Ṣaṭ-sandarbha
Sandarbha Three — Paramātmā: The Lord Within3.37Jīva Gosvāmī
270 / 1405
Linux
Turn pages
Ṣaṭ-sandarbha · 3.37
॥
Devanāgarī

अथ परमात्मैकशेषत्वेति व्याख्येयम् । एकः परमात्मनोऽन्यः शेषोऽंशः । स चासौ स च एकशेषः । परमात्मन एकशेषः परमात्मैकशेषः । तस्य भावस् तत्त्वं तद् एव स्वभावः प्रकृतिर् यस्य, स परमात्मैकशेषत्वस्वभावः । तथाभूतश् चायं सर्वदा मोक्षदशायाम् अपीत्य् अर्थः । एतादृशत्वं चास्य स्वतः स्वरूपत एव, न तु परिच्छेदादिना । तदीयस्वाभाविकाचिन्त्यशक्त्या स्वाभाविकतदीयरश्मिपरमाणुस्थानीयत्वात् औपाधिकावथायास् त्व् अंशेन प्रकृतिशेषत्वम् अपि भवति इति च स्वत इत्य् अस्य भावः । शक्तिरूपत्वं चास्य तटस्थशक्त्यात्मकत्वात्, तथा तदीयरश्मिस्थानीयत्वेऽपि नित्यतदाश्रयित्वात्, तद्व्यतिरेकेण व्यतिरेकात् । हेतुर् जीवोऽस्य सर्गादेः इत्य् अनुसारेण जगत्सृष्टौ तत्साधनत्वात् । द्रव्यस्वरूपत्वेऽपि प्रधानसाम्याच् चावगम्यते । उक्तं च प्रकृतिविशेषत्वेन तस्य शक्तित्वम्— विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथा अपरा । अविद्या कर्मसंज्ञाख्या तृतीया शक्तिर् उच्यते ॥ इति, तया तिरोहितत्वाच् च शक्तिः क्षेत्रज्ञसंज्ञिता । सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन वर्तते ॥ इति च विष्णुपुराणे । भूमिर् आपोऽनलो वायुर् इत्यादौ भिन्ना प्रकृतिर् अष्टधेत्य् अनन्तरम् । अपरेयम् इतस् त्व् अन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् । जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥ इति श्रीगीतोपनिषत्सु च । विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता इत्यादि विष्णुपुराणवचने तु तिसॄणाम् एव पृथक् शक्तित्वनिर्देशात् क्षेत्रज्ञस्याविद्याकर्मसम्बन्धेन शक्तित्वम् इति परास्तम्, किन्तु स्वरूपेनैवेत्य् आयातम् । तथा च गीतम्, ममैवांश इति । अत एव अपरेयम् इतस् त्व् अन्याम् इत्य् उक्तम् । क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूतीः इत्यादौ क्षेत्रज्ञशब्दश् च शुद्धेऽपि प्रवर्तते, क्षेत्रशब्दस्योपलक्षणमात्रत्वात् । तद् एवं शक्तित्वेऽप्य् अन्यत्वम् अस्य तटस्थत्वात् । तटस्थत्वं च मायाशक्त्यतीतत्वात्, अस्याविद्यापराभवादिरूपेण दोषेण परमात्मनो लेपाभावाच् चोभयकोटाव् अप्रवेशात् । तस्य तच्छक्तित्वे सत्य् अपि परमात्मनस् तल्लेपाभावश् च यथा क्वचिद् एकदेशस्थे रश्मौ छायया तिरस्कृतेऽपि सूर्यस्यातिरस्कारः, तद्वत् । उक्तं च तटस्थत्वं श्रीनारदपञ्चरात्रे— यत् तटस्थं तु चिद्रूपं स्वसंवेद्याद् विनिर्गतम् । रञ्जितं गुणरागेण स जीव इति कथ्यते ॥ इत्यादौ । अतो विष्णुपुराणेऽप्य् अन्तराल एव पठितोऽसौ । अन्यत्वं च श्रुतौ, अस्मान् मायी सृजते विश्वम् एतत् तस्मिंश् चान्यो मायया संनिरुद्धः , तयोर् अन्यः पिप्पलं स्वाद्व् अत्ति इत्यादौ । अत एवोक्तं वैष्णवे— विभेदजनकेऽज्ञाने नाशम् आत्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदम् असन्तं कः करिष्यति ॥ इति । देवत्वमनुष्यत्वादिलक्षणो विशेषतो यो भेदस् तस्य जनकेऽप्य् अज्ञाने नाशं गते ब्रह्मणः परमात्मनः सकाशाद् आत्मनो जीवस्य यो भेदः स्वाभाविकस् तं भेदम् असन्तं कः करिष्यति? अपि तु सन्तं विद्यमानम् एव सर्व एव करिष्यतीत्य् अर्थः । उत्तरत्र पाठे नासन्तम् इत्य् एतस्य विधेयत्वाद् अन्यार्थः कष्टसृष्ट एवेति मोक्षदायाम् अपि तदंशत्वाव्यभिचारः स्वाभाविकशक्तित्वाद् एव । अत एवाविद्याविमोक्षपूर्वकस्वरूपावस्थितिलक्षणायां मुक्तौ तल्लीनस्य तत्साधर्म्यापत्तिर् भवति, निरञ्जनः परमं साम्यम् उपैति इत्यादिश्रुतिभ्यः, इदं ज्ञानम् उपाश्रित्य मम साधर्म्यम् आगताः । स्वर्गेऽपि नोपजायते प्रलये न व्यथन्ति च ॥ इति श्रीगीतोपनिषद्भ्यश् च । अत एव ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति इत्यादिषु च ब्रह्मतादात्म्यम् एव बोधयति, स्वाभाव्यापत्तिर् उपपत्तेः इतिवत् । तद् एवं शक्तित्वे सिद्धे, शक्तिशक्तिमतोः परस्परानुप्रवेशात् शक्तिमद्व्यतिरेके शक्तिव्यतिरेकात् चित्त्वाविशेषाच् च क्वचिद् अभेदनिर्देश एकस्मिन्न् अपि वस्तुनि शक्तिवैविध्यदर्शनाद् भेदनिर्देशश् च नासमञ्जसः । श्रीरामानुजीयास् तु अधिष्ठानाधिष्ठात्रोर् अपि जीवेशयोर् अभेदव्यपदेशो व्यक्तिजात्योर् गवादिव्यपदेशवद् इति मन्यन्ते । यथा श्रीविष्णुपुराणे— योऽयं तवागतो देव समीपं देवतागणः । स त्वम् एव जगत्स्रष्टा यतः सर्वगतो भवान् ॥ इति । श्रीगीतासु च—सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः इति । तत्र ज्ञानेच्छून् प्रति शास्त्रम् अभेदम् उपदिशति, भक्तीच्छून् प्रति तु भेदम् एव । क्वचित् तु परमात्मप्रतिबिम्बत्वं यद् अस्य श्रूयते, यथा— यथा पुरुष आत्मानम् एकम् आदर्शचक्षुषोः । द्विधाभूतम् अवेक्षेत तथैवान्तरम् आवयोः ॥ इति, तद् अपि ज्ञानेच्छून् प्रत्य् अभेददृष्टिपोषणार्थम् एवोच्यते, न वास्तववृत्त्यैव प्रतिबिम्बत्वेन । अद्वयवादगुरुमतेऽप्य् अम्बुवद् अग्रहणाद् इति न्यायविरोधात्, वृद्धिह्रासभाक्त्वम् अन्तर्भावाद् उभयसामञ्जस्याद् एवम् इति न्यायेन यथाकथञ्चित् प्रतिबिम्बसादृश्यमात्राङ्गीकाराच् च । तद् एतत् तस्य परमात्मांशरूपताया नित्यत्वं श्रीगीतोपनिषद्भिर् अपि दर्शितम्, ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः इति । तद् एवम् अंशत्वं तावद् आह तत्र समष्टेः— एष ह्य् अशेषसत्त्वानाम् आत्मांशः परमात्मनः । आद्योऽवतारो यत्रासौ भूतग्रामो विभाव्यते ॥ टीका च—अशेषसत्त्वानाम् प्राणिनाम् आत्मा व्यष्टीनां तदंशत्वात् अंशो जीवः । अवतारोक्तिस् तस्मिन् नारायणाविर्भावाभिप्रायेण इत्य् एषा ॥ ॥

Transliteration (IAST)

atha paramātmaika-śeṣatveti vyākhyeyam | ekaḥ paramātmano'nyaḥ śeṣo'ṁśaḥ | sa cāsau sa ca eka-śeṣaḥ | paramātmana eka-śeṣaḥ paramātmaika-śeṣaḥ | tasya bhāvas tattvaṁ tad eva svabhāvaḥ prakṛtir yasya, sa paramātmaika-śeṣatva-svabhāvaḥ | tathā-bhūtaś cāyaṁ sarvadā mokṣa-daśāyām apīty arthaḥ | etādṛśatvaṁ cāsya svataḥ svarūpata eva, na tu paricchedādinā | tadīya-svābhāvikācintya-śaktyā svābhāvika-tadīya-raśmi-paramāṇu-sthānīyatvāt aupādhikāvathāyās tv aṁśena prakṛti-śeṣatvam api bhavati iti ca svata ity asya bhāvaḥ | śakti-rūpatvaṁ cāsya taṭastha-śakty-ātmakatvāt, tathā tadīya-raśmi-sthānīyatve'pi nitya-tad-āśrayitvāt, tad-vyatirekeṇa vyatirekāt | hetur jīvo'sya sargādeḥ ity anusāreṇa jagat-sṛṣṭau tat-sādhanatvāt | dravya-svarūpatve'pi pradhāna-sāmyāc cāvagamyate | uktaṁ ca prakṛti-viśeṣatvena tasya śaktitvam— viṣṇu-śaktiḥ parā proktā kṣetrajñākhyā tathā aparā | avidyā karma-saṁjñākhyā tṛtīyā śaktir ucyate || iti, tayā tirohitatvāc ca śaktiḥ kṣetra-jña-saṁjñitā | sarva-bhūteṣu bhūpāla tāratamyena vartate || iti ca viṣṇu-purāṇe | bhūmir āpo'nalo vāyur ity-ādau bhinnā prakṛtir aṣṭadhety anantaram | apareyam itas tv anyāṁ prakṛtiṁ viddhi me parām | jīva-bhūtāṁ mahābāho yayedaṁ dhāryate jagat || iti śrī-gītopaniṣatsu ca | viṣṇu-śaktiḥ parā proktā ity-ādi viṣṇu-purāṇa-vacane tu tisṝṇām eva pṛthak śaktitva-nirdeśāt kṣetrajñasyāvidyā-karma-sambandhena śaktitvam iti parāstam, kintu svarūpenaivety āyātam | tathā ca gītam, mamaivāṁśa iti | ata eva apareyam itas tv anyām ity uktam | kṣetrajña etā manaso vibhūtīḥ ity-ādau kṣetrajña-śabdaś ca śuddhe'pi pravartate, kṣetra-śabdasyopalakṣaṇa-mātratvāt | tad evaṁ śaktitve'py anyatvam asya taṭasthatvāt | taṭasthatvaṁ ca māyā-śakty-atītatvāt, asyāvidyā-parābhavādi-rūpeṇa doṣeṇa paramātmano lepābhāvāc cobhaya-koṭāv apraveśāt | tasya tac-chaktitve saty api paramātmanas tal-lepābhāvaś ca yathā kvacid eka-deśa-sthe raśmau chāyayā tiraskṛte'pi sūryasyātiraskāraḥ, tadvat | uktaṁ ca taṭasthatvaṁ śrī-nārada-pañcarātre— yat taṭasthaṁ tu cid-rūpaṁ sva-saṁvedyād vinirgatam | rañjitaṁ guṇa-rāgeṇa sa jīva iti kathyate || ity-ādau | ato viṣṇu-purāṇe'py antarāla eva paṭhito'sau | anyatvaṁ ca śrutau, asmān māyī sṛjate viśvam etat tasmiṁś cānyo māyayā saṁniruddhaḥ , tayor anyaḥ pippalaṁ svādv atti ity-ādau | ata evoktaṁ vaiṣṇave— vibheda-janake'jñāne nāśam ātyantikaṁ gate | ātmano brahmaṇo bhedam asantaṁ kaḥ kariṣyati || iti | devatva-manuṣyatvādi-lakṣaṇo viśeṣato yo bhedas tasya janake'py ajñāne nāśaṁ gate brahmaṇaḥ paramātmanaḥ sakāśād ātmano jīvasya yo bhedaḥ svābhāvikas taṁ bhedam asantaṁ kaḥ kariṣyati? api tu santaṁ vidyamānam eva sarva eva kariṣyatīty arthaḥ | uttaratra pāṭhe nāsantam ity etasya vidheyatvād anyārthaḥ kaṣṭa-sṛṣṭa eveti mokṣadāyām api tad-aṁśatvāvyabhicāraḥ svābhāvika-śaktitvād eva | ata evāvidyā-vimokṣa-pūrvaka-svarūpāvasthiti-lakṣaṇāyāṁ muktau tal-līnasya tat-sādharmyāpattir bhavati, nirañjanaḥ paramaṁ sāmyam upaiti ity-ādi-śrutibhyaḥ, idaṁ jñānam upāśritya mama sādharmyam āgatāḥ | svarge'pi nopajāyate pralaye na vyathanti ca || iti śrī-gītopaniṣadbhyaś ca | ata eva brahma veda brahmaiva bhavati ity-ādiṣu ca brahma-tādātmyam eva bodhayati, svābhāvyāpattir upapatteḥ itivat | tad evaṁ śaktitve siddhe, śakti-śaktimatoḥ parasparānupraveśāt śaktimad-vyatireke śakti-vyatirekāt cittvāviśeṣāc ca kvacid abheda-nirdeśa ekasminn api vastuni śakti-vaividhya-darśanād bheda-nirdeśaś ca nāsamañjasaḥ | śrī-rāmānujīyās tu adhiṣṭhānādhiṣṭhātror api jīveśayor abheda-vyapadeśo vyakti-jātyor gavādi-vyapadeśavad iti manyante | yathā śrī-viṣṇu-purāṇe— yo'yaṁ tavāgato deva samīpaṁ devatā-gaṇaḥ | sa tvam eva jagat-sraṣṭā yataḥ sarva-gato bhavān || iti | śrī-gītāsu ca—sarvaṁ samāpnoṣi tato'si sarvaḥ iti | tatra jñānecchūn prati śāstram abhedam upadiśati, bhaktīcchūn prati tu bhedam eva | kvacit tu paramātma-pratibimbatvaṁ yad asya śrūyate, yathā— yathā puruṣa ātmānam ekam ādarśa-cakṣuṣoḥ | dvidhā-bhūtam avekṣeta tathaivāntaram āvayoḥ || iti, tad api jñānecchūn praty abheda-dṛṣṭi-poṣaṇārtham evocyate, na vāstava-vṛttyaiva pratibimbatvena | advaya-vāda-guru-mate'py ambuvad agrahaṇād iti nyāya-virodhāt, vṛddhi-hrāsa-bhāktvam antar-bhāvād ubhaya-sāmañjasyād evam iti nyāyena yathā-kathañcit pratibimba-sādṛśya-mātrāṅgīkārāc ca | tad etat tasya paramātmāṁśa-rūpatāyā nityatvaṁ śrī-gītopaniṣadbhir api darśitam, mamaivāṁśo jīva-loke jīva-bhūtaḥ sanātanaḥ iti | tad evam aṁśatvaṁ tāvad āha tatra samaṣṭeḥ— eṣa hy aśeṣa-sattvānām ātmāṁśaḥ paramātmanaḥ | ādyo'vatāro yatrāsau bhūta-grāmo vibhāvyate || ṭīkā ca—aśeṣa-sattvānām prāṇinām ātmā vyaṣṭīnāṁ tad-aṁśatvāt aṁśo jīvaḥ | avatāroktis tasmin nārāyaṇāvirbhāvābhiprāyeṇa ity eṣā || ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
अथathaтеперь
परमात्मैकparamātmaika«Параматмы одного
शेषत्वेतिśeṣatvetiостатком бытие» — так
व्याख्येयम्vyākhyeyamдолжно быть истолковано
एकःekaḥ«один» —
परमात्मनोऽन्यःparamātmano'nyaḥот Параматмы иной
शेषोऽंशःśeṣo'ṁśaḥостаток, доля
सsaон
चासौcāsauи тот
सsaон
चcaи —
एकeka«один
शेषःśeṣaḥостаток»;
परमात्मनparamātmanaПараматмы
एकekaодин
शेषःśeṣaḥостаток —
परमात्मैकparamātmaika«Параматмы один
शेषःśeṣaḥостаток»;
तस्यtasyaу него
भावस्bhāvasбытие
तत्त्वंtattvaṁтаковость,
तद्tadто
एवevaименно
स्वभावःsvabhāvaḥприрода,
प्रकृतिर्prakṛtirестество
यस्यyasyaу кого,
सsaон —
परमात्मैकparamātmaika«Параматмы одного
शेषत्वśeṣatvaостатком бытие
स्वभावःsvabhāvaḥприродою имеющий»
तथाtathāтак
भूतश्bhūtaśсущий
चायंcāyaṁи он
सर्वदाsarvadāвсегда,
मोक्षmokṣaосвобождения
दशायाम्daśāyāmв состоянии
अपीत्य्apītyи — таков
अर्थःarthaḥсмысл
एतादृशत्वंetādṛśatvaṁтаковость
चास्यcāsyaи у него
स्वतःsvataḥ«сама собою» —
स्वरूपतsvarūpataпо собственному облику
एवevaименно
नnaне
तुtuже
परिच्छेदादिनाparicchedādināограничением и прочим
तदीयtadīyaЕго
स्वाभाविकाचिन्त्यsvābhāvikācintyaприродною непостижимою
शक्त्याśaktyāсилою
स्वाभाविकsvābhāvikaприродного
तदीयtadīyaЕго
रश्मिraśmiлуча
परमाणुparamāṇuатому
स्थानीयत्वात्sthānīyatvātподобным бытием
औपाधिकावथायास्aupādhikāvathāyāsоблачением обусловленного состояния
त्व्tvже
अंशेनaṁśenaдолею
प्रकृतिprakṛtiпракрити
शेषत्वम्śeṣatvamостатком бытие
अपिapiи
भवतिbhavatiбывает
इतिitiтак
चcaи —
स्वतsvata«сама собою»
इत्य्ityтак
अस्यasyaу этого
भावःbhāvaḥсмысл
शक्तिśaktiсилы
रूपत्वंrūpatvaṁобликом бытие
चास्यcāsyaи у него —
तटस्थtaṭasthaпограничной
शक्त्य्śaktyсилы
आत्मकत्वात्ātmakatvātприродою бытием;
तथाtathāтак же
तदीयtadīyaЕго
रश्मिraśmiлучу
स्थानीयत्वेऽपिsthānīyatve'piи при подобии
नित्यnityaвечно
तद्tadЕго
आश्रयित्वात्āśrayitvātприбежищем имением,
तद्tadЕго
व्यतिरेकेणvyatirekeṇaбез
व्यतिरेकात्vyatirekātотсутствием
हेतुर्hetur«причина
जीवोऽस्यjīvo'syaджива у этого
सर्गादेःsargādeḥтворения и прочего»
इत्य्ityтак
अनुसारेणanusāreṇaследованием
जगत्jagatмира
सृष्टौsṛṣṭauпри творении
तत्tatтого
साधनत्वात्sādhanatvātсредством бытием
द्रव्यdravyaвеществом
स्वरूपत्वेऽपिsvarūpatve'piи при бытии
प्रधानpradhānaпрадхане
साम्याच्sāmyācсходством
चावगम्यतेcāvagamyateи понимается
उक्तंuktaṁсказано
चcaи
प्रकृतिprakṛtiпракрити
विशेषत्वेनviśeṣatvenaособенностью
तस्यtasyaу него
शक्तित्वम्śaktitvamсилою бытие
विष्णुviṣṇu«Вишну
शक्तिःśaktiḥсила
पराparāвысшая
प्रोक्ताproktāназвана,
क्षेत्रज्ञाख्याkṣetrajñākhyā«знающим поле» именуемая
तथाtathāтак же
अपराaparāнизшая;
अविद्याavidyāневедение,
कर्मkarmaделом
संज्ञाख्याsaṁjñākhyāименуемое,
तृतीयाtṛtīyāтретья
शक्तिर्śaktirсила
उच्यतेucyateзовётся»
इतिitiтак
तयाtayā«ею
तिरोहितत्वाच्tirohitatvācсокрытостью
चcaи
शक्तिःśaktiḥсила,
क्षेत्रkṣetra«поле
ज्ञjñaзнающий»
संज्ञिताsaṁjñitāименуемая,
सर्वsarvaво всех
भूतेषुbhūteṣuсуществах,
भूपालbhūpālaо царь,
तारतम्येनtāratamyenaсоразмерно
वर्ततेvartateпребывает»
इतिitiтак
चcaи
विष्णुviṣṇuв «Вишну-
पुराणेpurāṇeпуране»
भूमिर्bhūmir«земля,
आपोऽनलोāpo'naloводы, огонь,
वायुर्vāyurветер»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее в начале
भिन्नाbhinnā«разделена
प्रकृतिर्prakṛtirпракрити
अष्टधेत्य्aṣṭadhetyвосьмерично» — так
अनन्तरम्anantaramвслед за
अपरेयम्apareyam«низшая эта;
इतस्itasот неё
त्व्tvже
अन्यांanyāṁиную
प्रकृतिंprakṛtiṁпракрити
विद्धिviddhiзнай
मेmeМою
पराम्parāmвысшую,
जीवjīvaдживою
भूतांbhūtāṁставшую,
महाबाहोmahābāhoо мощнорукий,
ययेदंyayedaṁкоторою этот
धार्यतेdhāryateдержится
जगत्jagatмир»
इतिitiтак
श्रीśrīв прекрасных
गीतोपनिषत्सुgītopaniṣatsu«Гита-упанишадах»
चcaи
विष्णुviṣṇu«Вишну
शक्तिःśaktiḥсила
पराparāвысшая
प्रोक्ताproktāназвана»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее —
विष्णुviṣṇu«Вишну-
पुराणpurāṇaпураны»
वचनेvacaneв речении
तुtuже
तिसॄणाम्tisṝṇāmтрёх
एवevaименно
पृथक्pṛthakотдельно
शक्तित्वśaktitvaсилами бытия
निर्देशात्nirdeśātуказанием
क्षेत्रज्ञस्याविद्याkṣetrajñasyāvidyāу знающего поле, неведения
कर्मkarmaи дела
सम्बन्धेनsambandhenaсвязью
शक्तित्वम्śaktitvamсилою бытие
इतिitiтак
परास्तम्parāstamотвергнуто
किन्तुkintuно
स्वरूपेनैवेत्य्svarūpenaivetyсобственным обликом именно — так
आयातम्āyātamвышло
तथाtathāтак
चcaи
गीतम्gītamспето
ममैवांशmamaivāṁśa«Моя именно доля»
इतिitiтак
अतataпотому
एवevaименно
अपरेयम्apareyam«низшая эта;
इतस्itasот неё
त्व्tvже
अन्याम्anyāmиную»
इत्य्ityтак
उक्तम्uktamсказано
क्षेत्रज्ञkṣetrajña«знающий поле
एताetāэти
मनसोmanasoума
विभूतीःvibhūtīḥпроявления»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее в начале
क्षेत्रज्ञkṣetrajña«знающий поле»
शब्दश्śabdaśслово
चcaи
शुद्धेऽपिśuddhe'piи к чистому
प्रवर्ततेpravartateприлагается
क्षेत्रkṣetra«поле»
शब्दस्योपलक्षणśabdasyopalakṣaṇaслова указанием
मात्रत्वात्mātratvātлишь бытием
तद्tadто
एवंevaṁтак
शक्तित्वेऽप्य्śaktitve'pyи при силою бытии
अन्यत्वम्anyatvamинаковость
अस्यasyaу него
तटस्थत्वात्taṭasthatvātпограничностью
तटस्थत्वंtaṭasthatvaṁпограничность
चcaи
मायाmāyāмайи
शक्त्य्śaktyсилу
अतीतत्वात्atītatvātпревзойдением,
अस्याविद्याasyāvidyāу него, неведением
पराभवादिparābhavādiпоражения и прочего
रूपेणrūpeṇaобликом
दोषेणdoṣeṇaизъяном
परमात्मनोparamātmanoу Параматмы
लेपाभावाच्lepābhāvācзапятнания отсутствием
चोभयcobhayaи в обе
कोटाव्koṭāvкрайности
अप्रवेशात्apraveśātневхождением
तस्यtasyaу него
तच्tacЕго
छक्तित्वेchaktitveсилою бытии
सत्य्satyсущем
अपिapiи
परमात्मनस्paramātmanasу Параматмы
तल्talтем
लेपाभावश्lepābhāvaśзапятнания отсутствие
चcaи
यथाyathāкак
क्वचिद्kvacidгде-то
एकekaв одном
देशdeśaместе
स्थेstheстоящем
रश्मौraśmauлуче
छाययाchāyayāтенью
तिरस्कृतेऽपिtiraskṛte'piи при заслонённом
सूर्यस्यातिरस्कारःsūryasyātiraskāraḥу солнца незаслонённость
तद्वत्tadvatтак же
उक्तंuktaṁсказана
चcaи
तटस्थत्वंtaṭasthatvaṁпограничность
श्रीśrīв прекрасной
नारदnārada«Нарада-
पञ्चरात्रेpañcarātreпанчаратре»
यत्yat«которое
तटस्थंtaṭasthaṁпограничное
तुtuже
चिद्cidсознания
रूपंrūpaṁоблик имеющее,
स्वsvaсобою
संवेद्याद्saṁvedyādсознаваемого
विनिर्गतम्vinirgatamизошедшее,
रञ्जितंrañjitaṁокрашенное
गुणguṇaсвойств
रागेणrāgeṇaстрастью, —
सsaтот
जीवjīva«джива»
इतिitiтак
कथ्यतेkathyateзовётся»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее в начале
अतोatoпотому
विष्णुviṣṇuв «Вишну-
पुराणेऽप्य्purāṇe'pyпуране» и
अन्तरालantarālaв промежутке
एवevaименно
पठितोऽसौpaṭhito'sauпрочитан он
अन्यत्वंanyatvaṁинаковость
चcaи
श्रुतौśrutauв шрути
अस्मान्asmān«от этого
मायीmāyīобладатель майи
सृजतेsṛjateтворит
विश्वम्viśvamвселенную
एतत्etatэту,
तस्मिंश्tasmiṁśв ней
चान्योcānyoи иной
माययाmāyayāмайей
संनिरुद्धःsaṁniruddhaḥудержан»
तयोर्tayor«из них двоих
अन्यःanyaḥиной
पिप्पलंpippalaṁплод
स्वाद्व्svādvсладкий
अत्तिattiест»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее в начале
अतataпотому
एवोक्तंevoktaṁименно сказано
वैष्णवेvaiṣṇaveв «Вишну-пуране»
विभेदvibheda«различие
जनकेऽज्ञानेjanake'jñāneпорождающее незнание
नाशम्nāśamуничтожение
आत्यन्तिकंātyantikaṁполное
गतेgateобретшем,
आत्मनोātmanoу души
ब्रह्मणोbrahmaṇoот Брахмана
भेदम्bhedamразличие
असन्तंasantaṁне сущим
कःkaḥкто
करिष्यतिkariṣyatiсделает»
इतिitiтак
देवत्वdevatvaбогом бытия,
मनुष्यत्वादिmanuṣyatvādiчеловеком бытия и прочего
लक्षणोlakṣaṇoпризнак имеющее
विशेषतोviśeṣatoособо
योyoкоторое
भेदस्bhedasразличие, —
तस्यtasyaу него
जनकेऽप्य्janake'pyи у порождающего
अज्ञानेajñāneнезнании
नाशंnāśaṁуничтожение
गतेgateобретшем,
ब्रह्मणःbrahmaṇaḥ«Брахмана»,
परमात्मनःparamātmanaḥПараматмы
सकाशाद्sakāśādот
आत्मनोātmano«души»,
जीवस्यjīvasyaдживы,
योyoкоторое
भेदःbhedaḥразличие
स्वाभाविकस्svābhāvikasприродное, —
तंtaṁто
भेदम्bhedamразличие
असन्तंasantaṁ«не сущим»
कःkaḥ«кто
करिष्यतिkariṣyatiсделает»
अपिapiно
तुtuже
सन्तंsantaṁсущим,
विद्यमानम्vidyamānamсуществующим
एवevaименно
सर्वsarvaвсе
एवevaименно
करिष्यतीत्य्kariṣyatītyсделают — таков
अर्थःarthaḥсмысл
उत्तरत्रuttaratraв последующем
पाठेpāṭheпри чтении
नासन्तम्nāsantam«не не-сущим»
इत्य्ityтак
एतस्यetasyaу этого
विधेयत्वाद्vidheyatvādсказуемым бытием
अन्यार्थःanyārthaḥиной смысл
कष्टkaṣṭaс трудом
सृष्टsṛṣṭaсотворён
एवेतिevetiименно — так
मोक्षदायाम्mokṣadāyāmв «Мокшаде»
अपिapiи
तद्tadЕго
अंशत्वाव्यभिचारःaṁśatvāvyabhicāraḥдолею бытия неотступность
स्वाभाविकsvābhāvikaприродною
शक्तित्वाद्śaktitvādсилою бытием
एवevaименно
अतataпотому
एवाविद्याevāvidyāименно неведения
विमोक्षvimokṣaоставление
पूर्वकpūrvakaпредваряющим имеющем,
स्वरूपावस्थितिsvarūpāvasthitiв собственном облике пребывание
लक्षणायांlakṣaṇāyāṁпризнаком имеющем
मुक्तौmuktauосвобождении
तल्talв Нём
लीनस्यlīnasyaрастворённого
तत्tatс Ним
साधर्म्यापत्तिर्sādharmyāpattirодинаковости обретение
भवतिbhavatiбывает
निरञ्जनःnirañjanaḥ«беспорочный
परमंparamaṁвысшее
साम्यम्sāmyamравенство
उपैतिupaitiобретает»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее —
श्रुतिभ्यःśrutibhyaḥиз шрути
इदंidaṁ«этого
ज्ञानम्jñānamзнания
उपाश्रित्यupāśrityaприбежище приняв,
ममmamaМоей
साधर्म्यम्sādharmyamодинаковости
आगताःāgatāḥдостигшие
स्वर्गेऽपिsvarge'piи при творении
नोपजायतेnopajāyateне рождаются,
प्रलयेpralayeпри разрушении
नnaне
व्यथन्तिvyathantiстраждут
चcaи»
इतिitiтак
श्रीśrīиз прекрасных
गीतोपनिषद्भ्यश्gītopaniṣadbhyaś«Гита-упанишад»
चcaи
अतataпотому
एवevaименно
ब्रह्मbrahma«Брахмана
वेदvedaзнает —
ब्रह्मैवbrahmaivaБрахманом именно
भवतिbhavatiстановится»
इत्य्ityтак
आदिषुādiṣuи далее в местах
चcaи
ब्रह्मbrahmaс Брахманом
तादात्म्यम्tādātmyamтождество
एवevaименно
बोधयतिbodhayatiдаёт понять
स्वाभाव्यापत्तिर्svābhāvyāpattir«природности обретение
उपपत्तेःupapatteḥдостижимостью»
इतिवत्itivatтак, подобно
तद्tadто
एवंevaṁтак
शक्तित्वेśaktitveпри силою бытии
सिद्धेsiddheдостигнутом,
शक्तिśaktiсилы
शक्तिमतोःśaktimatoḥи обладателя силы
परस्परानुप्रवेशात्parasparānupraveśātвзаимным вхождением
शक्तिमद्śaktimadобладателя силы
व्यतिरेकेvyatirekeпри отсутствии
शक्तिśaktiсилы
व्यतिरेकात्vyatirekātотсутствием
चित्त्वाविशेषाच्cittvāviśeṣācсознательностью неразличием
चcaи
क्वचिद्kvacidгде-то
अभेदabhedaнеразличия
निर्देशnirdeśaуказание,
एकस्मिन्न्ekasminnв одной
अपिapiи
वस्तुनिvastuniвещи
शक्तिśaktiсил
वैविध्यvaividhyaмноговидности
दर्शनाद्darśanādвидением
भेदbhedaразличия
निर्देशश्nirdeśaśуказание
चcaи
नासमञ्जसःnāsamañjasaḥне несообразно
श्रीśrīпрекрасного
रामानुजीयास्rāmānujīyāsРамануджи последователи
तुtuже
अधिष्ठानाधिष्ठात्रोर्adhiṣṭhānādhiṣṭhātrorу основы и правящего
अपिapiи
जीवेशयोर्jīveśayorу дживы и Владыки
अभेदabhedaнеразличия
व्यपदेशोvyapadeśoобозначение
व्यक्तिvyaktiособи
जात्योर्jātyorи рода
गवादिgavādi«корова» и прочего
व्यपदेशवद्vyapadeśavadобозначению подобно
इतिitiтак
मन्यन्तेmanyanteмнят
यथाyathāкак
श्रीśrīв прекрасной
विष्णुviṣṇu«Вишну-
पुराणेpurāṇeпуране»
योऽयंyo'yaṁ«который этот
तवागतोtavāgatoк Тебе пришедший
देवdevaо Бог,
समीपंsamīpaṁблизко,
देवताdevatāбогов
गणःgaṇaḥсонм, —
सsaтот
त्वम्tvamТы
एवevaименно,
जगत्jagatмира
स्रष्टाsraṣṭāтворец,
यतःyataḥибо
सर्वsarvaвсюду
गतोgatoидущий
भवान्bhavānТы»
इतिitiтак
श्रीśrīв прекрасных
गीतासुgītāsu«Гитах»
चcaи
सर्वंsarvaṁ«всё
समाप्नोषिsamāpnoṣiнаполняешь,
ततोऽसिtato'siпотому еси
सर्वःsarvaḥвсё»
इतिitiтак
तत्रtatraтам
ज्ञानेच्छून्jñānecchūnзнания желающим
प्रतिpratiк
शास्त्रम्śāstramписание
अभेदम्abhedamнеразличие
उपदिशतिupadiśatiпреподаёт
भक्तीच्छून्bhaktīcchūnпреданности желающим
प्रतिpratiк
तुtuже
भेदम्bhedamразличие
एवevaименно
क्वचित्kvacitгде-то
तुtuже
परमात्मparamātmaПараматмы
प्रतिबिम्बत्वंpratibimbatvaṁотражением бытие
यद्yadкоторое
अस्यasyaу него
श्रूयतेśrūyateслышится
यथाyathāкак
यथाyathā«как
पुरुषpuruṣaчеловек
आत्मानम्ātmānamсебя
एकम्ekamодного
आदर्शādarśaв зеркале
चक्षुषोःcakṣuṣoḥи в глазу
द्विधाdvidhāнадвое
भूतम्bhūtamставшего
अवेक्षेतavekṣetaузрел бы, —
तथैवान्तरम्tathaivāntaramтак именно различие
आवयोःāvayoḥу нас двоих»
इतिitiтак
तद्tadто
अपिapiи
ज्ञानेच्छून्jñānecchūnзнания желающих
प्रत्य्pratyк
अभेदabhedaнеразличия
दृष्टिdṛṣṭiвзгляда
पोषणार्थम्poṣaṇārthamукрепления ради
एवोच्यतेevocyateименно говорится
नnaне
वास्तवvāstavaподлинным
वृत्त्यैवvṛttyaivaдействием именно
प्रतिबिम्बत्वेनpratibimbatvenaотражением бытием
अद्वयadvayaнедвойственности
वादvādaучения
गुरुguruучителей
मतेऽप्य्mate'pyи во мнении
अम्बुवद्ambuvad«воде подобно
अग्रहणाद्agrahaṇādневоспринимаемостью»
इतिitiтак
न्यायnyāyaправилом
विरोधात्virodhātпротиворечием
वृद्धिvṛddhi«роста
ह्रासhrāsaи убыли
भाक्त्वम्bhāktvamпричастность —
अन्तर्antarвнутрь
भावाद्bhāvādвхождением;
उभयubhayaобоих
सामञ्जस्याद्sāmañjasyādсообразностью
एवम्evamтак
इतिitiтак»
न्यायेनnyāyenaправилом
यथाyathāкак
कथञ्चित्kathañcitкак-нибудь
प्रतिबिम्बpratibimbaотражению
सादृश्यsādṛśyaсходства
मात्राङ्गीकाराच्mātrāṅgīkārācлишь принятием
चcaи
तद्tadто
एतत्etatэто
तस्यtasyaу него
परमात्मांशparamātmāṁśaПараматмы долею
रूपतायाrūpatāyāбытия
नित्यत्वंnityatvaṁвечность
श्रीśrīпрекрасными
गीतोपनिषद्भिर्gītopaniṣadbhir«Гита-упанишадами»
अपिapiи
दर्शितम्darśitamпоказана
ममैवांशोmamaivāṁśo«Моя именно доля
जीवjīvaджив
लोकेlokeв мире,
जीवjīvaдживою
भूतःbhūtaḥставшая,
सनातनःsanātanaḥвечная»
इतिitiтак
तद्tadто
एवम्evamтак
अंशत्वंaṁśatvaṁдолею бытие
तावद्tāvadпрежде
आहāhaговорит
तत्रtatraтам
समष्टेःsamaṣṭeḥу совокупности
एषeṣa«этот
ह्य्hyведь
अशेषaśeṣaвсех
सत्त्वानाम्sattvānāmсуществ
आत्मांशःātmāṁśaḥдуша, доля
परमात्मनःparamātmanaḥПараматмы;
आद्योऽवतारोādyo'vatāroпервое нисхождение,
यत्रासौyatrāsauгде тот
भूतbhūtaсуществ
ग्रामोgrāmoсонм
विभाव्यतेvibhāvyateявляется»
टीकाṭīkāтика
चcaи
अशेषaśeṣa«„всех
सत्त्वानाम्sattvānāmсуществ“ —
प्राणिनाम्prāṇināmживых;
आत्माātmā„душа“ —
व्यष्टीनांvyaṣṭīnāṁу частных
तद्tadего
अंशत्वात्aṁśatvātдолями бытием;
अंशोaṁśo„доля“ —
जीवःjīvaḥджива;
अवतारोक्तिस्avatāroktisнисхождения названье —
तस्मिन्tasminв нём
नारायणाविर्भावाभिप्रायेणnārāyaṇāvirbhāvābhiprāyeṇaНараяны явления намерением»
इत्य्ityтак
एषाeṣāона
Translation

Теперь надо истолковать «имеющая природою быть остатком одной лишь Параматмы». «Один» — иной, чем Параматма, «остаток», то есть доля; он и тот, и другой — «один остаток»; остаток одной Параматмы — «остаток одной Параматмы»; а у кого бытие этим, то есть таковость, и есть природа, естество, — тот «имеет природою быть остатком одной Параматмы». И он таков всегда, даже в состоянии освобождения.

А таковость эта у него «сама собою», то есть по самому собственному облику, а не по ограничению и прочему: ведь Его природною непостижимою силой он подобен атому природного Его луча. В состоянии же, обусловленном облачением, он долею бывает и остатком пракрити, — вот смысл слова «сама собою».

А обликом силы он бывает потому, что природа его — пограничная сила; и потому, что, даже будучи подобен Его лучу, он вечно имеет Его прибежищем, и без Него его нет. И по следованию «джива — причина творения этого и прочего» — тем, что он средство при творении мира. И, хотя он вещество, это понимается по сходству с прадханой.

И сказано, что он сила — как особенность пракрити: «Высшею названа сила Вишну, именуемая „знающий поле“; так же низшая; а третьею зовётся сила неведения, именуемая делом». И: «И сила, именуемая „знающий поле“, ею сокрытая, пребывает во всех существах, о царь, соразмерно», — в «Вишну-пуране». И в Шри «Гита-упанишадах», вслед за «земля, воды, огонь, ветер» и далее — «разделена пракрити восьмерично»: «Низшая эта; а иную, чем она, знай Мою пракрити, высшую, ставшую дживою, о мощнорукий, которою держится этот мир».

А в речении «Вишну-пураны» «Высшею названа сила Вишну» и далее, раз указаны отдельно именно три силы, отвергнуто, будто знающий поле есть сила по связи с неведением и делом; вышло, что он сила именно по собственному облику. Так и спето: «Моя именно доля». Потому и сказано: «Низшая эта; а иную, чем она». А слово «знающий поле» в «знающий поле видит эти проявления ума» и далее прилагается и к чистому, ибо слово «поле» там лишь указание.

И так, хотя он и сила, он иной — по пограничности. А пограничность — оттого, что он превзошёл силу майи; оттого, что Параматма не пятнается изъяном, чей облик — его поражение неведением и прочее; и оттого, что он не входит ни в одну из двух крайностей. А что Параматма, даже будучи обладателем этой силы, тем не пятнается, — так же, как солнце не заслонено, хотя луч его, стоящий в одном месте, заслонён тенью.

И пограничность сказана в Шри «Нарада-панчаратре»: «А то пограничное, имеющее облик сознания, изошедшее из Того, кто сознаваем Собою, окрашенное страстью свойств, — тот зовётся дживой» и далее. Потому и в «Вишну-пуране» он прочитан именно в промежутке.

А инаковость — в шрути: «От этого обладатель майи творит эту вселенную, и в ней иной удержан майей»; «из них двоих иной ест сладкий плод» и далее.

Потому и сказано в «Вишну-пуране»: «Когда незнание, порождающее различие, обрело полное уничтожение, кто сделает не сущим различие души от Брахмана?» То есть: когда обрело уничтожение незнание, порождающее особое различие, чей признак — быть богом, человеком и прочим, — то природное различие «души», дживы, от «Брахмана», Параматмы, «кто сделает не сущим»? Напротив, все именно сделают его сущим, существующим. Таков смысл. А при последующем чтении «не не-сущим», раз это стоит сказуемым, иной смысл сотворён с трудом. Так что и в «Мокшаде» неотступность бытия Его долею — именно потому, что он природная Его сила.

Потому же при освобождении, чей признак — пребывание в собственном облике, которому предшествует оставление неведения, у растворённого в Нём бывает обретение одинаковости с Ним: по шрути «беспорочный обретает высшее равенство» и далее, и по Шри «Гита-упанишадам»: «приняв прибежище этого знания, достигшие одинаковости со Мною и при творении не рождаются, и при разрушении не страждут». Потому и в «знает Брахмана — становится именно Брахманом» и далее даётся понять именно тождество с Брахманом — как в «обретение природности, по достижимости».

И так, раз бытие силою достигнуто, не несообразно ни указание неразличия где-то — по взаимному вхождению силы и обладателя силы, по тому, что без обладателя силы нет и силы, и по неразличию в сознательности, — ни указание различия, ибо и в одной вещи видна многовидность сил.

А последователи Шри Рамануджи мнят, что обозначение неразличия дживы и Владыки — как основы и правящего — подобно обозначению особи и рода, «корова» и прочему. Как в Шри «Вишну-пуране»: «Этот сонм богов, что пришёл к Тебе близко, о Бог, — тот именно Ты, творец мира, ибо Ты идёшь всюду». И в Шри «Гитах»: «всё наполняешь, потому Ты и есть всё».

И там писание преподаёт неразличие тем, кто желает знания, а тем, кто желает преданности, — именно различие.

А что где-то слышится, будто он отражение Параматмы, — как в «Как человек узрел бы себя, одного, ставшего надвое, в зеркале и в глазу, — так именно различие у нас двоих», — то говорится именно ради укрепления взгляда на неразличие у желающих знания, а не так, чтобы он был отражением подлинным действием слова. Ведь и во мнении учителей учения о недвойственности это противоречит правилу «воде подобно — по невоспринимаемости», и по правилу «причастность росту и убыли — по вхождению внутрь; так, по сообразности обоих» принимается лишь какое-нибудь сходство с отражением.

А вечность того, что он имеет облик доли Параматмы, показана и Шри «Гита-упанишадами»: «Моя именно доля в мире джив, ставшая дживою, вечная».

И бытие долею он говорит прежде — о совокупности: «Этот ведь душа всех существ, доля Параматмы; первое нисхождение, где является тот сонм существ». И тика: «„Всех существ“ — живых; „душа“ — ибо частные суть его доли; „доля“ — джива. А нисхождением названо это с намерением к явлению Нараяны в нём». Такова она.

Version

9c56ea5875a4 · published Sep 20, 2026, 3:59:55 PM UTC

Available inRU

Page between verses with