ततश् च देवादीनां तत्साहाय्ये सुरादीनां च तद्युद्धे योग्यतां दर्शयति । तथा सत्त्वाद्युल्लासकाले तल्लीलायास् तदधीनत्वम् इव यत् प्रतीयते, तद् अनुवदन् परिहरति— जयकाले तु सत्त्वस्य देवर्षीन् रजसोऽसुरान् । तमसो यक्षरक्षांसि तत्कालानुगुणोऽभजत् ॥ सत्त्वस्य जयकाले देवान् ऋषींश् च अभजत् भजति भगवान् तत्प्रकृतितत्तद्देहेषु सत्त्वोपाधिकं निजतेजः सञ्चारयति, येन च तान् सहायमानान् करोतीत्य् अर्थः । एवं रजसो जयकाले असुरेषु रजौपाधिकं, तमसो जयकाले यक्षरक्षःसु तमौपाधिकम् इति योजनीयम्, ततश् च येन तान् यक्षादीन् प्रतियोद्धॄन् कुर्वन् देवादीन् पराजितान् करोति, स्वम् अपि तथा दर्शयतीत्य् अर्थः । तद् एवं भक्तरसपोषलीलावैचित्र्याय बाध्यबाधकतां यातीति दर्शितम् । यच् च क्षीरोदमथने श्रूयते— तथा सुराण् आविशद् आसुरेण रूपेण तेषां बलवीर्यम् ईरयन् । उद्दीपयन् देवगणांश् च विष्णुर् देवेन नागेन्द्रम् अबोधरूपः ॥ इति । अत्रापि तद्वैचित्र्यार्थम् एव तथा तत्तदावेशस् तस्येति लभ्यते । नन्व् आयाता तस्य तत्तद्गुणोद्बोधककालपारवश्येन स्वैरलीलाहानिः । ततश् च गुणसम्बन्धातिशये वैषम्यादिकं च स्पष्टम् एवेत्य् आशङ्क्याह—तत्कालानुगुण इति । तेषां सत्त्वादीनां काल एवानुगुणो यस्य सः, भगवच्छरण इतिवत् समासः । स्वैरम् एव क्रीडति तस्मिन् नित्यम् एव तदनुगतिकया मायया यया तदनुसारेणैवानादिसिद्धप्रवाहं तं तं जगत्कर्मसमुदायं प्रेर्य, स्ववृत्तिविशेषरूपत्वेन प्रवर्त्यमानः सत्त्वादिगुणानां काल एव तदधीनो भवतीत्य् अर्थः । कालस्य मायावृत्तित्वम् उदाहृतं कालो दैवम् इत्यादौ, त्वन्मायैषा इति । यद् वा, तेषां कालोऽपि सदानुगतो भक्तानुग्रहमात्रार्थस्वैरचेष्टात्मकप्रभावलक्षणो गुणो यस्य स इत्य् अर्थः । ततोऽपि तच्चेष्टानुसारेणैव मायया तत्तत्प्रवर्तनम् इति भावः । यद् उक्तम्— योऽयं कालस् तस्य तेऽव्यक्तबन्धो चेष्टाम् आहुश् चेष्टते येन विश्वम् ॥ इति । तथा चोभयथापि न पारवश्यम् इत्य् आयातम् । इत्थम् एव श्रीकपिलदेवोऽपि—यः कालः पञ्चविंशकः इति, प्रभावं पौरुषं प्राहुः कालम् एके यतो भयम् इति च । तत्र मायाव्यङ्ग्यत्वपुरुषगुणत्वलक्षणमतद्वयम् उपन्यस्तवान् । अत्र तस्य चेष्टा प्रभावस्य भक्तविनोदायैव मुख्या प्रवृत्तिः । गुणोद्बोधादिकार्यं तु तत्र स्वत एव भवतीति तत्र प्रवृत्त्याभास एव । ततश् च पूर्वोऽंशः स्वयम् एवेति स्वरूपशक्तेर् एव विलासः परस् तदाभासरूप एवेत्य् आभासशक्तेर् मायाया एवान्तर्गतः । योऽयं काल इत्यादौ, निमेषादिर् इत्युक्तिस् तु द्वयोर् अभेदविवक्षयैवेति ज्ञेयम् । अत एवं व्याख्येयं—यथा भृत्यस्यानुगतो भृत्योऽनुभृत्यः, तथात्र प्रभावलक्षणस्य गुणस्यानुगत आभासरूपो गुणोऽनुगुणः । तथा च तेषां कालोऽप्य् अनुगुणो न तु साक्षाद् गुणो यस्येति ॥
tataś ca devādīnāṁ tat-sāhāyye surādīnāṁ ca tad-yuddhe yogyatāṁ darśayati | tathā sattvādy-ullāsa-kāle tal-līlāyās tad-adhīnatvam iva yat pratīyate, tad anuvadan pariharati— jaya-kāle tu sattvasya devarṣīn rajaso'surān | tamaso yakṣa-rakṣāṁsi tat-kālānuguṇo'bhajat || sattvasya jaya-kāle devān ṛṣīṁś ca abhajat bhajati bhagavān tat-prakṛti-tat-tad-deheṣu sattvopādhikaṁ nija-tejaḥ sañcārayati, yena ca tān sahāyamānān karotīty arthaḥ | evaṁ rajaso jaya-kāle asureṣu raja-upādhikaṁ, tamaso jaya-kāle yakṣa-rakṣaḥsu tama-upādhikam iti yojanīyam, tataś ca yena tān yakṣādīn pratiyoddhṝn kurvan devādīn parājitān karoti, svam api tathā darśayatīty arthaḥ | tad evaṁ bhakta-rasa-poṣa-līlā-vaicitryāya bādhya-bādhakatāṁ yātīti darśitam | yac ca kṣīroda-mathane śrūyate— tathā surāṇ āviśad āsureṇa rūpeṇa teṣāṁ bala-vīryam īrayan | uddīpayan deva-gaṇāṁś ca viṣṇur devena nāgendram abodha-rūpaḥ || iti | atrāpi tad-vaicitryārtham eva tathā tat-tad-āveśas tasyeti labhyate | nanv āyātā tasya tat-tad-guṇodbodhaka-kāla-pāravaśyena svaira-līlā-hāniḥ | tataś ca guṇa-sambandhātiśaye vaiṣamyādikaṁ ca spaṣṭam evety āśaṅkyāha—tat-kālānuguṇa iti | teṣāṁ sattvādīnāṁ kāla evānuguṇo yasya saḥ, bhagavac-charaṇa itivat samāsaḥ | svairam eva krīḍati tasmin nityam eva tad-anugatikayā māyayā yayā tad-anusāreṇaivānādi-siddha-pravāhaṁ taṁ taṁ jagat-karma-samudāyaṁ prerya, sva-vṛtti-viśeṣa-rūpatvena pravartyamānaḥ sattvādi-guṇānāṁ kāla eva tad-adhīno bhavatīty arthaḥ | kālasya māyā-vṛttitvam udāhṛtaṁ kālo daivam ity-ādau, tvan-māyaiṣā iti | yad vā, teṣāṁ kālo'pi sadānugato bhaktānugraha-mātrārtha-svaira-ceṣṭātmaka-prabhāva-lakṣaṇo guṇo yasya sa ity arthaḥ | tato'pi tac-ceṣṭānusāreṇaiva māyayā tat-tat-pravartanam iti bhāvaḥ | yad uktam— yo'yaṁ kālas tasya te'vyakta-bandho ceṣṭām āhuś ceṣṭate yena viśvam || iti | tathā cobhayathāpi na pāravaśyam ity āyātam | ittham eva śrī-kapila-devo'pi—yaḥ kālaḥ pañca-viṁśakaḥ iti, prabhāvaṁ pauruṣaṁ prāhuḥ kālam eke yato bhayam iti ca | tatra māyā-vyaṅgyatva-puruṣa-guṇatva-lakṣaṇa-mata-dvayam upanyastavān | atra tasya ceṣṭā prabhāvasya bhakta-vinodāyaiva mukhyā pravṛttiḥ | guṇodbodhādi-kāryaṁ tu tatra svata eva bhavatīti tatra pravṛtty-ābhāsa eva | tataś ca pūrvo'ṁśaḥ svayam eveti svarūpa-śakter eva vilāsaḥ paras tad-ābhāsa-rūpa evety ābhāsa-śakter māyāyā evāntargataḥ | yo'yaṁ kāla ity-ādau, nimeṣādir ity-uktis tu dvayor abheda-vivakṣayaiveti jñeyam | ata evaṁ vyākhyeyaṁ—yathā bhṛtyasyānugato bhṛtyo'nubhṛtyaḥ, tathātra prabhāva-lakṣaṇasya guṇasyānugata ābhāsa-rūpo guṇo'nuguṇaḥ | tathā ca teṣāṁ kālo'py anuguṇo na tu sākṣād guṇo yasyeti ||
И потому он показывает, что боги и прочие годны Ему в помощь, а боги и прочие — и на битву с Ним. А заодно пересказывает и устраняет то, что во время расцвета благости и прочих игра Его как бы кажется от них зависящей: «Во время победы благости Он почитал богов и риши, страсти — асуров, тьмы — якшей и ракшасов, сообразуясь с их временем».
«Во время победы благости» Он «почитал богов и риши», то есть почитает — передаёт в их природу, в те и эти их тела, Своё сияние, чьё облачение — благость, и тем делает их Себе помощниками. Так же надо сопрягать: «во время победы страсти» — в асуров то, чьё облачение страсть; «во время победы тьмы» — в якшей и ракшасов то, чьё облачение тьма. И тем, делая тех якшей и прочих противоборцами, Он делает богов и прочих побеждёнными, да и Себя показывает таким же. Так показано, что Он «обретает одолеваемость и одолевающую силу» ради многообразия игры, питающей вкус преданных.
И то, что слышно при пахтании молочного океана: «Так вошёл Он в богов в асурском облике, возбуждая их силу и мощь, воспламеняя сонмы богов, Вишну, а богом — владыку змей, оставаясь неузнанным», — и здесь получается, что эти вхождения у Него именно ради того же многообразия.
Но ведь выходит, что вольной игры у Него нет: Он подвластен времени, пробуждающему то или иное качество; а тогда, при таком избытке связи с качествами, явно и неравенство. Усомнившись так, он говорит: «сообразуясь с их временем». Тот, у кого время их, благости и прочих, лишь сообразно, — сложное слово как в «прибежище Бхагавана». Он играет именно вольно; а вечно следующая за Ним майя, которою, следуя за Ним, Он подвигает тот и этот свод дел мира, безначальный установленный поток, — заводимая как особый облик своего состояния, и есть время благости и прочих качеств, которому Он подвластен. То, что время есть состояние майи, приведено в «время, судьба» и далее, и в «эта майя Твоя».
Или же так: Он — тот, у кого время их всегда сопутствует и есть качество, чей признак — мощь, чья природа — вольное действование единственно ради милости преданным. И потому же майя заводит то и это именно вслед Его действованию. Как сказано: «То, что зовут действованием Тебя, о друг непроявленного, — это время, которым действует вселенная». Итак, ни так, ни этак подвластности не выходит.
Так же и шри Капиладева: «Время — двадцать пятое» и «Иные зовут время мощью Пуруши, от которой страх». Там он изложил два мнения: что оно выражается майей и что оно качество Пуруши. Здесь у мощи, то есть у Его действования, главное движение — именно ради утехи преданных; а следствие вроде пробуждения качеств бывает там само собою, и потому там лишь подобие движения. Значит, первая доля — «именно Сам», то есть игра силы Его облика, а вторая имеет облик её отблеска и входит в силу отблеска, в майю. А в «то, что это время» и далее слова «мгновение и прочее» сказаны с желанием выразить неразличие этих двух.
Потому толковать надо так: как слуга, последовавший за слугою, есть подслуга, так здесь качество, имеющее облик отблеска и последовавшее за качеством, чей признак мощь, есть подкачество. И значит: тот, у кого время их — подкачество, а не прямо качество.
fb27a6d01201 · published Sep 20, 2026, 3:59:55 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Зависимость от времени снята одним словом «сообразно»: не по времени идёт игра, а время идёт с нею.
Пахтание океана приведено как случай, где Он играет сразу за обе стороны — и это не двуличие, а многообразие игры.
И слуга при слуге — точная мера: время не отменено и не возвышено, ему отведён второй ряд.