अथ ईक्षतेर् नाशब्दम् इति व्याचष्टे—अभिज्ञ इति । अत्र सूत्रार्थः—इदम् आम्नायते छान्दोग्ये—सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयं ब्रह्म इति, तद् ऐक्षत बहु स्यां प्रजायय इति... तत्तेजोऽसृजत इत्यादि । अत्र परोक्तं प्रधानम् अपि जगत्कारणत्वेनायाति । तच् च नेत्य् आह—ईक्षतेर् इति । यस्मिन् शब्द एव प्रमाणं न भवति तद् अशब्दम्, आनुमानिकं प्रधानम् इत्य् अर्थः । न तद् इह प्रतिपाद्यम् । कुतोऽशब्दत्वं तस्य? इत्य् आशङ्क्याह—ईक्षतेः, सच्छब्दवाच्यसम्बन्धिव्यापारविशेषाभिधायिन ईक्षतेर् धातोः श्रवणात् तद् ऐक्षत इतीक्षणं चाचेतने प्रधाने न सम्भवेत् । अन्यत्र चेक्षापूर्विकैव सृष्टिः—स ऐक्षत लोकान् नु सृजा इति, स इमान् लोकान् असृजत इत्यादौ । ईक्षणं चात्र तदशेषसृज्यविचारात्मकत्वात् सर्वज्ञत्वम् एव क्रोडीकरोति । तद् एतद् आह—अभिज्ञ इति । ननु तदानीम् एकम् एवाद्वितीयम् इत्य् उक्तेस् तस्येक्षणसाधनं न सम्भवति? तत्राह—स्वराड् इति, स्वस्वरूपेणैव तथा तथा राजत इति, न तस्य कार्यं करणं च विद्यते इत्य् आदौ, स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च इत्यादिश्रुतेः । एतेनेक्षणवन्मूर्तिमत्त्वम् अपि तस्य स्वाभाविकम् इत्य् आयातम्, निःश्वसितस्याप्य् अग्रे दर्शयिष्यमाणत्वात् । तच् च यथोक्तम् एवेति च ।
atha īkṣater nāśabdam iti vyācaṣṭe—abhijña iti | atra sūtrārthaḥ—idam āmnāyate chāndogye—sad eva somyedam agra āsīd ekam evādvitīyaṁ brahma iti, tad aikṣata bahu syāṁ prajāyaya iti... tat-tejo'sṛjata ity-ādi | atra paroktaṁ pradhānam api jagat-kāraṇatvenāyāti | tac ca nety āha—īkṣater iti | yasmin śabda eva pramāṇaṁ na bhavati tad aśabdam, ānumānikaṁ pradhānam ity arthaḥ | na tad iha pratipādyam | kuto'śabdatvaṁ tasya? ity āśaṅkyāha—īkṣateḥ, sac-chabda-vācya-sambandhi-vyāpāra-viśeṣābhidhāyina īkṣater dhātoḥ śravaṇāt tad aikṣata itīkṣaṇaṁ cācetane pradhāne na sambhavet | anyatra cekṣā-pūrvikaiva sṛṣṭiḥ—sa aikṣata lokān nu sṛjā iti, sa imān lokān asṛjata ity-ādau | īkṣaṇaṁ cātra tad-aśeṣa-sṛjya-vicārātmakatvāt sarvajñatvam eva kroḍīkaroti | tad etad āha—abhijña iti | nanu tadānīm ekam evādvitīyam ity uktes tasyekṣaṇa-sādhanaṁ na sambhavati? tatrāha—svarāḍ iti, sva-svarūpeṇaiva tathā tathā rājata iti, na tasya kāryaṁ karaṇaṁ ca vidyate ity ādau, svābhāvikī jñāna-bala-kriyā ca ity-ādi-śruteḥ | etenekṣaṇavan-mūrtimattvam api tasya svābhāvikam ity āyātam, niḥśvasitasyāpy agre darśayiṣyamāṇatvāt | tac ca yathoktam eveti ca |
Теперь он толкует сутру «по „воззрело“ — не бессловесное» словом «сведущий». Смысл сутры здесь такой. В «Чхандогье» передаётся: «Сущее было это прежде, милый, одно, недвойственное, Брахман»; «Оно воззрело: да буду многим, да рожусь»; «То сотворило свет» и далее. Сюда может выйти и прадхана, названная другими причиною мира. На это он говорит: нет, — «по „воззрело“». То, в чём доказательство — не самое слово, «бессловесно»: такова прадхана, выводимая умозаключением; и здесь утверждается не она.
Откуда у неё бессловесность? Усомнившись так, он говорит: «по „воззрело“» — ибо слышен корень «воззрело», выражающий особое действие, принадлежащее тому, кто назван словом «сущее»: «то воззрело». А воззрение в бессознательной прадхане невозможно. И в других местах творение предваряется именно воззрением: «Он воззрел: сотворю-ка миры»; «Он сотворил эти миры» и далее. Воззрение же здесь, будучи обдумыванием всего творимого, вбирает в себя и всезнание. Это он и говорит словом «сведущий».
Но ведь тогда, раз сказано «одно, недвойственное», средства для Его воззрения не найдётся? На это он говорит: «самосветящийся» — то есть сияющий так и этак самим Своим обликом; по шрути «нет у Него ни дела, ни орудия» и далее, «собственные у Него знание, сила и действие» и далее. Этим вышло, что и воплощённость у Него, как и воззрение, собственная, — ибо о выдохе будет показано впереди. И это именно так, как сказано.
de53b31ff305 · published Sep 20, 2026, 3:59:55 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Спор о первопричине решается одним глаголом: «воззрело» — слово о том, кто видит.
Возражение о недвойственности снято собственной силой: чтобы смотреть, Ему не нужен ни глаз, ни свет со стороны.
И воплощённость поставлена в тот же ряд: она у Него не приобретена, как и знание.