर्षणप्रकृतित्वं पुरुषप्रकृतित्वं चेत्य् उभयम् अप्य् आम्नातं, प्रकृतिम् आत्मनः सङ्कर्षणसंज्ञां… भव उपधावति इत्यादौ, आदाव् अभूच् छतधृतिर् इत्यादौ च । एष एव— भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च प्रधानात्मा तथा भवान् । आत्मा च परमात्मा च त्वम् एकः पञ्चधा स्थितः ॥ इत्यादौ विवृतः । तस्मात् सर्वान्तर्यामी पुरुष एव ब्रह्मेति परमात्मेति इत्यादौ परमात्मत्वेन निर्दिस्ट इति स्थितम् । व्याख्यातं च स्वामिभिः नमस् तुभ्यं भगवते ब्रह्मणे परमात्मने इत्य् अत्र वरुणस्तुतौ—परमात्मने सर्वजीवनियन्त्रे इति । अस्य परमात्मनो मायोपाधितया पुरुषत्वं तूपचरितम् एव । तद् उक्तं वैष्णवे एव— नान्तोऽस्ति यस्य न च यस्य समुद्भवोऽस्ति वृद्धिर् न यस्य परिणामविवर्जितस्य । नापक्षयं च समुपैत्य विकल्पवस्तु यस् तं नतोऽस्मि पुरुषोत्तमम् आद्यम् ईड्यम् ॥ तस्यैव योऽनु गुणभुग् बहुधैक एव शुद्धोऽप्य् अशुद्ध इव मूर्तिविभागभेदैः । ज्ञानान्वितः सकलसत्त्वविभूतिकर्ता तस्मै नतोऽस्मि पुरुषाय सदाव्ययाय ॥ इति । अत्र तस्यैव अनु पूर्वोक्तात् परमेश्वरात् समनन्तरम् । बहुधा ब्रह्मादिरूपेण । अशुद्ध इव सृष्ट्यादिष्व् आसक्त इव । मूर्तिविभागानां दक्षादिमन्वादिरूपाणां भेदैः । सर्वसत्त्वानां विभूतिकर्ता विस्तारकृत् इति स्वामी । तत्र गुणभुग् इति षाड्गुण्यानन्दभोक्तेत्य् अर्थः । यत् तत् सूक्ष्मम् अविज्ञानम् अव्यक्तम् अचलं ध्रुवम् । इन्द्रियैर् इन्द्रियार्थैश् च सर्वभूतैश् च वर्जितम् ॥ स ह्य् अन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश् चेति कथ्यते । त्रिगुणव्यतिरिक्तो वै पुरुषश् चेति कल्पितः ॥ इति मोक्षधर्मेऽपि नारायणीयोपाख्याने । श्रुतयोऽप्य् एनं शुद्धत्वेनैव वर्णयन्ति— एको देवो सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्सी चेताः केवलो निर्गुणश् च ॥ । अजाम् एकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीः प्रजाः जनयन्तीं सरूपाः । अजो ह्य् एको जूषमाणोऽनुशेते जहात्य् एनां भुक्तभोगाम् अजोऽन्यः ॥ इत्याद्याः । तस्मात् साधु व्याख्यातं क्षेत्रज्ञ एता इत्यादिपद्यद्वयम् ॥ ॥
tasmād idaṁ śarīram ity-ādikaṁ punar itthaṁ vivecanīyam | "idam" iti sva-svāparokṣam ity arthaḥ | śarīra-kṣetrayor ekaikatvena grahaṇam atra vyakti-paryavasānena jāti-puraskāreṇaiveti gamyate, "sarva-kṣetreṣu" iti bahu-vacanenānuvādāt | "etad yo vetti" ity atra deho'savo'kṣā-manava ity ādau, sarvaṁ pumān veda-guṇāṁś ca taj-jñaḥ ity-ukta-diśā, kṣetrajña etā manaso vibhūtīr ity-ukta-diśā ca jānātīty arthaḥ | "kṣetrajñaṁ cāpi māṁ viddhi" ity atra māṁ svayaṁ bhagavantam eva sarveṣv api samaṣṭi-vyaṣṭi-rūpeṣu kṣetreṣu, na tu pūrva-kṣetrajñavat nija-nija-kṣetra eva, "kṣetrajñaṁ ca viddhi" iti | tad uktam—viṣṭabhyāham idaṁ kṛtsnam ekāṁśena sthito jagat iti | yatra gaty-antaraṁ nāsti, tatraiva lakṣaṇā-maya-kaṣṭam āśrīyeta | tathāpi tena sāmānādhikaraṇyaṁ yadi vivakṣitaṁ syāt, tarhi "kṣetrajñaṁ cāpi māṁ viddhi" ity etāvad eva "taṁ ca māṁ viddhi" ity etāvad eva vā procyeta, na tu "sarva-kṣetreṣu bhārata" ity adhikam api | kintu kṣetrajña etā manaso vibhūtīr ity-ādivat kṣetrajña-dvayam api vaktavyam eva syāt | tathā ca brahma-sūtraṁ—guhāṁ praviṣṭāv ātmānau hi tad-darśanāt iti | tad dvaividhyam eva copasaṁhṛtam—puruṣaḥ prakṛti-stho hi ity-ādinā | tasmād upakramārthasya upasaṁhārādhīnatvād eṣa evārthaḥ samañjasaḥ | yathoktaṁ brahma-sūtra-kṛdbhiḥ—asad-vyapadeśān neti cen, na, dharmāntareṇa vākya-śeṣāt iti | atha "kṣetra-kṣetrajñayor jñānam" ity atra yat kṣetre jñānendriya-gataṁ tenāgataṁ ca jñānaṁ darśayiṣyate, yac ca pūrva-kṣetrajñe nija-nija-kṣetra-jñānaṁ darśitaṁ, tat tan maj-jñānāṁśasya kṣetreṣu cchāyā-rūpatvāt, kṣetrajñeṣu yat kiñcid aṁśāṁśatayā praveśān mamaiva jñānaṁ matam iti | tasmāt sādhūktaṁ mukhyaṁ kṣetrajñatvaṁ paramātmany eveti | atra śrī-bhagavataḥ paramātma-rūpeṇāvirbhāvo'pi, ajani ca yan-mayaṁ tad avimucya niyantṛ bhavet ity-ukta-diśā śakti-viśeṣāliṅgitād yasmād evāṁśāj jīvānām āvirbhāvaḥ, tenaiveti jñeyam | tad uktaṁ tatraiva—viṣṭabhyāham ity-ādi | śrī-viṣṇu-purāṇe ca— yasyāyutāṁśāṁśe viśva-śaktir iyaṁ sthitā | para-brahma-svarūpasya praṇamāma tam avyayam || iti | pūrṇa-śuddha-śaktis tu kalā-kāṣṭhā-nimeṣādi-ity anena darśitā | tathā śrī-nārada-pañcarātre, nārada uvāca— śuddha-sargam ahaṁ deva jñātum icchāmi tattvataḥ | sarga-dvayasya caivāsya yaḥ paratvena vartate || tatraitat-pūrvoktaḥ prādhānikaḥ śāktaś cety etat sarga-dvayasyeti jñeyam | śrī-bhagavān uvāca— yaḥ sarva-vyāpako devaḥ para-brahma ca śāśvatam | cit-sāmānyaṁ jagaty asmin paramānanda-lakṣaṇam || vāsudevād abhinnaṁ tu vahny-arkendu-śata-prabham | vāsudevo'pi bhagavāṁs tad-dharmā parameśvaraḥ || svāṁ dīptiṁ kṣobhayaty eva tejasā tena vai yutam | prakāśa-rūpo bhagavān acyutaṁ cāsṛjad dvija || so'cyuto'cyuta-tejāś ca svarūpaṁ vitanoti vai | āśritya vāsudevaṁ ca svastho megho jalaṁ yathā || kṣobhayitvā svam ātmānaṁ satya-bhāsvara-vigraham | utpādayāmāsa tadā samudrormi-jalaṁ yathā || sa cinmayaḥ prakāśātmā utpādyātmānam ātmanā | puruṣākhyam anantaṁ ca prakāśa-prasaraṁ mahat || sa ca vai sarva-jīvānām āśrayaḥ parameśvaraḥ | antaryāmī ca teṣāṁ vai tārakāṇām ivāmbaram || sendhanaḥ pāvako yadvat sphuliṅga-nicayaṁ dvija | anicchātaḥ prerayati tadvad eṣa paraḥ prabhuḥ || prāg-vāsanā-nibandhānāṁ bandhānāṁ ca vimuktaye | tasmād viddhi tad-aṁśāṁs tān sarvāṁśaṁ tam ajam prabhum || iti | ata eva yat tu brahmādau śrī-pradyumnasya, manv-ādau śrī-viṣṇoḥ, rudrādau śrī-saṅkarṣaṇasyāntaryāmitvaṁ śrūyate, tan nānāṁśam ādāyāvatīrṇasya tasyaiva tat-tad-aṁśena tat-tad-antaryāmitvam iti mantavyam | ata eva rudrasya saṅkarṣaṇa-prakṛtitvaṁ puruṣa-prakṛtitvaṁ cety ubhayam apy āmnātaṁ, prakṛtim ātmanaḥ saṅkarṣaṇa-saṁjñāṁ… bhava upadhāvati ity-ādau, ādāv abhūc chata-dhṛtir ity-ādau ca | eṣa eva— bhūtātmā cendriyātmā ca pradhānātmā tathā bhavān | ātmā ca paramātmā ca tvam ekaḥ pañcadhā sthitaḥ || ity-ādau vivṛtaḥ | tasmāt sarvāntaryāmī puruṣa eva brahmeti paramātmeti ity-ādau paramātmatvena nirdisṭa iti sthitam | vyākhyātaṁ ca svāmibhiḥ namas tubhyaṁ bhagavate brahmaṇe paramātmane ity atra varuṇa-stutau—paramātmane sarva-jīva-niyantre iti | asya paramātmano māyopādhitayā puruṣatvaṁ tūpacaritam eva | tad uktaṁ vaiṣṇave eva— nānto'sti yasya na ca yasya samudbhavo'sti vṛddhir na yasya pariṇāma-vivarjitasya | nāpakṣayaṁ ca samupaitya vikalpa-vastu yas taṁ nato'smi puruṣottamam ādyam īḍyam || tasyaiva yo'nu guṇa-bhug bahudhaika eva śuddho'py aśuddha iva mūrti-vibhāga-bhedaiḥ | jñānānvitaḥ sakala-sattva-vibhūti-kartā tasmai nato'smi puruṣāya sadāvyayāya || iti | atra tasyaiva anu pūrvoktāt parameśvarāt samanantaram | bahudhā brahmādi-rūpeṇa | aśuddha iva sṛṣṭy-ādiṣv āsakta iva | mūrti-vibhāgānāṁ dakṣādi-manv-ādi-rūpāṇāṁ bhedaiḥ | sarva-sattvānāṁ vibhūti-kartā vistāra-kṛt iti svāmī | tatra guṇa-bhug iti ṣāḍ-guṇyānanda-bhoktety arthaḥ | yat tat sūkṣmam avijñānam avyaktam acalaṁ dhruvam | indriyair indriyārthaiś ca sarva-bhūtaiś ca varjitam || sa hy antarātmā bhūtānāṁ kṣetrajñaś ceti kathyate | triguṇa-vyatirikto vai puruṣaś ceti kalpitaḥ || iti mokṣa-dharme'pi nārāyaṇīyopākhyāne | śrutayo'py enaṁ śuddhatvenaiva varṇayanti— eko devo sarva-bhūteṣu gūḍhaḥ sarva-vyāpī sarva-bhūtāntarātmā | karmādhyakṣaḥ sarva-bhūtādhivāsaḥ sāksī cetāḥ kevalo nirguṇaś ca || | ajām ekāṁ lohita-śukla-kṛṣṇāṁ bahvīḥ prajāḥ janayantīṁ sarūpāḥ | ajo hy eko jūṣamāṇo'nuśete jahāty enāṁ bhukta-bhogām ajo'nyaḥ || ity-ādyāḥ | tasmāt sādhu vyākhyātaṁ kṣetrajña etā ity-ādi-padya-dvayam || ||
Потому «это тело» и далее надо разобрать вновь так. «Это» — значит непосредственное своему и своему. А что тело и поле взяты по одному, понимается так: здесь выдвинут род и лишь завершается на особи, ибо в «во всех полях» пересказано множественным числом.
В «а кто его знает» смысл — «знает» так, как сказано в «тело, жизни, чувства, умы» и далее, в «всё знает человек и свойства, зная то», и как сказано в «знающий поле видит эти проявления ума».
В «знай же и Меня знающим поле» «Меня», то есть Самого Бхагавана, — «и знай знающим поле» во всех полях, и совокупных и частных, а не как прежний знающий поле, лишь в своём и своём поле. О том сказано: «Пронизав всё это, Я стою одною долей, — мир».
Трудность указательного чтения принимают лишь там, где иного хода нет. Да и будь здесь подразумеваемо соотнесение с Ним, сказано было бы столько лишь: «знай же и Меня знающим поле», или столько: «знай и его, и Меня», — а не ещё и «во всех полях, о Бхарата». Нет: следовало бы назвать и двоих знающих поле, как в «знающий поле видит эти проявления ума» и далее. Так и «Брахма-сутра»: «в пещеру вошедшие — две души, ибо так видно».
И эта самая двоякость завершена словами «Пуруша, стоящий в пракрити» и далее. Потому, раз смысл зачина подвластен завершению, уместен именно этот смысл. Как сказано творцами «Брахма-сутры»: «Если скажут, что нет, ибо обозначено не-сущим, — нет: по иному свойству, из остатка речения».
Теперь о «знании поля и знающего поле». То знание, что пребывает в поле, в познающих чувствах, и то, что пришло им, будет показано; и то знание своего и своего поля, что показано у прежнего знающего поле, — всё оно почитается именно Моим знанием, ибо в полях оно тень доли Моего знания, а в знающих поле входит сколько-то как доля долей.
Потому хорошо сказано: знающий поле в главном смысле — именно Параматма.
И здесь надо знать, что и явление Шри Бхагавана обликом Параматмы — именно от той доли, объятой особою силой, от которой и явление джив, по сказанному в «родилось то, из чего состоящее, и, не оставив его, стало бы правителем». О том сказано там же: «пронизав, Я» и далее. И в прекрасной «Вишну-пуране»: «Поклонимся Ему, неубывающему, чей собственный облик — высший Брахман и в доле десятитысячной доли кого пребывает эта сила вселенной». А полная чистая сила показана словами «калы, каштхи, нимеши и прочего».
Так же и в прекрасной «Нарада-панчаратре». Нарада сказал: «Чистое творение, о Бог, я желаю узнать по сути, и того, кто пребывает выше этой двоицы творений». Здесь «двоица творений» — это прежде названные: от прадханы и от шакти.
Шри Бхагаван сказал: «Тот всепроникающий Бог, и высший вечный Брахман, общее сознание в этом мире, чей признак высшее блаженство, неотличное от Васудевы, сияющее как сто огней, солнц и лун; и Васудева, Бхагаван, высший Владыка, имеющий то своим свойством, возмущает Своё сияние, соединённое с тем жаром, — и Бхагаван, чей облик свет, сотворил Ачьюту, о дваждырождённый. Тот Ачьюта, чей жар — жар Ачьюты, простирает собственный облик, прибегнув к Васудеве и пребывая в себе, как облако воду. Возмутив Себя Самого, чей облик — сияющая истина, Он породил тогда, как море волны на воде. Он, состоящий из сознания, чья природа свет, породил Собою Себя — именуемого Пурушей, бесконечного, великое разлитие света. И Он, высший Владыка, — прибежище всех джив и их Внутренний правитель, как небо звёздам. Как огонь с топливом, о дваждырождённый, без желания испускает множество искр, так и этот высший Владыка — ради освобождения от уз, связанных прежними склонностями. Потому знай их Его долями, а Его — нерождённым Владыкой, чья доля всё».
Потому же, если слышится, что у Брахмы и прочих Внутренний правитель — Шри Прадьюмна, у Ману и прочих — Шри Вишну, у Рудры и прочих — Шри Санкаршана, — надо мыслить так: это Он же, нисшедший, приняв многие доли, тою и тою долей бывает Внутренним правителем того и того.
Потому же о Рудре возвещено и то и другое — что основа его Санкаршана и что основа его Пуруша: в «основу свою, именем Санкаршана, Бхава почитает» и далее, и в «вначале возник сто держащий» и далее. Он же раскрыт и в «душа стихий, и душа чувств, и душа прадханы — Ты; и душа, и Параматма: Ты один пребываешь пятерично» и далее.
Потому установлено: Внутренний правитель всего — именно Пуруша, и Он указан Параматмой в «Брахманом — так, Параматмой — так» и далее. И истолковано Свами в хвале Варуны «поклон Тебе, Бхагавану, Брахману, Параматме»: «Параматме» — правителю всех джив.
А Пурушей эта Параматма бывает по облачению майи — переносно. О том сказано в самой «Вишну-пуране»: «Ему, изначальному, славимому Пурушоттаме, у кого нет конца и нет возникновения, у кого, лишённого превращения, нет роста и нет убыли, обретя которую вещь измышления, — Ему склонился я». «Ему именно, который вслед за тем вкушает свойства, многообразно один, хоть и чистый, но как бы нечистый по различиям разделения образов, сопровождаемый знанием, творец проявления всех существ, — Пуруше, всегда неубывающему, склонился я».
Здесь «у Него именно» «вслед», то есть тотчас вслед за прежде названным высшим Владыкой; «многообразно» — обликом Брахмы и прочих; «как бы нечистый» — как бы привязан к творению и прочему; «различиями» «разделения образов» — обликов Дакши и прочих, Ману и прочих; «творец проявления» всех существ — делатель распространения. Так Свами. А «вкушающий свойства» значит: вкуситель блаженства шести свойств.
И в «Мокша-дхарме», в «Нараянии»: «То тонкое, непознаваемое, непроявленное, недвижимое, незыблемое, лишённое чувств, предметов чувств и всех существ, — он ведь и зовётся внутреннею душой существ и знающим поле; он же положен и Пурушей, что вне трёх свойств».
И шрути описывают Его именно чистым: «Один Бог, сокрытый во всех существах, всепроникающий, внутренняя душа всех существ, надзиратель дел, во всех существах обитающий, свидетель, сознающий, один и бессвойственный». «Нерождённую одну — красную, белую, чёрную, — рождающую многие порождения, себе подобные, один нерождённый, наслаждаясь, возлежит подле; оставляет её, чьё наслаждение вкушено, иной нерождённый» и прочие.
Потому хорошо истолкована двоица стихов «знающий поле, эти» и далее.
ce3f738cfe4f · published Sep 20, 2026, 3:59:55 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Ответ на возражение держится на счёте слов: скажи стих о тождестве — и «во всех полях» было бы лишним; а лишнего в речении не бывает.
Знание дживы не отменяется, а получает место: в поле оно тень доли Его знания, в знающем поле — доля доли.
Образ искр из огня с топливом отвечает сразу на два вопроса: откуда дживы и почему это не убавляет огня.