तत्र केवलं चिन्मात्रत्वं न सम्भवतीति भगवत्त्वम् एवाङ्गीकृत्य श्रीमैत्रेय उवाच— सेयं भगवतो माया यन् न येन विरुध्यते । ईश्वरस्य विमुक्तस्य कार्पण्यम् उत बन्धनम् ॥ यया विश्वसृष्ट्यादिकं भवति, सेयं भगवतोऽचिन्त्यस्वरूपशक्तेर् मायाख्या शक्तिः । यद् या च नयेन तर्केण विरुध्यते, तर्कातीततया सेयम् अप्य् अचिन्त्येत्य् अर्थः । यद्यप्य् एवं द्वयोर् अप्य् अचिन्त्यत्वं, तथापि भगवतो मायेत्य् अनेन व्यक्तत्वात् स्वरूपशक्तेर् अन्तरङ्गत्वाद् बहिरङ्गाया मायाया गुणैः सत्त्वादिभिस् तत्कार्यैः स्थापनादिलीलाभिश् च नासौ स्पृश्यत इत्य् अर्थः । तत्र केवलं चिन्मात्रत्वं न, तन्त्रेण चायम् अर्थः—सत्यं परमेश्वरे न ते गुणा न च ताः क्रियाः, किन्तु यस्यास्ते गुणास् तदशृअयबलया, यया च क्रियमाणं कर्म तस्मिन्न् आरोप्यते, सेयं तस्य मायाख्या बहिरङ्गा शक्तिः । तद् उक्तं—ऋतेऽर्थं यत् प्रतीयेत इत्यादि । तद् एव विवृणोति—यन् नयेन इति । यद् इत्य् अवययम् । यद् यया मायया तदाश्रितयापि येन भगवता सह न विरुध्यते नासौ विरोधविषयीक्रियत इत्य् अर्थः । न ह्य् आभासगतेन कर्बुरत्वादिना चलनादिना वा सूर्यमण्डलस्य तत्तद्योगो विरोद्धुं शक्यते इति भावः । एतेन वैषम्यापातश् च परिहृतः । तद् एतत् सर्वम् अभिप्रेत्य सेयं भगवतो माया इत्य् अनेन इत्थंभूतगुणो हरिः इतिवत् तत्तत्स्वभावैवेयम् इति ध्वनितम् । तद् एतदर्थस्यानुकूलोऽयम् अपि शब्दध्वनिलम्भितोऽर्थविशेषः स्फुरति—यथा नयेन तर्केण विरुध्यत इति । यत् सेयं भगवतो माया इति । यद् यया मायया येन भगवता सह न विरुध्यते, नासौ विरोधविषयीक्रियत इति । यद् वा, येन भगवता न विरुध्यते, न सर्वथा निर्विषयीक्रियत इति च । एवम् एव षष्ठे नवमाध्याये—दुरवबोध इव तवायम् इत्यादिना गद्येन तस्य सगुणकर्तृत्वं विरुध्य पुनर् अथ तत्र भवान् इति गद्येनान्तर्यामितया गुणविसर्गपतितत्वेन जीववद् भोक्तृत्वयोगं सम्भाव्य, न हि विरोध उभयम् इत्यादिगद्येन तत्र तत्रावितर्क्यशक्तित्वम् एव च सिद्धान्ते योजितम् । तत्र स्वरूपशक्तेर् अवितर्क्यत्वं भगवति इत्यादिभिर् विशेषणैर् मायायाश् च आत्ममायाम् इत्य् अन्तेन दर्शितम् । तत्र स्वरूपद्वयाभावात् इत्य् अस्य तथाप्य् अचिन्त्यशक्त्या तत्कर्तृत्वं तदन्तःपातित्वं च विद्यते इत्य् अर्थः । समविषममतीनाम् इति तु गद्यं तथाप्य् उच्चावचबुद्धीनां तथा स्फुरसीति प्रतिपत्त्यर्थं ज्ञेयम् । दुरवबोध इव इति प्राक्तनगद्ये त्व् अशरीर इति शरीरचेष्टां विना, अशरण इति भूम्याद्याश्रयं विना इत्य् अर्थः । अथ तत्र इत्यादौ स्वकृतेऽपि तस्यापि हेतुकर्तृत्वाद् योजनीयम् । तस्माद् अत्रापि स्वरूपशक्तेर् एव प्राधान्यं दर्शितम् । अत एव ऋतेऽर्थं यत् प्रतीयेत इत्यादौ मायाया आभासस्थानीयत्वं प्रदर्श्य तदस्पृश्यत्वम् एव भगवतो दर्शितम् । त्वम् आद्यः पुरुषः साक्षाद् इत्यादौ मायां व्युदस्य चिच्छक्त्या इत्य् अनेन च तथा ज्ञापितम् । माया परैत्य् अभिमुखे च विलज्जमाना इत्य् अनेन च । तद् एवं भगवति तद्विरोधं परिहृत्य जीवेऽप्य् अविद्यासम्बन्धत्वम् अतर्क्यत्वेन दर्शितया तन्माययैव समादधति । ईश्वरस्य इति यद् इत्य् अनेनैव सम्बध्यते । अर्थवशाद् अत्र च तृतीयया परिणम्यते । यद् यया ईश्वरस्य स्वरूपज्ञानादिभिः समर्थस्य, अत एव विमुक्तस्य जीवस्य कार्पण्यं तत्तत्प्रकाशतिरोभावस् तथा बन्धनं तद्दर्शितगुणमयजालप्रवेशश् च भवतीति । तद् उक्तम्—तत्सङ्गभ्रंशितैश्वर्यम् इति । तद् एतत् सर्वम् अभिप्रेत्य श्रुतयोऽप्य् आहुः—स यद् अजया त्व् अजाम् इत्यादाव् अपेतभग इति च । अत्र मूलपद्ये भगवतो माया इत्य् अनेन भगवत्त्वं त्व् अमायिकम् इत्य् आयातम् । इन्द्रस्य मायेत्य् अत्र यथेन्द्रत्वम् । एवं पूर्वत्रापि ज्ञेयम् ।
tatra kevalaṁ cin-mātratvaṁ na sambhavatīti bhagavattvam evāṅgīkṛtya śrī-maitreya uvāca— seyaṁ bhagavato māyā yan na yena virudhyate | īśvarasya vimuktasya kārpaṇyam uta bandhanam || yayā viśva-sṛṣṭy-ādikaṁ bhavati, seyaṁ bhagavato'cintya-svarūpa-śakter māyākhyā śaktiḥ | yad yā ca nayena tarkeṇa virudhyate, tarkātītatayā seyam apy acintyety arthaḥ | yadyapy evaṁ dvayor apy acintyatvaṁ, tathāpi bhagavato māyety anena vyaktatvāt svarūpa-śakter antaraṅgatvād bahiraṅgāyā māyāyā guṇaiḥ sattvādibhis tat-kāryaiḥ sthāpanādi-līlābhiś ca nāsau spṛśyata ity arthaḥ | tatra kevalaṁ cinmātratvaṁ na, tantreṇa cāyam arthaḥ—satyaṁ parameśvare na te guṇā na ca tāḥ kriyāḥ, kintu yasyāste guṇās tad-aśṛaya-balayā, yayā ca kriyamāṇaṁ karma tasminn āropyate, seyaṁ tasya māyākhyā bahiraṅgā śaktiḥ | tad uktaṁ—ṛte'rthaṁ yat pratīyeta ity-ādi | tad eva vivṛṇoti—yan nayena iti | yad ity avayayam | yad yayā māyayā tad-āśritayāpi yena bhagavatā saha na virudhyate nāsau virodha-viṣayīkriyata ity arthaḥ | na hy ābhāsa-gatena karburatvādinā calanādinā vā sūrya-maṇḍalasya tat-tad-yogo viroddhuṁ śakyate iti bhāvaḥ | etena vaiṣamyāpātaś ca parihṛtaḥ | tad etat sarvam abhipretya seyaṁ bhagavato māyā ity anena itthaṁ-bhūta-guṇo hariḥ itivat tat-tat-svabhāvaiveyam iti dhvanitam | tad etad-arthasyānukūlo'yam api śabda-dhvani-lambhito'rtha-viśeṣaḥ sphurati—yathā nayena tarkeṇa virudhyata iti | yat seyaṁ bhagavato māyā iti | yad yayā māyayā yena bhagavatā saha na virudhyate, nāsau virodha-viṣayī-kriyata iti | yad vā, yena bhagavatā na virudhyate, na sarvathā nirviṣayīkriyata iti ca | evam eva ṣaṣṭhe navamādhyāye—duravabodha iva tavāyam ity-ādinā gadyena tasya sa-guṇa-kartṛtvaṁ virudhya punar atha tatra bhavān iti gadyenāntaryāmitayā guṇa-visarga-patitatvena jīvavad bhoktṛtva-yogaṁ sambhāvya, na hi virodha ubhayam ity-ādi-gadyena tatra tatrāvitarkya-śaktitvam eva ca siddhānte yojitam | tatra svarūpa-śakter avitarkyatvaṁ bhagavati ity-ādibhir viśeṣaṇair māyāyāś ca ātma-māyām ity antena darśitam | tatra svarūpa-dvayābhāvāt ity asya tathāpy acintya-śaktyā tat-kartṛtvaṁ tad-antaḥ-pātitvaṁ ca vidyate ity arthaḥ | sama-viṣama-matīnām iti tu gadyaṁ tathāpy uccāvaca-buddhīnāṁ tathā sphurasīti pratipatty-arthaṁ jñeyam | duravabodha iva iti prāktana-gadye tv aśarīra iti śarīra-ceṣṭāṁ vinā, aśaraṇa iti bhūmy-ādy-āśrayaṁ vinā ity arthaḥ | atha tatra ity-ādau svakṛte'pi tasyāpi hetu-kartṛtvād yojanīyam | tasmād atrāpi svarūpa-śakter eva prādhānyaṁ darśitam | ata eva ṛte'rthaṁ yat pratīyeta ity-ādau māyāyā ābhāsa-sthānīyatvaṁ pradarśya tad-aspṛśyatvam eva bhagavato darśitam | tvam ādyaḥ puruṣaḥ sākṣād ity-ādau māyāṁ vyudasya cic-chaktyā ity anena ca tathā jñāpitam | māyā paraity abhimukhe ca vilajjamānā ity anena ca | tad evaṁ bhagavati tad-virodhaṁ parihṛtya jīve'py avidyā-sambandhatvam atarkyatvena darśitayā tan-māyayaiva samādadhati | īśvarasya iti yad ity anenaiva sambadhyate | artha-vaśād atra ca tṛtīyayā pariṇamyate | yad yayā īśvarasya svarūpa-jñānādibhiḥ samarthasya, ata eva vimuktasya jīvasya kārpaṇyaṁ tat-tat-prakāśa-tirobhāvas tathā bandhanaṁ tad-darśita-guṇa-maya-jāla-praveśaś ca bhavatīti | tad uktam—tat-saṅga-bhraṁśitaiśvaryam iti | tad etat sarvam abhipretya śrutayo'py āhuḥ—sa yad ajayā tv ajām ity-ādāv apeta-bhaga iti ca | atra mūla-padye bhagavato māyā ity anena bhagavattvaṁ tv amāyikam ity āyātam | indrasya māyety atra yathendratvam | evaṁ pūrvatrāpi jñeyam |
Приняв, что одно лишь бытие сознанием тут невозможно, а Он именно Бхагаван, шри Майтрея сказал: «Это и есть майя Бхагавана — та, что ни с чем не противоречит; у Владыки, у освобождённого, — убожество или узы?»
Та, которою бывает творение вселенной и прочее, «это и есть» сила, именуемая майей, у Бхагавана, чья сила Своего облика непостижима. И «та, что» «с доводом», с рассуждением, «противоречит», — она, превосходя рассуждение, тоже непостижима.
Хотя непостижимы обе, всё же словами «майя Бхагавана» выражено, что сила Его облика внутренняя, а майя внешняя; и потому Он не касаем ни её качествами — благостью и прочими, ни их следствиями, ни играми поддержания и прочего.
Одного лишь бытия сознанием тут нет; совместно с этим и такой смысл: верно, в Высшем Владыке нет ни тех качеств, ни тех действий, — но та, в ком качества пребывают силою опоры на Него, и та, которою совершаемое дело налагается на Него, — она и есть Его внешняя сила, именуемая майей. О том сказано: «что постигалось бы без предмета» и далее.
Это он и раскрывает: «что с доводом». Слово «что» здесь неизменяемое. То есть: которою майей, хотя она и опирается на Него, Он, Бхагаван, не затрагивается — Он не делается предметом противоречия. Ведь пестротою или дрожанием, которые в отблеске, нельзя оспорить связь солнечного круга с тем и этим. Этим устранено и обвинение в неравенстве.
Подразумевая всё это, словами «это и есть майя Бхагавана» — как в «Хари, чьё качество таково» — дано понять, что она и есть Его собственная природа. И сообразная этому смыслу особенность, добытая отзвуком самих слов, является так: «как она противоречит с доводом, с рассуждением»; «то, что это и есть майя Бхагавана»; «которою майей Он, Бхагаван, не затрагивается, не делается предметом противоречия»; или же: «с кем, с Бхагаваном, она не противоречит, то есть не вовсе лишается предмета».
Так же и в шестой песни, в девятой главе: прозою «труднопостижим этот Твой» и далее оспорено, что Он деятель с качествами; затем прозою «теперь Ты там» допущено, что Он, как внутренний правитель, оказавшись внутри излияния качеств, соединён с вкушением, как существо; и прозою «нет ведь противоречия — и то и другое» и далее в выводе сопряжено именно то, что сила Его нерассуждаема. Там нерассуждаемость силы Его облика показана определениями «в Бхагаване» и далее, а майи — вплоть до «Свою майю».
А «за отсутствием двух Своих обликов» значит: и всё же непостижимой силой есть и то, что Он это делает, и то, что Он в это входит. Прозу же «у тех, чей разум ровен и неровен» надо понимать ради такого уразумения: и всё же тем, чей разум высок или низок, Ты являешься так-то.
В предыдущей прозе «труднопостижим как бы»: «бестелесный» значит без движения тела, «без опоры» — без опоры на землю и прочее. А в «теперь там» и далее надо сопрягать так, что и в сделанном Им Самим Он же причина-деятель. Потому и здесь показано первенство именно силы Его облика.
Потому же в «что постигалось бы без предмета» и далее, показав, что майя занимает место отблеска, показана именно некасаемость ею Бхагавана. То же дано знать и в «Ты — первый Пуруша воочию» и далее словами «отринув майю, силою сознания»; и в «майя уходит прочь, стыдясь, когда Он обращён».
Итак, устранив это противоречие в Бхагаване, он и связанность существа с незнанием улаживает тою же Его майей, показанною как нерассуждаемая. «У Владыки» связывается именно с «что», и по смыслу здесь обращается в творительный: которою у «Владыки» — то есть у существа, способного знанием и прочим, что есть его собственный облик, и потому «освобождённого», — бывает «убожество», то есть сокрытие тех светов, и «узы», то есть вхождение в показанную ею сеть, полную качеств. О том сказано: «чьё владычество сброшено соприкосновением с нею».
Подразумевая всё это, и шрути говорят: «он, когда с нерождённой, нерождённую» и далее, и «чьё счастие отпало». А здесь, в коренном стихе, словами «майя Бхагавана» вышло, что бытие Его Бхагаваном — не от майи: как в «майя Индры» — бытие Индрой. Так же надо знать и в прежнем.
dfb787c6b73e · published Sep 20, 2026, 3:59:55 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Ответ не отменяет ни одного из двух возражений, а переносит их на силу, которой они принадлежат.
Солнечный круг и дрожь его отражения — образ, по которому и строится всё различение: дрожит вода, не светило.
И самое тонкое здесь — оборот речи: «майя Бхагавана» сказано так же, как «майя Индры», то есть Индра от того Индрой быть не перестаёт.