पूर्वोक्तम् एवार्थं व्यञ्जयितुं स्वस्मै स्वयंप्रकाशः इत्य् उक्तम् । तथाभूतत्वं च विलक्षणः इत्याद्युक्तपद्य एव स्वदृग् इत्य् अनेन व्यक्तम् अस्ति । तत्र प्रकाशस् तावद् गुणद्रव्यभेदेन द्विविधः । प्रथमो निजाश्रयस्य स्फूर्तिरूपः । द्वितीयः स्वपरस्फूर्तिनिदानं वस्तुविशेषः । तत्रात्मनो द्रव्यत्वाद् अयम् एव गृह्यते—यथा दीपश् चक्षुः प्रकाशयन् स्वपरस्फूर्तिं स्वयम् एव करोति, न तु घटादिप्रकाशवत् तदादिसापेक्षः, तस्माद् अयं स्वयंप्रकाशः । तथापि स्वं प्रति न प्रकाशते, यत एव जड इत्य् उच्यते । आत्मा तु स्वं परं च प्रकाशयन् स्वात्मानं प्रति प्रकाशमानत्वात् स्वस्मै स्वयंप्रकाशः, यत एव चिद्रूप उच्यते । तद् उक्तम् अन्यैर् अपि । स्वयंप्रकाशत्वं स्वव्यवहारे परानपेक्षत्वम्, अवेद्यत्वे सत्य् अपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वं वेति । तत्र पूर्वत्र परानपेक्ष्यत्वस्वरूपलक्षणे दीपसाधर्म्यजडत्ववारणाय स्वस्मैपदम् अपेक्ष्यम्, उत्तरत्र तु स्पष्टतार्थम् । अतः स्वदृक् स्वस्मै स्वयंप्रकाश इत्य् अर्थः ।
pūrvoktam evārthaṁ vyañjayituṁ svasmai svayaṁ-prakāśaḥ ity uktam | tathā-bhūtatvaṁ ca vilakṣaṇaḥ ity-ādy-ukta-padya eva sva-dṛg ity anena vyaktam asti | tatra prakāśas tāvad guṇa-dravya-bhedena dvividhaḥ | prathamo nijāśrayasya sphūrti-rūpaḥ | dvitīyaḥ sva-para-sphūrti-nidānaṁ vastu-viśeṣaḥ | tatrātmano dravyatvād ayam eva gṛhyate—yathā dīpaś cakṣuḥ prakāśayan sva-para-sphūrtiṁ svayam eva karoti, na tu ghaṭādi-prakāśavat tad-ādi-sāpekṣaḥ, tasmād ayaṁ svayaṁ-prakāśaḥ | tathāpi svaṁ prati na prakāśate, yata eva jaḍa ity ucyate | ātmā tu svaṁ paraṁ ca prakāśayan svātmānaṁ prati prakāśamānatvāt svasmai svayaṁ-prakāśaḥ, yata eva cid-rūpa ucyate | tad uktam anyair api | svayaṁ-prakāśatvaṁ sva-vyavahāre parānapekṣatvam, avedyatve saty aparokṣa-vyavahāra-yogyatvaṁ veti | tatra pūrvatra parānapekṣyatva-svarūpa-lakṣaṇe dīpa-sādharmya-jaḍatva-vāraṇāya svasmaipadam apekṣyam, uttaratra tu spaṣṭatārtham | ataḥ sva-dṛk svasmai svayaṁ-prakāśa ity arthaḥ |
Чтобы явить тот самый, прежде сказанный смысл, и сказано: «себе сама себя являющая». А что она такова, явно и из самого стиха «отличен» и далее — словом «сама себя зрящая».
И там проявление двояко — по различию свойства и вещества. Первое имеет облик сияния своего прибежища. Второе — особая вещь, основа сияния себя и иного. И раз душа есть вещество, берётся именно второе.
Как светильник, освещая глаз, сам делает сияние себя и иного и не зависит от него и прочего — не так, как проявление горшка и прочего; потому он сам себя являющий. И всё же себе самому он не светит, — потому и зовётся косным.
Душа же, освещая себя и иное, является и самой себе, — потому «себе сама себя являющая»; и потому зовётся имеющею облик сознания.
О том сказано и иными: «Самоявляемость — это нетребование иного при обхождении с собою; или же — пригодность к непосредственному обхождению при том, что она не познаваема». И там, в первом, при собственном признаке — нетребовании иного, — слово «себе» требуется, чтобы отвести косность, сходную со светильником; а во втором — ради ясности. Потому «сама себя зрящая» и значит: себе сама себя являющая.
39d069a40061 · published Sep 20, 2026, 3:59:55 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Проявление разделено на свойство и вещество — и душа отнесена ко второму: она не свет чего-то, а то, чем светится.
Светильник взят как встречный пример: он тоже светит сам, но себе не светит.
Потому одно слово «себе» и несёт всю тяжесть определения.