Ṣaṭ-sandarbha
Sandarbha Three — Paramātmā: The Lord Within3.105.5Jīva Gosvāmī
363 / 1405
Linux
Turn pages
Ṣaṭ-sandarbha · 3.105.5
॥
Devanāgarī

अथ तम् एव तटस्थलक्षणेन च तथा व्यञ्जयन् प्रथमं विशदार्थतया ब्रह्मसूत्राणाम् एव विवृतिर् इयं संहितेति बिबोदयिषया च तदन्तरं सूत्रम् एव प्रथमम् अनुवदति—जन्माद्य् अस्य यत इति । जन्मादीनि सृष्टिस्थितिप्रलयम् । तद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीहि । अस्य विश्वस्य ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानेककर्तृभोक्तृसंयुक्तस्य प्रतिनियतदेशकालनिमित्तक्रियाफलाश्रयस्य मनसाप्य् अचिन्त्यविविधचित्ररचनारूपस्य यतो यस्माद् अचिन्त्यशक्त्या स्वयम् उपादानरूपात् कर्त्रादिरूपाच् च जन्मादि, तं परं धीमहि इत्य् अन्वयः । अत्र विषयवाक्यं च—भृगुर् वै वारुणिर् वरुणं पितरम् उपससार, अधीहि भो भगवो ब्रह्म इत्य् आरभ्य, यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, येन जातानि जीवन्ति, यत् प्रयन्त्य् अभिसंविशन्ति, तद् विजिज्ञासस्व, तद् ब्रह्म इति, तत् तेजोऽसृजत इत्यादि च । जन्मादिकम् इहोपलक्षणं, न तु विशेषणम् । ततस् तद्ध्याने तन् न प्रविशन्ति, किन्तु शुद्धम् एव तं ध्यायेद् इति । किं च, अत्र प्रागुक्तविशेषणविशिष्टविश्वजन्मादेस् तादृशहेतुत्वेन सर्वशक्तित्वं सत्यसङ्कल्पत्वं सर्वज्ञत्वं सर्वेश्वरत्वं च तस्य सूचितम्, यः सर्वज्ञः सर्वविद् यस्य ज्ञानमयं तपः , सर्वस्य वशी इत्यादिश्रुतेः । तथा परत्वेन निरस्ताखिलहेयप्रत्यनीकस्वरूपत्वं ज्ञानाद्यनन्तकल्याणगुणत्वं सूचितम्—न तस्य कार्यं कारणं च विद्यते इत्यादिश्रुतेः । ये तु निर्विशेषवस्तु जिज्ञास्यम् इति वदन्ति, तन्मते ब्रह्मजिज्ञासायां जन्माद्य् अस्य यत इत्य् असङ्गतं स्यात्, निरतिशयबृहद्बृंहणं चेति निर्वचनात्, तच् च ब्रह्म जगज्जन्मादिकारणम् इति वचनाच् च । एवम् उत्तरेष्व् अपि सूत्रेषु सूत्रोदाहृतश्रुतयश् च न तत्र प्रमाणम् । तर्कश् च साध्यधर्माव्यभिचारिसाधनधर्मान्वितवस्तुविषयत्वान् न निर्विशेषवस्तुनि प्रमाणम् । जगज्जन्मादिभ्रमो यतः, तद् ब्रह्मेति स्वोत्प्रेक्षपक्षे च न निर्विशेषवस्तुसिद्धिः । भ्रममूलम् अज्ञानम्, अज्ञानसाक्षि ब्रह्मेति उपगमात् । साक्षित्वं हि प्रकाशैकरसतयोच्यते । प्रकाशत्वं तु जडाद् व्यावर्तकं स्वस्य परस्य च व्यवहारयोग्यतापादनस्वभावेन भवति । तथा सति सविशेषत्वं, तदभावे प्रकाशतैव न स्यात् । तुच्छतैव स्यात् । किं च, तेजोवारिमृदाम् इत्य् अनेनैव तेषां विवक्षितं सेत्स्यतीति, जन्माद्य् अस्य यत इत्य् अप्रयोजकं स्यात् । अतस् तद्विशेषत्वे लब्धे, स च विशेषः शक्तिरूप एव । शक्तिश् चान्तराङ्गा बहिरङ्गा तटस्था चेति त्रिधा दर्शिता । तत्र विकारात्मकेषु जगज्जन्मादिषु साक्षाद्धेतुना बहिरङ्गाया एव स्याद् इति सा मायाख्या चोपक्रान्ता । तटस्था च वयं धीमहि इत्य् अनेन । अथ यद्यपि भगवतोऽंशात् तदुपादानभूतप्रकृत्याख्यशक्तिविशिष्टात् पुरुषाद् एवास्य जन्मादि, तथापि भगवत्य् एव तद्धेतुता पर्यवसति । समुद्रैकदेशे यस्य जन्मादि, तस्य समुद्र एव जन्मादीनि । यथोक्तम्— प्रकृतिर् यस्योपादानम् आधारः पुरुषः परः । सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत् त्रितयं त्व् अहम् ॥ तस्य च भगवतो जन्माद्य् अस्य यत इत्य् अनेनापि मूर्तत्वम् एव लक्ष्यते । यतो मूर्तस्य जगतो मूर्तिशक्तेर् निधानरूपतादृशानन्तपरशक्तीनां निधानरूपोऽसाव् इत्य् आक्षिप्यते, तस्य परमकारणत्वाङ्गीकारात् । न च तस्य मूर्तत्वे सत्य् अन्यतो जन्मापतेत्, अनवस्थापत्तेर् एकस्यैवादित्वेनाङ्गीकारात्, साङ्ख्यानाम् अव्यक्तस्येव स कारणं करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिज् जनिता न चाधिपः इति श्रुतिनिषेधात्, अनादिसिद्धाप्राकृतस्वाभाविकमूर्तित्वेन तस्य तत्प्रसिद्धेश् च । तद् एवं मूर्तत्वे सिद्धे स च मूर्तो विष्णुनारायादिसाक्षाद्रूपकः श्रीभगवान् एव नान्यः । तथा च दानधर्मे— यतः सर्वाणि भूतानि भवन्त्य् आदियुगागमे । यस्मिंश् च प्रलयं यान्ति पुनर् एव युगक्षये ॥ इत्यादि । तत्प्रतिपादकसहस्रनामादौ तत्रैव तु यथोक्तम्, अनिर्देश्यवपुः श्रीमान् इति । एवं च स्कान्दे— स्रष्टा पाता च संहर्ता स एको हरिर् ईश्वरः । स्रष्टृत्वादिकम् अन्येषां दारुयोषावद् उच्यते ॥ एकदेशक्रियावत्त्वान् न तु सर्वात्मनेरितम् । सृष्ट्यादिकं समस्तं तु विष्णोर् एव परं भवेत् ॥ इति । महोपनिषदि च—स ब्रह्मणा सृजति स रुद्रेण विलापयति इत्यादिकम् । अत एव विवृतं— निमित्तमात्रम् ईशस्य विश्वसर्गनिरोधयोः । हिरण्यगर्भः सर्वश् च कालस्यारूपिणस् तव ॥ इति । तव यो रूपरहितः कालः कालशक्तिः, तस्य निमित्तमात्रम् इति व्यधिकरण एव षष्ठी । तथा आद्योऽवतारः पुरुषः परस्य इत्यादि । यदंशतोऽस्य स्थितिजन्मनाशा इत्यादि च । तद् एवम् अत्रापि तथाविधमूर्तिर् भगवान् एवोपक्रान्तः ।

Transliteration (IAST)

atha tam eva taṭastha-lakṣaṇena ca tathā vyañjayan prathamaṁ viśadārthatayā brahma-sūtrāṇām eva vivṛtir iyaṁ saṁhiteti bibodayiṣayā ca tad-antaraṁ sūtram eva prathamam anuvadati—janmādy asya yata iti | janmādīni sṛṣṭi-sthiti-pralayam | tad-guṇa-saṁvijñāna-bahuvrīhi | asya viśvasya brahmādi-stamba-paryantāneka-kartṛ-bhoktṛ-saṁyuktasya pratiniyata-deśa-kāla-nimitta-kriyā-phalāśrayasya manasāpy acintya-vividha-citra-racanā-rūpasya yato yasmād acintya-śaktyā svayam upādāna-rūpāt kartr-ādi-rūpāc ca janmādi, taṁ paraṁ dhīmahi ity anvayaḥ | atra viṣaya-vākyaṁ ca—bhṛgur vai vāruṇir varuṇaṁ pitaram upasasāra, adhīhi bho bhagavo brahma ity ārabhya, yato vā imāni bhūtāni jāyante, yena jātāni jīvanti, yat prayanty abhisaṁviśanti, tad vijijñāsasva, tad brahma iti, tat tejo'sṛjata ity-ādi ca | janmādikam ihopalakṣaṇaṁ, na tu viśeṣaṇam | tatas tad-dhyāne tan na praviśanti, kintu śuddham eva taṁ dhyāyed iti | kiṁ ca, atra prāg-ukta-viśeṣaṇa-viśiṣṭa-viśva-janmādes tādṛśa-hetutvena sarva-śaktitvaṁ satya-saṅkalpatvaṁ sarva-jñatvaṁ sarveśvaratvaṁ ca tasya sūcitam, yaḥ sarvajñaḥ sarva-vid yasya jñāna-mayaṁ tapaḥ , sarvasya vaśī ity-ādi-śruteḥ | tathā paratvena nirastākhila-heya-pratyanīka-svarūpatvaṁ jñānādy-ananta-kalyāṇa-guṇatvaṁ sūcitam—na tasya kāryaṁ kāraṇaṁ ca vidyate ity-ādi-śruteḥ | ye tu nirviśeṣa-vastu jijñāsyam iti vadanti, tan-mate brahma-jijñāsāyāṁ janmādy asya yata ity asaṅgataṁ syāt, niratiśaya-bṛhad-bṛṁhaṇaṁ ceti nirvacanāt, tac ca brahma jagaj-janmādi-kāraṇam iti vacanāc ca | evam uttareṣv api sūtreṣu sūtrodāhṛta-śrutayaś ca na tatra pramāṇam | tarkaś ca sādhya-dharmāvyabhicāri-sādhana-dharmānvita-vastu-viṣayatvān na nirviśeṣa-vastuni pramāṇam | jagaj-janmādi-bhramo yataḥ, tad brahmeti svotprekṣa-pakṣe ca na nirviśeṣa-vastu-siddhiḥ | bhrama-mūlam ajñānam, ajñāna-sākṣi brahmeti upagamāt | sākṣitvaṁ hi prakāśaika-rasatayocyate | prakāśatvaṁ tu jaḍād vyāvartakaṁ svasya parasya ca vyavahāra-yogyatāpādana-svabhāvena bhavati | tathā sati saviśeṣatvaṁ, tad-abhāve prakāśataiva na syāt | tucchataiva syāt | kiṁ ca, tejo-vāri-mṛdām ity anenaiva teṣāṁ vivakṣitaṁ setsyatīti, janmādy asya yata ity aprayojakaṁ syāt | atas tad-viśeṣatve labdhe, sa ca viśeṣaḥ śakti-rūpa eva | śaktiś cāntarāṅgā bahiraṅgā taṭasthā ceti tridhā darśitā | tatra vikārātmakeṣu jagaj-janmādiṣu sākṣād-dhetunā bahiraṅgāyā eva syād iti sā māyākhyā copakrāntā | taṭasthā ca vayaṁ dhīmahi ity anena | atha yadyapi bhagavato'ṁśāt tad-upādāna-bhūta-prakṛty-ākhya-śakti-viśiṣṭāt puruṣād evāsya janmādi, tathāpi bhagavaty eva tad-dhetutā paryavasati | samudraika-deśe yasya janmādi, tasya samudra eva janmādīni | yathoktam— prakṛtir yasyopādānam ādhāraḥ puruṣaḥ paraḥ | sato'bhivyañjakaḥ kālo brahma tat tritayaṁ tv aham || tasya ca bhagavato janmādy asya yata ity anenāpi mūrtatvam eva lakṣyate | yato mūrtasya jagato mūrti-śakter nidhāna-rūpa-tādṛśānanta-para-śaktīnāṁ nidhāna-rūpo'sāv ity ākṣipyate, tasya parama-kāraṇatvāṅgīkārāt | na ca tasya mūrtatve saty anyato janmāpatet, anavasthāpatter ekasyaivāditvenāṅgīkārāt, sāṅkhyānām avyaktasyeva sa kāraṇaṁ karaṇādhipādhipo na cāsya kaścij janitā na cādhipaḥ iti śruti-niṣedhāt, anādi-siddhāprākṛta-svābhāvika-mūrtitvena tasya tat-prasiddheś ca | tad evaṁ mūrtatve siddhe sa ca mūrto viṣṇu-nārāyādi-sākṣād-rūpakaḥ śrī-bhagavān eva nānyaḥ | tathā ca dāna-dharme— yataḥ sarvāṇi bhūtāni bhavanty ādi-yugāgame | yasmiṁś ca pralayaṁ yānti punar eva yuga-kṣaye || ity-ādi | tat-pratipādaka-sahasra-nāmādau tatraiva tu yathoktam, anirdeśya-vapuḥ śrīmān iti | evaṁ ca skānde— sraṣṭā pātā ca saṁhartā sa eko harir īśvaraḥ | sraṣṭṛtvādikam anyeṣāṁ dāru-yoṣāvad ucyate || eka-deśa-kriyāvattvān na tu sarvātmaneritam | sṛṣṭy-ādikaṁ samastaṁ tu viṣṇor eva paraṁ bhavet || iti | mahopaniṣadi ca—sa brahmaṇā sṛjati sa rudreṇa vilāpayati ity-ādikam | ata eva vivṛtaṁ— nimitta-mātram īśasya viśva-sarga-nirodhayoḥ | hiraṇyagarbhaḥ sarvaś ca kālasyārūpiṇas tava || iti | tava yo rūpa-rahitaḥ kālaḥ kāla-śaktiḥ, tasya nimitta-mātram iti vyadhikaraṇa eva ṣaṣṭhī | tathā ādyo'vatāraḥ puruṣaḥ parasya ity-ādi | yad-aṁśato'sya sthiti-janma-nāśā ity-ādi ca | tad evam atrāpi tathā-vidha-mūrtir bhagavān evopakrāntaḥ |

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
अथathaтеперь
तम्tamЕго
एवevaименно
तटस्थtaṭasthaпограничным
लक्षणेनlakṣaṇenaпризнаком
चcaи
तथाtathāтак
व्यञ्जयन्vyañjayanвыражая,
प्रथमंprathamaṁсперва,
विशदार्थतयाviśadārthatayāясным смыслом бытием
ब्रह्मbrahmaБрахма-
सूत्राणाम्sūtrāṇāmсутр
एवevaименно
विवृतिर्vivṛtirраскрытие
इयंiyaṁэта
संहितेतिsaṁhitetiсамхита — так
बिबोदयिषयाbibodayiṣayāдать понять желанием
चcaи,
तद्tadза тем
अन्तरंantaraṁследующую
सूत्रम्sūtramсутру
एवevaименно
प्रथमम्prathamamпервую
अनुवदतिanuvadatiпересказывает:
जन्माद्य्janmādy«рождение и прочее
अस्यasyaу этого
यतyataот кого»
इतिitiтак
जन्मादीनिjanmādīni«рождение и прочее» —
सृष्टिsṛṣṭiтворение,
स्थितिsthitiподдержание,
प्रलयम्pralayamрастворение;
तद्tadтого
गुणguṇaсвойства
संविज्ञानsaṁvijñānaсовместного познания
बहुव्रीहिbahuvrīhiбахуврихи
अस्यasya«у этого» —
विश्वस्यviśvasyaу вселенной,
ब्रह्मादिbrahmādiот Брахмы
स्तम्बstambaдо пучка травы
पर्यन्तानेकparyantānekaвплоть, многими
कर्तृkartṛдеятелями
भोक्तृbhoktṛи вкушающими
संयुक्तस्यsaṁyuktasyaсоединённой,
प्रतिनियतpratiniyataустановленных
देशdeśaместа,
कालkālaвремени,
निमित्तnimittaповода,
क्रियाkriyāдействия,
फलाश्रयस्यphalāśrayasyaплода опорой сущей,
मनसाप्य्manasāpyи умом
अचिन्त्यacintyaнепостижимое,
विविधvividhaразнообразное,
चित्रcitraпёстрое
रचनाracanāустроение
रूपस्यrūpasyaобликом имеющей, —
यतोyato«от кого»,
यस्माद्yasmādот которого,
अचिन्त्यacintyaнепостижимой
शक्त्याśaktyāсилою,
स्वयम्svayamСам
उपादानupādānaвеществом
रूपात्rūpātоблик имеющий,
कर्त्र्kartrдеятелем
आदिādiи прочим
रूपाच्rūpācоблик имеющий,
चcaи, —
जन्मादिjanmādi«рождение и прочее»;
तंtaṁТого
परंparaṁ«высшего
धीमहिdhīmahiда помыслим»
इत्य्ityтак
अन्वयःanvayaḥсопряжение
अत्रatraздесь
विषयviṣayaпредмета
वाक्यंvākyaṁречение
चcaи:
भृगुर्bhṛgur«Бхригу
वैvaiведь
वारुणिर्vāruṇirВаруни
वरुणंvaruṇaṁк Варуне,
पितरम्pitaramотцу,
उपससारupasasāraподошёл:
अधीहिadhīhi„изучи,
भोbhoо
भगवोbhagavoблаженный,
ब्रह्मbrahmaБрахман“»
इत्य्ityтак
आरभ्यārabhyaначиная,
यतोyato«от кого
वाvāже
इमानिimāniэти
भूतानिbhūtāniсущества
जायन्तेjāyanteрождаются,
येनyenaкоторым
जातानिjātāniрождённые
जीवन्तिjīvantiживут,
यत्yatв которое,
प्रयन्त्य्prayantyуходя,
अभिसंविशन्तिabhisaṁviśantiвходят, —
तद्tadто
विजिज्ञासस्वvijijñāsasvaпознать пожелай:
तद्tadто —
ब्रह्मbrahmaБрахман»
इतिitiтак,
तत्tat«то
तेजोऽसृजतtejo'sṛjataсвет сотворило»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее
चcaи
जन्मादिकम्janmādikam«рождение и прочее»
इहोपलक्षणंihopalakṣaṇaṁздесь указующий признак,
नnaне
तुtuже
विशेषणम्viśeṣaṇamопределение
ततस्tatasпотому
तद्tadЕго
ध्यानेdhyāneпри созерцании
तन्tanто
नnaне
प्रविशन्तिpraviśantiвходит,
किन्तुkintuно
शुद्धम्śuddhamчистого
एवevaименно
तंtaṁЕго
ध्यायेद्dhyāyedда созерцает —
इतिitiтак
किंkiṁчто
चcaи:
अत्रatraздесь,
प्राग्prāgпрежде
उक्तuktaсказанными
विशेषणviśeṣaṇaопределениями
विशिष्टviśiṣṭaотличённой
विश्वviśvaвселенной
जन्मादेस्janmādesрождения и прочего
तादृशtādṛśaтаковою
हेतुत्वेनhetutvenaпричиною бытием,
सर्वsarvaвсею
शक्तित्वंśaktitvaṁсилою обладание,
सत्यsatyaистинным
सङ्कल्पत्वंsaṅkalpatvaṁзамыслом бытие,
सर्वsarvaвсё
ज्ञत्वंjñatvaṁзнающим бытие,
सर्वेश्वरत्वंsarveśvaratvaṁвсего Владыкою бытие
चcaи
तस्यtasyaу Него
सूचितम्sūcitamуказано, —
यःyaḥ«который
सर्वज्ञःsarvajñaḥвсезнающ,
सर्वsarvaвсё
विद्vidведающ,
यस्यyasyaу кого
ज्ञानjñānaзнание
मयंmayaṁсоставляющее
तपःtapaḥподвижничество»,
सर्वस्यsarvasya«всего
वशीvaśīповелитель»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее —
श्रुतेःśruteḥшрути
तथाtathāтак
परत्वेनparatvenaвысшим бытием
निरस्ताखिलnirastākhilaотринутого всего
हेयheyaотвергаемого
प्रत्यनीकpratyanīkaпротивником
स्वरूपत्वंsvarūpatvaṁсвоим обликом бытие,
ज्ञानाद्य्jñānādyзнания и прочих
अनन्तanantaбесконечных
कल्याणkalyāṇaблагих
गुणत्वंguṇatvaṁкачеств обладание
सूचितम्sūcitamуказано:
नna«не
तस्यtasyaу Него
कार्यंkāryaṁдела
कारणंkāraṇaṁи орудия
चcaи
विद्यतेvidyateесть»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее —
श्रुतेःśruteḥшрути
येyeкоторые
तुtuже
निर्विशेषnirviśeṣaбезразличную
वस्तुvastuвещь
जिज्ञास्यम्jijñāsyamпознать желаемою
इतिitiтак
वदन्तिvadantiговорят, —
तन्tanв их
मतेmateмнении
ब्रह्मbrahmaБрахмана
जिज्ञासायांjijñāsāyāṁпри желании познать
जन्माद्य्janmādy«рождение и прочее
अस्यasyaу этого
यतyataот кого»
इत्य्ityтак
असङ्गतंasaṅgataṁнесвязным
स्यात्syātбыло бы, —
निरतिशयniratiśayaбезмерно
बृहद्bṛhadвеликое,
बृंहणंbṛṁhaṇaṁрастящее
चेतिcetiи — так
निर्वचनात्nirvacanātэтимологией,
तच्tac«то
चcaи
ब्रह्मbrahmaБрахман —
जगज्jagajмира
जन्मादिjanmādiрождения и прочего
कारणम्kāraṇamпричина»
इतिitiтак
वचनाच्vacanācречением
चcaи
एवम्evamтак
उत्तरेष्व्uttareṣvв последующих
अपिapiи
सूत्रेषुsūtreṣuсутрах;
सूत्रोदाहृतsūtrodāhṛtaсутрами приведённые
श्रुतयश्śrutayaśшрути
चcaи
नnaне
तत्रtatraтам
प्रमाणम्pramāṇamдоказательство
तर्कश्tarkaśрассуждение
चcaи,
साध्यsādhyaдоказуемого
धर्माव्यभिचारिdharmāvyabhicāriсвойству неотлучного
साधनsādhanaдоказывающего
धर्मान्वितdharmānvitaсвойством сопряжённую
वस्तुvastuвещь
विषयत्वान्viṣayatvānпредметом имеющим бытием,
नnaне
निर्विशेषnirviśeṣaв безразличной
वस्तुनिvastuniвещи
प्रमाणम्pramāṇamдоказательство
जगज्jagaj«мира
जन्मादिjanmādiрождения и прочего
भ्रमोbhramoзаблуждение
यतःyataḥоткуда,
तद्tadто —
ब्रह्मेतिbrahmetiБрахман» — так,
स्वोत्प्रेक्षsvotprekṣaсвоего домысла
पक्षेpakṣeпри стороне
चcaи,
नnaне
निर्विशेषnirviśeṣaбезразличной
वस्तुvastuвещи
सिद्धिःsiddhiḥдостижение:
भ्रमbhramaзаблуждения
मूलम्mūlamкорень —
अज्ञानम्ajñānamнезнание,
अज्ञानajñānaнезнания
साक्षिsākṣiсвидетель —
ब्रह्मेतिbrahmetiБрахман — так
उपगमात्upagamātпринятием
साक्षित्वंsākṣitvaṁсвидетелем бытие
हिhiведь
प्रकाशैकprakāśaikaсветом единым
रसतयोच्यतेrasatayocyateвкусом бытием зовётся
प्रकाशत्वंprakāśatvaṁсветом бытие
तुtuже
जडाद्jaḍādот косного
व्यावर्तकंvyāvartakaṁотводящее,
स्वस्यsvasyaсебя
परस्यparasyaиного
चcaи
व्यवहारvyavahāraобихода
योग्यतापादनyogyatāpādanaпригодности доставления
स्वभावेनsvabhāvenaприродою
भवतिbhavatiбывает
तथाtathāтак
सतिsatiпри сущем —
सविशेषत्वंsaviśeṣatvaṁс различиями бытие;
तद्tadтого
अभावेabhāveпри отсутствии
प्रकाशतैवprakāśataivaсветом бытие именно
नnaне
स्यात्syātбыло бы,
तुच्छतैवtucchataivaничтожность именно
स्यात्syātбыла бы
किंkiṁчто
चcaи:
तेजोtejo«света,
वारिvāriводы,
मृदाम्mṛdāmземли»
इत्य्ityтак
अनेनैवanenaivaэтим именно
तेषांteṣāṁу них
विवक्षितंvivakṣitaṁжелаемое сказать
सेत्स्यतीतिsetsyatītiдостигнется — так,
जन्माद्य्janmādy«рождение и прочее
अस्यasyaу этого
यतyataот кого»
इत्य्ityтак
अप्रयोजकंaprayojakaṁбесполезно
स्यात्syātбыло бы
अतस्atasпотому,
तद्tadу него
विशेषत्वेviśeṣatveпри различии
लब्धेlabdheполученном, —
सsaто
चcaи
विशेषःviśeṣaḥразличие —
शक्तिśaktiсилы
रूपrūpaоблик имеющее
एवevaименно
शक्तिश्śaktiśсила
चान्तराङ्गाcāntarāṅgāи: внутренняя,
बहिरङ्गाbahiraṅgāвнешняя,
तटस्थाtaṭasthāпограничная
चेतिcetiи — так
त्रिधाtridhāтрояко
दर्शिताdarśitāпоказана
तत्रtatraтам
विकारात्मकेषुvikārātmakeṣuв изменение природой имеющих
जगज्jagajмира
जन्मादिषुjanmādiṣuрождении и прочем
साक्षाद्sākṣādпрямою
धेतुनाdhetunāпричиною
बहिरङ्गायाbahiraṅgāyāу внешней
एवevaименно
स्याद्syādбыло бы —
इतिitiтак,
साsāона
मायाख्याmāyākhyāмайей именуемая,
चोपक्रान्ताcopakrāntāи зачата;
तटस्थाtaṭasthāпограничная
चcaи —
वयंvayaṁ«мы
धीमहिdhīmahiда помыслим»
इतिitiтак
अनेनanenaэтим
अथathaтеперь,
यद्यपिyadyapiхотя
भगवतोऽंशात्bhagavato'ṁśātот Бхагавана доли,
तद्tadего
उपादानupādānaвеществом
भूतbhūtaставшею,
प्रकृत्य्prakṛtyпракрити
आख्यākhyaименуемою
शक्तिśaktiсилою
विशिष्टात्viśiṣṭātотличённой,
पुरुषाद्puruṣādот Пуруши
एवास्यevāsyaименно у этого
जन्मादिjanmādiрождение и прочее,
तथापिtathāpiи так
भगवत्य्bhagavatyв Бхагаване
एवevaименно
तद्tadего
धेतुताdhetutāпричиной бытие
पर्यवसतिparyavasatiзавершается
समुद्रैकsamudraikaокеана в одном
देशेdeśeместе
यस्यyasyaу чего
जन्मादिjanmādiрождение и прочее,
तस्यtasyaу того
समुद्रsamudraокеан
एवevaименно
जन्मादीनिjanmādīniрождение и прочее
यथोक्तम्yathoktamкак сказано:
प्रकृतिर्prakṛtir«пракрити
यस्योपादानम्yasyopādānamу кого вещество,
आधारःādhāraḥопора —
पुरुषःpuruṣaḥПуруша
परःparaḥвысший,
सतोऽभिव्यञ्जकःsato'bhivyañjakaḥсущего проявитель —
कालोkāloвремя;
ब्रह्मbrahmaБрахман —
तत्tatто
त्रितयंtritayaṁтройное
त्व्tvже —
अहम्ahamЯ»
तस्यtasyaу Него
चcaи,
भगवतोbhagavatoу Бхагавана,
जन्माद्य्janmādy«рождение и прочее
अस्यasyaу этого
यतyataот кого»
इत्य्ityтак
अनेनापिanenāpiи этим
मूर्तत्वम्mūrtatvamвоплощённость
एवevaименно
लक्ष्यतेlakṣyateпримечается
यतोyatoоттого что
मूर्तस्यmūrtasyaу воплощённого
जगतोjagatoмира
मूर्तिmūrtiобраза
शक्तेर्śakterсилы
निधानnidhānaвместилищем
रूपrūpaоблик имеющих,
तादृशानन्तtādṛśānantaтаковых бесконечных
परparaвысших
शक्तीनांśaktīnāṁсил
निधानnidhānaвместилищем
रूपोऽसाव्rūpo'sāvоблик имеющий Он —
इत्य्ityтак
आक्षिप्यतेākṣipyateподразумевается,
तस्यtasyaу Него
परमparamaвысшею
कारणत्वाङ्गीकारात्kāraṇatvāṅgīkārātпричиною бытия принятием
नnaне
चcaи
तस्यtasyaу Него
मूर्तत्वेmūrtatveпри воплощённости
सत्य्satyсущей
अन्यतोanyatoот иного
जन्मापतेत्janmāpatetрождение выпало бы, —
अनवस्थापत्तेर्anavasthāpatterбесконечного отступания выпадением,
एकस्यैवादित्वेनाङ्गीकारात्ekasyaivāditvenāṅgīkārātодного именно началом бытием принятием,
साङ्ख्यानाम्sāṅkhyānāmу санкхьяиков
अव्यक्तस्येवavyaktasyevaнепроявленного как,
सsa«Он —
कारणंkāraṇaṁпричина,
करणाधिपाधिपोkaraṇādhipādhipoорудий владык владыка;
नnaне
चास्यcāsyaи у Него
कश्चिज्kaścijкто-либо
जनिताjanitāродитель,
नnaне
चाधिपःcādhipaḥи владыка»
इतिitiтак
श्रुतिśrutiшрути
निषेधात्niṣedhātотвержением,
अनादिanādiбезначально
सिद्धाप्राकृतsiddhāprākṛtaдостигнутою, не от пракрити,
स्वाभाविकsvābhāvikaсобственною
मूर्तित्वेनmūrtitvenaвоплощённостью
तस्यtasyaу Него
तत्tatта
प्रसिद्धेश्prasiddheśизвестность
चcaи
तद्tadто
एवंevaṁтак,
मूर्तत्वेmūrtatveпри воплощённости
सिद्धेsiddheдостигнутой,
सsaтот
चcaи
मूर्तोmūrtoвоплощённый —
विष्णुviṣṇuВишну,
नारायादिnārāyādiНараяны и прочих
साक्षाद्sākṣādвоочию
रूपकःrūpakaḥоблик имеющий
श्रीśrīшри
भगवान्bhagavānБхагаван
एवevaименно,
नान्यःnānyaḥне иной
तथाtathāтак
चcaи
दानdānaв «Дана-
धर्मेdharmeдхарме»:
यतःyataḥ«от кого
सर्वाणिsarvāṇiвсе
भूतानिbhūtāniсущества
भवन्त्य्bhavantyбывают
आदिādiпервой
युगागमेyugāgameюги при приходе,
यस्मिंश्yasmiṁśв ком
चcaи
प्रलयंpralayaṁрастворение
यान्तिyāntiобретают
पुनर्punarснова
एवevaименно
युगyugaюги
क्षयेkṣayeпри гибели»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее
तत्tatто
प्रतिपादकpratipādakaутверждающих
सहस्रsahasraв «Тысяче
नामादौnāmādauимён» и прочем
तत्रैवtatraivaтам именно
तुtuже
यथोक्तम्yathoktamкак сказано:
अनिर्देश्यanirdeśya«неуказуемое
वपुःvapuḥтело имеющий,
श्रीमान्śrīmānславный»
इतिitiтак
एवंevaṁтак
चcaи
स्कान्देskāndeв «Сканде»:
स्रष्टाsraṣṭā«творец,
पाताpātāхранитель
चcaи,
संहर्ताsaṁhartāистребитель —
सsaОн
एकोekoодин,
हरिर्harirХари,
ईश्वरःīśvaraḥВладыка;
स्रष्टृत्वादिकम्sraṣṭṛtvādikamтворцом бытие и прочее
अन्येषांanyeṣāṁу иных
दारुdāruдеревянной
योषावद्yoṣāvadкукле подобно
उच्यतेucyateзовётся;
एकekaв одном
देशdeśaместе
क्रियावत्त्वान्kriyāvattvānдействием обладанием,
नnaне
तुtuже
सर्वात्मनेरितम्sarvātmaneritamвсецело сказано;
सृष्ट्य्sṛṣṭyтворение
आदिकंādikaṁи прочее
समस्तंsamastaṁвсё
तुtuже
विष्णोर्viṣṇorу Вишну
एवevaименно
परंparaṁвысшего
भवेत्bhavetбыло бы»
इतिitiтак
महोपनिषदिmahopaniṣadiв «Махопанишаде»
चcaи:
सsa«Он
ब्रह्मणाbrahmaṇāБрахмою
सृजतिsṛjatiтворит,
सsaОн
रुद्रेणrudreṇaРудрою
विलापयतिvilāpayatiрастворяет»
इत्य्ityтак
आदिकम्ādikamи далее
अतataпотому
एवevaименно
विवृतंvivṛtaṁраскрыто:
निमित्तnimitta«поводом
मात्रम्mātramодним
ईशस्यīśasyaу Владыки
विश्वviśvaвселенной
सर्गsargaтворении
निरोधयोःnirodhayoḥи удержании —
हिरण्यगर्भःhiraṇyagarbhaḥХираньягарбха
सर्वश्sarvaśи Сарва,
चcaи, —
कालस्यारूपिणस्kālasyārūpiṇasвремени, безобразного,
तवtavaу Тебя»
इतिitiтак
तवtava«у Тебя»
योyoкоторое —
रूपrūpaоблика
रहितःrahitaḥлишённое
कालःkālaḥвремя,
कालkālaвремени
शक्तिःśaktiḥсила, —
तस्यtasyaу него
निमित्तnimitta«повод
मात्रम्mātramодин» —
इतिitiтак;
व्यधिकरणvyadhikaraṇaнеодноосновный
एवevaименно
षष्ठीṣaṣṭhīшестой падеж
तथाtathāтак:
आद्योऽवतारःādyo'vatāraḥ«первое нисшествие —
पुरुषःpuruṣaḥПуруша
परस्यparasyaу высшего»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее;
यद्yad«у кого
अंशतोऽस्यaṁśato'syaот доли, у этого, —
स्थितिsthitiподдержание,
जन्मjanmaрождение,
नाशाnāśāгибель»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее
चcaи
तद्tadто
एवम्evamтак
अत्रापिatrāpiи здесь
तथाtathāтак-
विधvidhaобразный,
मूर्तिर्mūrtirвоплощённый
भगवान्bhagavānБхагаван
एवोपक्रान्तःevopakrāntaḥименно зачат
Translation

Теперь, выражая Его и пограничным признаком, а сперва желая дать понять, что эта самхита — раскрытие самих Брахма-сутр с ясным смыслом, он пересказывает следующую за тем сутру, первую: «От кого рождение и прочее у этого».

«Рождение и прочее» — творение, поддержание, растворение; это бахуврихи с совместным познанием свойства. «У этого» — у вселенной, соединённой с многими деятелями и вкушающими, от Брахмы вплоть до пучка травы, служащей опорой установленным месту, времени, поводу, действию и плоду, чей облик — устроение разнообразное и пёстрое, непостижимое и уму. «От кого» — от которого, непостижимой силой, Сам будучи и веществом, и деятелем, и прочим, — «рождение и прочее»; Того «высшего да помыслим» — вот сопряжение.

Речение о предмете здесь: «Бхригу Варуни подошёл к отцу Варуне: „Изучи мне, о блаженный, Брахман“» и далее — «От кого рождаются эти существа, которым рождённые живут, в которое, уходя, входят, — то пожелай познать: то Брахман»; и «то сотворило свет» и далее.

«Рождение и прочее» здесь указующий признак, а не определение: потому при созерцании Его оно не входит, а созерцать надо Его чистого.

И ещё: раз Он таковая причина рождения и прочего у вселенной, отличённой прежде названными определениями, этим указаны Его всемогущество, истинность замысла, всезнание и владычество надо всем — по шрути: «Который всезнающ, всеведущ, чьё подвижничество состоит из знания», «повелитель всего» и далее. А словом «высший» указано, что Его собственный облик — противник всему отвергаемому, отринутому, и что у Него бесконечные благие качества, знание и прочие, — по шрути: «Нет у Него ни дела, ни орудия» и далее.

А у тех, кто говорит, что познать желают безразличную вещь, «от кого рождение и прочее у этого» не вязалось бы с желанием познать Брахман, — ведь само слово толкуется как «безмерно великое, растящее», и сказано: «И то Брахман — причина рождения мира и прочего». Так и в последующих сутрах; и приведённые сутрами шрути у них не в доказательство. И рассуждение — тоже не доказательство безразличной вещи: оно имеет предметом вещь, сопряжённую со свойством доказывающим, неотлучным от доказуемого.

Не выйдет безразличной вещи и при их собственном домысле «Брахман — то, откуда заблуждение о рождении мира и прочем»: ведь принято, что корень заблуждения — незнание, а свидетель незнания — Брахман. Быть свидетелем называется так по единому вкусу света; а быть светом — значит отводить от косного, по самой природе делая себя и другое годными для обихода. А раз так — значит, есть различия; без них не было бы и самого света, а была бы ничтожность.

И ещё: если бы желаемое ими выражалось уже словами «света, воды, земли», то «от кого рождение и прочее у этого» было бы бесполезно. Итак, раз у Него получено различие, это различие имеет облик силы; а сила показана трояко: внутренняя, внешняя и пограничная. И в рождении мира и прочем, чья природа — изменение, прямою причиною была бы именно внешняя; она, именуемая майей, и зачата здесь. А пограничная — словами «мы да помыслим».

Далее: хотя рождение и прочее у этого — от Пуруши, от доли Бхагавана, отличённой силою по имени пракрити, ставшей его веществом, всё же бытие причиною завершается именно в Бхагаване: у чего рождение и прочее в одном месте океана, у того рождение и прочее — сам океан. Как сказано: «У кого вещество — пракрити, опора — высший Пуруша, проявитель сущего — время; Я и есть эта троица, Брахман».

И воплощённость Его, Бхагавана, примечается тем же «от кого рождение и прочее у этого»: раз у воплощённого мира есть сила образа, подразумевается, что Он — вместилище таких бесконечных высших сил, ибо принято, что Он высшая причина. И при Его воплощённости не выходит, будто Он рождён от иного: это дало бы бесконечное отступание, а принято, что началом является именно Один, как у санкхьяиков непроявленное; да и шрути отвергает: «Он причина, владыка владык орудий; нет у Него ни родителя, ни владыки». И Его воплощённость известна как безначально утверждённая, не от пракрити, собственная.

Итак, раз воплощённость доказана, этот воплощённый — именно шри Бхагаван, чей облик воочию Вишну, Нараяна и прочие, и никто иной. Так и в «Дана-дхарме»: «От кого все существа бывают с приходом первой юги и в ком снова обретают растворение при гибели юги» и далее; и в утверждающей то «Тысяче имён» и подобном сказано там же: «Чьё тело неуказуемо, славный». Так и в «Сканде»: «Творец, хранитель и истребитель — Он один, Хари, Владыка; о творчестве иных говорят, как о деревянной кукле: по действию в одном месте, а не всецело; всё же творение и прочее — у высшего Вишну». И в «Махопанишаде»: «Он творит Брахмою, Он растворяет Рудрою» и далее.

Потому и раскрыто: «Лишь поводом при творении и удержании вселенной у Владыки — Хираньягарбха и Сарва, у Твоего безобразного времени». «Твоего»: время, лишённое облика, то есть сила времени, — «лишь повод» у него; шестой падеж здесь неодноосновный. Так же: «Первое нисшествие — Пуруша у высшего» и далее; и «от чьей доли у этого поддержание, рождение и гибель» и далее.

Итак, и здесь зачат именно такой — воплощённый Бхагаван.

Version

3d0dcfc4a25f · published Sep 20, 2026, 3:59:55 PM UTC

Available inRU

Page between verses with