अथ तस्य मायाशक्तिकार्यमायाजीवेभ्योऽन्यत्वं च स्पष्टयति— यथोल्मुकाद् विस्फुलिङ्गाद् धूमाद् वापि स्वसम्भवात् । अप्य् आत्मत्वेनाभिमताद् यथाग्निः पृथग् उल्मुकात् ॥ भूतेन्द्रियान्तःकरणात् प्रधानाज् जीवसंज्ञितात् । आत्मा तथा पृथग् द्रष्टा भगवान् ब्रह्मसंज्ञितः ॥ अयम् अर्थः—स्वसम्भवात् स्वोपादानकारणाद् उल्मुकात् काष्ठमुष्ट्युपाधिकाद् अग्नेर् हेतोर् यो विस्फुलिङ्गो, यश् च धूमः, तस्मात् तस्माद् यथा तत्तदुपादानम् अग्निः पृथक्, यथा च तस्माद् अप्य् उल्मुकात् तदुपादानम् असाव् अग्निः पृथक् । कीदृशाद् अपि तत्त्रयात्? अप्य् आत्मत्वेनाभिमतात् तापकतया धूमेऽप्य् अग्न्यंशसद्भावेनाग्निस्वरूपतया प्रतीताद् अपि । तथा विस्फुलिङ्गस्थानीयाज् जीवसंज्ञिताज् जीवात्, उल्मुकस्थानीयात् प्रधानात्, प्रधानोपाधिकभगवत्तेजसो धूमस्थानीयाद् भूतादेः सर्वोपादानरूपो भगवान् पृथक् । य एव आत्मा स्वांशेन तत्तदन्तर्यामितया परमात्मा, क्वचिद् अधिकारिणि निर्विशेषचिन्मात्रतया स्फुरन् ब्रह्मसंज्ञितश् च, यत एव द्रष्टा तेषाम् आदिमध्यान्तावस्थासाक्षीति । यथोल्मुकाद् इदानीं ज्वलतः काष्ठात् स्वसम्भवाद् अग्नेः सम्भूताद् आत्मत्वेनाग्नेः स्वरूपत्वेनाभिमताद् अप्य् अत्यन्ताविवेकिनो हि धूमेऽप्य् अग्न्यभिमानोऽस्तीति धूमाद् इत्य् अप्य् उक्तम् । उल्मूकात् पूर्वसिद्धाद् अपि तद्दाहकः प्रकाशकश् चाग्निः पृथग् एव, तथा भूतेन्द्रियान्तःकरणादिभ्यः परमात्मत्वेन भगवत्त्वेन ब्रह्मसंज्ञितत्वेन च शब्दितो द्रष्टा तदशेषज्ञः पृथग् एव, तेषां बहिरङ्गतटस्थशक्तिमयत्वाद् इत्य् अर्थः ॥ ॥
atha tasya māyā-śakti-kārya-māyā-jīvebhyo'nyatvaṁ ca spaṣṭayati— yatholmukād visphuliṅgād dhūmād vāpi sva-sambhavāt | apy ātmatvenābhimatād yathāgniḥ pṛthag ulmukāt || bhūtendriyāntaḥ-karaṇāt pradhānāj jīva-saṁjñitāt | ātmā tathā pṛthag draṣṭā bhagavān brahma-saṁjñitaḥ || ayam arthaḥ—sva-sambhavāt svopādāna-kāraṇād ulmukāt kāṣṭha-muṣṭy-upādhikād agner hetor yo visphuliṅgo, yaś ca dhūmaḥ, tasmāt tasmād yathā tat-tad-upādānam agniḥ pṛthak, yathā ca tasmād apy ulmukāt tad-upādānam asāv agniḥ pṛthak | kīdṛśād api tat-trayāt? apy ātmatvenābhimatāt tāpakatayā dhūme'py agny-aṁśa-sad-bhāvenāgni-svarūpatayā pratītād api | tathā visphuliṅga-sthānīyāj jīva-saṁjñitāj jīvāt, ulmuka-sthānīyāt pradhānāt, pradhānopādhika-bhagavat-tejaso dhūma-sthānīyād bhūtādeḥ sarvopādāna-rūpo bhagavān pṛthak | ya eva ātmā svāṁśena tat-tad-antaryāmitayā paramātmā, kvacid adhikāriṇi nirviśeṣa-cinmātratayā sphuran brahma-saṁjñitaś ca, yata eva draṣṭā teṣām ādi-madhyāntāvasthā-sākṣīti | yatholmukād idānīṁ jvalataḥ kāṣṭhāt sva-sambhavād agneḥ sambhūtād ātmatvenāgneḥ svarūpatvenābhimatād apy atyantāvivekino hi dhūme'py agny-abhimāno'stīti dhūmād ity apy uktam | ulmūkāt pūrva-siddhād api tad-dāhakaḥ prakāśakaś cāgniḥ pṛthag eva, tathā bhūtendriyāntaḥkaraṇādibhyaḥ paramātmatvena bhagavattvena brahma-saṁjñitatvena ca śabdito draṣṭā tad-aśeṣajñaḥ pṛthag eva, teṣāṁ bahiraṅga-taṭastha-śaktimayatvād ity arthaḥ || ||
Теперь он разъясняет и Его инаковость от майи, от силы, от следствия майи и от существ: «Как огонь отдельно от головни — от искры, от дыма или же от самой головни, источника своего возникновения, хотя бы и признаваемого им самим, — так Атман, зрящий, Бхагаван, именуемый Брахманом, отдельно от стихий, чувств и внутреннего орудия, от прадханы, именуемой существом».
Смысл таков. «Источник своего возникновения» — своя вещественная причина; «головня» — огонь, чьё облачение есть горсть поленьев, причина; от «искры» и от «дыма», которые от него, — отдельно огонь, вещество того и другого; и от самой «головни» отдельно тот огонь, её вещество.
От какого же из этих трёх? «Хотя бы и признаваемого им самим»: даже в дыме, по его жгучести, постигают бытие доли огня и потому — самый облик огня.
Так и от существа, именуемого существом, — оно на месте искры; от прадханы — она на месте головни; от стихий и прочего — они на месте дыма, сияния Бхагавана, облачённого прадханой; отдельно Бхагаван, который есть вещество всего. Он же — Атман, Своей долею, как внутренний правитель того и этого, — Параматма; где-то, при достойном, являясь безразличным одним лишь сознанием, — именуемый Брахманом; и потому именно «зрящий» — свидетель их начала, середины и конца.
«Как от головни», то есть от полена, теперь горящего; «источника своего возникновения» — от огня возникшего и им самим признаваемого за самый облик огня; «хотя бы и» — ибо вовсе неразличающие и в дыме имеют самомнение огня, потому сказано и «от дыма». «От головни», прежде готовой, — жгущий её и являющий огонь именно «отдельно».
Так и от стихий, чувств, внутреннего орудия и прочего зрящий, знающий всё это, названный Параматмой, Бхагаваном и именуемый Брахманом, именно отдельно, — ибо они состоят из внешней и пограничной сил. Таков смысл.
6b99faa5d53a · published Sep 20, 2026, 3:59:55 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Один пример разом отвечает на три вопроса: чем Он не является — не искрой, не дымом, не самой головнёй.
Существо стоит на месте искры: от огня, огненно, но не огонь-источник. Прадхана — на месте головни, стихии — на месте дыма.
И «хотя бы и признаваемого им самим» снимает последнее возражение: сходство с огнём, даже настоящее, не делает дым огнём.