अत्र निमित्तांशस् त्व् एवं विवेचनीयः । यथा निमित्तांशरूपया मायाख्ययैव प्रसिद्धा शक्तिस् त्रिधा दृश्यते, ज्ञानेच्छाक्रियारूपत्वेन । तत्र तस्याः परमेश्वरज्ञानरूपत्वं यथा तृतीये— सा वा एतस्य संद्रष्टुः शक्तिः सदसदात्मिका । माया नाम महाभाग ययेदं निर्ममे विभुः ॥ इति । अस्य टीकायाम्—सा वै दृअष्टृदृश्यानुसन्धानरूपा, सद् दृश्यम्, असद् अदृश्यम् आत्मा स्वरूपम् । सदसतोर् आत्मा यस्यास् तदुभयानुसन्धानरूपत्वाद् इति । तदिच्छारूपत्वं यथा तत्रैव । आत्मेच्छानुगताव् आत्मा इत्य् अस्य टीकायाम् आत्मेच्छा माया तस्यानुगतौ लये सति इति । तत्क्रियारूपत्वं चैकादशे, एषा माया भगवत इत्य् उदाहृतवचने एव द्रष्टव्यम् । यदि परमेश्वरस्य साक्षाज् ज्ञानादिकं न माया किन्तु स्वरूपशक्तिर् एव, तथापि तज् ज्ञानादिकं प्राकृते कार्ये न तदर्थं प्रवर्तते, किन्तु भक्तार्थम् एव प्रवर्तमानम् अनुषङ्गेनैव प्रवर्तत इत्य् अग्रे विवेचनीयत्वात्, तत् प्रवृत्त्याभाससंवलितं यन् मायावृत्तिरूपं ज्ञानादिकम् अन्यत्, तद् एव तज्ज्ञानादिशब्देनोच्यते । तथाभूतं च तज्ज्ञानादिकं द्विविधम्—स्वभावसिद्धत्वात् केवलपरमेश्वरनिष्ठं, तद्दत्तत्वात् जीवनिष्ठं च । तत्र प्रथमं द्रष्टृदृश्यानुसन्धानसिसृक्षाकालादिरूपं, द्वितीयं विद्याविद्याभोगेच्छाकर्मादिरूपम् इति । अथोपादानांशस्य प्रधानस्य लक्षणम्— यत् तत् त्रिगुणम् अव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधानं प्रकृतिं प्राहुर् अविशेषं विशेषवत् ॥ यत् खलु त्रिगुणं सत्त्वादिगुणत्रयसमाहारः, तद् एव अव्यक्तं प्रधानं प्रकृतिं च प्राहुः । तत्राव्यक्तसंज्ञत्वे हेतुः—अविशेषं, गुणत्रयसाम्यरूपत्वाद् अनभिव्यक्तविशेषम्, अत एवाव्याकृतसंज्ञं चेति गमितम् । प्रधानसंज्ञत्वे हेतुः—विशेषवत्, स्वांशकार्यरूपाणां महदादिविशेषाणाम् आश्रयरूपतया तेभ्यः श्रेष्ठम् । प्रकृतिसंज्ञत्वे हेतुः—सदसदात्मकं, सदसत्सु कार्यकारणरूपेषु महदादिषु कारणत्वाद् अनुगत आत्मा स्वरूपं यस्य तत् । तथा नित्यं, प्रलये कारणमात्रात्मनावस्थितसर्वांशत्वेन सृष्टिस्थित्योश् चापञ्चीकृतांशत्वेनाविकृतं स्वरूपं यस्य तादृशम् इति ब्रह्मत्वं महदादिरूपत्वं च व्यावृत्तम्, ब्रह्मणो निर्गुणत्वात् महदादीनां चाव्यक्तापेक्षया कार्यरूपत्वात् । एवं च श्रीविष्णुपुराणे— अव्यक्तं कारणं यत् तत् प्रधानम् ऋषिसत्तमैः । प्रोच्यते प्रकृतिः सूक्ष्मा नित्यं सदसदात्मकम् ॥ अक्षय्यं नान्यद् आधारम् अमेयम् अजरं ध्रुवम् । शब्दस्पर्शविहीनं तद् रूपादिभिर् असंहितम् ॥ त्रिगुणं तज् जगद्योनिर् अनादिप्रभवाप्ययम् । तेनाग्रे सर्वम् एवासीद् व्याप्तं वै प्रलयाद् अनु ॥ इत्यादि । इदम् एव प्रधानम् अनादेर् जगतः सूक्ष्मावस्थारूपम् अव्याकृताव्यक्ताद्यभिधं वेदान्तिभिर् अपि परमेश्वराधीनतया मन्यते, तदधीनत्वाद् अर्थवद् इत्यादिन्यायेषु । निषिध्यते तु साङ्ख्यवत् स्वतन्त्रतया आनुमानिकम् अप्य् एकेषाम् इति चेन् न शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेर् दर्शयति च इत्यादिन्यायेषु श्वेताश्वतरोपनिषदि प्रधानशब्दश् च श्रूयते, प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर् गुणेशः संसारबन्धस्थितिमोक्षहेतुः इत्यादौ । ॥
atra nimittāṁśas tv evaṁ vivecanīyaḥ | yathā nimittāṁśa-rūpayā māyākhyayaiva prasiddhā śaktis tridhā dṛśyate, jñānecchā-kriyā-rūpatvena | tatra tasyāḥ parameśvara-jñāna-rūpatvaṁ yathā tṛtīye— sā vā etasya saṁdraṣṭuḥ śaktiḥ sad-asad-ātmikā | māyā nāma mahā-bhāga yayedaṁ nirmame vibhuḥ || iti | asya ṭīkāyām—sā vai dṛaṣṭṛ-dṛśyānusandhāna-rūpā, sad dṛśyam, asad adṛśyam ātmā svarūpam | sad-asator ātmā yasyās tad-ubhayānusandhāna-rūpatvād iti | tad-icchā-rūpatvaṁ yathā tatraiva | ātmecchānugatāv ātmā ity asya ṭīkāyām ātmecchā māyā tasyānugatau laye sati iti | tat-kriyā-rūpatvaṁ caikādaśe, eṣā māyā bhagavata ity udāhṛta-vacane eva draṣṭavyam | yadi parameśvarasya sākṣāj jñānādikaṁ na māyā kintu svarūpa-śaktir eva, tathāpi taj jñānādikaṁ prākṛte kārye na tad-arthaṁ pravartate, kintu bhaktārtham eva pravartamānam anuṣaṅgenaiva pravartata ity agre vivecanīyatvāt, tat pravṛtty-ābhāsa-saṁvalitaṁ yan māyā-vṛtti-rūpaṁ jñānādikam anyat, tad eva taj-jñānādi-śabdenocyate | tathā-bhūtaṁ ca taj-jñānādikaṁ dvividham—svabhāva-siddhatvāt kevala-parameśvara-niṣṭhaṁ, tad-dattatvāt jīva-niṣṭhaṁ ca | tatra prathamaṁ draṣṭṛ-dṛśyānusandhāna-sisṛkṣā-kālādi-rūpaṁ, dvitīyaṁ vidyāvidyā-bhogecchā-karmādi-rūpam iti | athopādānāṁśasya pradhānasya lakṣaṇam— yat tat tri-guṇam avyaktaṁ nityaṁ sad-asad-ātmakam | pradhānaṁ prakṛtiṁ prāhur aviśeṣaṁ viśeṣavat || yat khalu tri-guṇaṁ sattvādi-guṇa-traya-samāhāraḥ, tad eva avyaktaṁ pradhānaṁ prakṛtiṁ ca prāhuḥ | tatrāvyakta-saṁjñatve hetuḥ—aviśeṣaṁ, guṇa-traya-sāmya-rūpatvād anabhivyakta-viśeṣam, ata evāvyākṛta-saṁjñaṁ ceti gamitam | pradhāna-saṁjñatve hetuḥ—viśeṣavat, svāṁśa-kārya-rūpāṇāṁ mahad-ādi-viśeṣāṇām āśraya-rūpatayā tebhyaḥ śreṣṭham | prakṛti-saṁjñatve hetuḥ—sad-asad-ātmakaṁ, sad-asatsu kārya-kāraṇa-rūpeṣu mahad-ādiṣu kāraṇatvād anugata ātmā svarūpaṁ yasya tat | tathā nityaṁ, pralaye kāraṇa-mātrātmanāvasthita-sarvāṁśatvena sṛṣṭi-sthityoś cāpañcīkṛtāṁśatvenāvikṛtaṁ svarūpaṁ yasya tādṛśam iti brahmatvaṁ mahad-ādi-rūpatvaṁ ca vyāvṛttam, brahmaṇo nirguṇatvāt mahad-ādīnāṁ cāvyaktāpekṣayā kārya-rūpatvāt | evaṁ ca śrī-viṣṇu-purāṇe— avyaktaṁ kāraṇaṁ yat tat pradhānam ṛṣi-sattamaiḥ | procyate prakṛtiḥ sūkṣmā nityaṁ sad-asad-ātmakam || akṣayyaṁ nānyad ādhāram ameyam ajaraṁ dhruvam | śabda-sparśa-vihīnaṁ tad rūpādibhir asaṁhitam || triguṇaṁ taj jagad-yonir anādi-prabhavāpyayam | tenāgre sarvam evāsīd vyāptaṁ vai pralayād anu || ity-ādi | idam eva pradhānam anāder jagataḥ sūkṣmāvasthā-rūpam avyākṛtāvyaktādy-abhidhaṁ vedāntibhir api parameśvarādhīnatayā manyate, tad-adhīnatvād arthavad ity-ādi-nyāyeṣu | niṣidhyate tu sāṅkhyavat svatantratayā ānumānikam apy ekeṣām iti cen na śarīra-rūpaka-vinyasta-gṛhīter darśayati ca ity-ādi-nyāyeṣu śvetāśvataropaniṣadi pradhāna-śabdaś ca śrūyate, pradhāna-kṣetrajña-patir guṇeśaḥ saṁsāra-bandha-sthiti-mokṣa-hetuḥ ity-ādau | ||
А долю-повод надо разобрать так. Известная сила, имеющая облик доли-повода и именуемая именно майей, видится троякой — обликом знания, желания и действия.
И там, что она имеет облик знания высшего Владыки, — как в третьей песни: «Та же сила этого Созерцателя, имеющая природу сущего и не-сущего, по имени майя, о великосчастный, которою вездесущий сотворил это». И в тике на него: «„Та“ — имеющая облик связывания зрящего и зримого; „сущее“ — зримое, „не-сущее“ — незримое, „атма“ — собственный облик; та, у которой природа сущего и не-сущего, — ибо она облик связывания обоих».
Что она имеет облик желания — там же: в тике на «душа, сопровождаемая Своею волей» — «„Своя воля“ — майя; при следовании ей, то есть при растворении».
А что она имеет облик действия — это должно увидеть в самом приведённом речении одиннадцатой песни: «эта майя Бхагавана».
И пусть знание и прочее у высшего Владыки воочию — не майя, а именно сила собственного облика; всё же то знание и прочее обращается к пракритному делу не ради него, а обращается попутно, обращаясь именно ради преданного, — это будет разобрано впереди. Потому иное знание и прочее, имеющее облик действия майи и пронизанное отблеском того действия, и называется словом «Его знание» и прочим.
И такое знание и прочее двояко: утверждённое в одном лишь высшем Владыке — ибо достигнуто природою, и утверждённое в дживе — ибо дано Им. И первое имеет облик связывания зрящего и зримого, желания творить, времени и прочего; второе — облик видьи, авидьи, желания вкушать, дела и прочего.
Теперь признак доли-вещественной причины, прадханы: «Что то, имеющее три свойства, непроявленное, вечное, имеющее природу сущего и не-сущего, называют прадханой и пракрити, — неразличённое, имеющее особенности».
«Имеющее три свойства», то есть собрание троицы свойств, саттвы и прочих, — его-то и «называют» «непроявленным», «прадханой» и «пракрити». Причина именования «непроявленным» — «неразличённое»: будучи обликом равновесия троицы свойств, оно имеет особенности непроявленными; и потому дано понять, что оно именуется и «неразвёрнутым». Причина именования «прадханой» — «имеющее особенности»: будучи обликом прибежища особенностей — махата и прочих, своих долей, имеющих облик следствия, — оно лучше их. Причина именования «пракрити» — «имеющее природу сущего и не-сущего»: у которого природа, собственный облик, сопровождает — будучи причиною — сущих и не-сущих, махат и прочих, имеющих облик следствия и причины. Так же «вечное» — у которого собственный облик неизменен: при разрушении все доли его пребывают лишь как причина, а при творении и поддержании — как доли непятеричённые. Этим исключены и бытие Брахманом, и бытие махатом и прочим: Брахман бессвойствен, а махат и прочее в сравнении с непроявленным имеют облик следствия.
Так и в прекрасной «Вишну-пуране»: «Непроявленная причина, которая лучшими из риши называется прадханой, пракрити, тонкая, вечная, имеющая природу сущего и не-сущего, неистощимая, не имеющая иной опоры, неизмеримая, нестареющая, незыблемая, лишённая звука и касания, не соединённая с обликом и прочим, имеющая три свойства, — она лоно мира, безначальная, имеющая возникновение и уход; ею прежде было объято всё, вслед за разрушением» и далее.
Эта самая прадхана, имеющая облик тонкого состояния безначального мира, именуемая «неразвёрнутым», «непроявленным» и прочим, и ведантистами мнится подвластной высшему Владыке — в правилах «осмысленно, ибо подвластно Ему» и далее. Отрицается же она как самостоятельная, как у санкхьи, — в правилах «„а выводимое у некоторых“ — если скажут, то нет: по взятию изложенного образом тела», «и показывает» и далее. А слово «прадхана» слышится и в «Шветашватара-упанишаде»: «владыка прадханы и знающего поле, Владыка свойств, причина уз круговорота, пребывания и освобождения» и далее.
a6e26fb7914d · published Sep 20, 2026, 3:59:55 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Майя-повод разобрана по трём её действиям: связывать зрящего со зримым, хотеть творить и творить.
И знание Владыки при этом не смешано с нею: Его собственное знание касается пракритного дела лишь попутно, ради преданного.
Прадхана же принята, но не как начало: три имени объяснены тремя признаками, и все три оставляют её подвластной.