Ṣaṭ-sandarbha
Sandarbha Three — Paramātmā: The Lord Within3.12Jīva Gosvāmī
241 / 1405
Linux
Turn pages
Ṣaṭ-sandarbha · 3.12
॥
Devanāgarī

तथा चान्यत्र द्वयेनाह— सत्त्वं रजस् तम इति प्रकृतेर् गुणास् तैर् युक्तः परः पुरुष एक इहास्य धत्ते । स्थित्यादये हरिविरिञ्चिहरेति संज्ञाः श्रेयांसि तत्र खलु सत्त्वतनोर् नॄणां स्युः ॥ इह यद्यप्य् एक एव परः पुमान् अस्य विश्वस्य स्थित्यादये सृष्टिस्थितिलयार्थं तैः सत्त्वादिभिर् युक्तः पृथक् पृथक् तत्तदधिष्ठाता, तथापि परस् तत्तदसंश्लिष्टः सन् हरिविरिञ्चहरेति संज्ञा भिन्ना धत्ते, तत्तद्रूपेणाविर्भवतीत्य् अर्थः । तत्रापि तत्र तेषां मध्ये श्रेयांसि धर्मार्थकाममोक्षभक्त्याख्यानि शुभफलानि सत्त्वतनोर् अधिष्ठितसत्त्वशक्तेः श्रीविष्णोर् एव स्युः । अयं भावः—उपाधिदृष्ट्या तौ द्वौ सेवमाने रजस्तमसोर् घोरमूढत्वाद् भवन्तोऽपि धर्मार्थकामा नातिसुखदा भवन्ति, तथोपाधित्यागेन सेवमाने भवन्न् अपि मोक्षो न साक्षान् न च झटिति, किन्तु कथम् अपि परमात्मांश एवायम् इत्य् अनुसन्धानाभ्यासेनैव परमात्मन एव भवति । तत्र तत्र साक्षात् परमात्माकारेणाप्रकाशात् तस्मात् ताभ्यां श्रेयांसि न भवन्ति । अथोपाधिदृष्ट्यापि श्रीविष्णुं सेवमाने सत्त्वस्य शान्तत्वात् धर्मार्थकामा अपि सुखदाः । तत्र निष्कामत्वेन तु तं सेवमाने सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानम् इति, कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानम् इति चोक्तेर् मोक्षश् च साक्षात् । अत उक्तं स्कान्दे— बन्धको भवपाशेन भवपाशाच् च मोचकः । कैवल्यदः परं ब्रह्म विष्णुर् एव सनातनः ॥ इति । उपाधिपरित्यागेन तु पञ्चमपुरुषार्थो भक्तिर् एव भवति, तस्य परमात्माकारेणैव प्रकाशात् । तस्मात् श्रीविष्णोर् एव श्रेयांसि स्युर् इति ।

Transliteration (IAST)

tathā cānyatra dvayenāha— sattvaṁ rajas tama iti prakṛter guṇās tair yuktaḥ paraḥ puruṣa eka ihāsya dhatte | sthity-ādaye hari-viriñci-hareti saṁjñāḥ śreyāṁsi tatra khalu sattva-tanor nṝṇāṁ syuḥ || iha yadyapy eka eva paraḥ pumān asya viśvasya sthity-ādaye sṛṣṭi-sthiti-layārthaṁ taiḥ sattvādibhir yuktaḥ pṛthak pṛthak tat-tad-adhiṣṭhātā, tathāpi paras tat-tad-asaṁśliṣṭaḥ san hari-viriñca-hareti saṁjñā bhinnā dhatte, tat-tad-rūpeṇāvirbhavatīty arthaḥ | tatrāpi tatra teṣāṁ madhye śreyāṁsi dharmārtha-kāma-mokṣa-bhakty-ākhyāni śubha-phalāni sattva-tanor adhiṣṭhita-sattva-śakteḥ śrī-viṣṇor eva syuḥ | ayaṁ bhāvaḥ—upādhi-dṛṣṭyā tau dvau sevamāne rajas-tamasor ghora-mūḍhatvād bhavanto'pi dharmārtha-kāmā nāti-sukhadā bhavanti, tathopādhi-tyāgena sevamāne bhavann api mokṣo na sākṣān na ca jhaṭiti, kintu katham api paramātmāṁśa evāyam ity anusandhānābhyāsenaiva paramātmana eva bhavati | tatra tatra sākṣāt paramātmākāreṇāprakāśāt tasmāt tābhyāṁ śreyāṁsi na bhavanti | athopādhi-dṛṣṭyāpi śrī-viṣṇuṁ sevamāne sattvasya śāntatvāt dharmārtha-kāmā api sukhadāḥ | tatra niṣkāmatvena tu taṁ sevamāne sattvāt sañjāyate jñānam iti, kaivalyaṁ sāttvikaṁ jñānam iti cokter mokṣaś ca sākṣāt | ata uktaṁ skānde— bandhako bhava-pāśena bhava-pāśāc ca mocakaḥ | kaivalyadaḥ paraṁ brahma viṣṇur eva sanātanaḥ || iti | upādhi-parityāgena tu pañcama-puruṣārtho bhaktir eva bhavati, tasya paramātmākāreṇaiva prakāśāt | tasmāt śrī-viṣṇor eva śreyāṁsi syur iti |

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
तथाtathāтак
चान्यत्रcānyatraи в ином месте
द्वयेनाहdvayenāhaдвумя говорит
सत्त्वंsattvaṁ«саттва
रजस्rajasраджас
तमtamaтамас
इतिitiтак
प्रकृतेर्prakṛterпракрити
गुणास्guṇāsсвойства
तैर्tairими
युक्तःyuktaḥсоединённый
परःparaḥвысший
पुरुषpuruṣaПуруша
एकekaодин
इहास्यihāsyaздесь, у этого
धत्तेdhatteносит
स्थित्य्sthityподдержания
आदयेādayeи прочего ради
हरिhariХари,
विरिञ्चिviriñciВиринчи,
हरेतिharetiХара» — так
संज्ञाःsaṁjñāḥимена
श्रेयांसिśreyāṁsi«блага
तत्रtatraтам
खलुkhaluведь
सत्त्वsattvaсаттву
तनोर्tanorтелом имеющего
नॄणांnṝṇāṁу людей
स्युःsyuḥбывают»
इहiha«здесь»
यद्यप्य्yadyapyхотя
एकekaодин
एवevaименно
परःparaḥвысший
पुमान्pumānПуруша
अस्यasya«этого» —
विश्वस्यviśvasyaвселенной
स्थित्य्sthity«поддержания
आदयेādayeи прочего ради» —
सृष्टिsṛṣṭiтворения
स्थितिsthitiподдержания
लयार्थंlayārthaṁрастворения ради
तैःtaiḥ«ими» —
सत्त्वादिभिर्sattvādibhirсаттвою и прочими
युक्तःyuktaḥ«соединённый» —
पृथक्pṛthakпорознь
पृथक्pṛthakи порознь
तत्tatтем
तद्tadи тем
अधिष्ठाताadhiṣṭhātāправящий
तथापिtathāpiвсё же
परस्paras«высший» —
तत्tatс тем
तद्tadи тем
असंश्लिष्टःasaṁśliṣṭaḥне сплетённый
सन्sanбудучи
हरिhari«Хари,
विरिञ्चviriñcaВиринча,
हरेतिharetiХара» — так
संज्ञाsaṁjñāимена
भिन्नाbhinnāразличные
धत्तेdhatte«носит» —
तत्tatтем
तद्tadи тем
रूपेणाविर्भवतीत्य्rūpeṇāvirbhavatītyобликом является — таков
अर्थःarthaḥсмысл
तत्रापिtatrāpiи там
तत्रtatra«там» —
तेषांteṣāṁу них
मध्येmadhyeсреди
श्रेयांसिśreyāṁsi«блага» —
धर्मार्थdharmārthaзакон, благо
कामkāmaжелание
मोक्षmokṣaосвобождение
भक्त्य्bhaktyпреданность
आख्यानिākhyāniименуемые
शुभśubhaблагие
फलानिphalāniплоды
सत्त्वsattva«саттву
तनोर्tanorтелом имеющего» —
अधिष्ठितadhiṣṭhitaправимую
सत्त्वsattvaсаттвы
शक्तेःśakteḥсилу имеющего
श्रीśrīпрекрасного
विष्णोर्viṣṇorВишну
एवevaименно
स्युःsyuḥ«бывают»
अयंayaṁтаков
भावःbhāvaḥсмысл
उपाधिupādhiоблачения
दृष्ट्याdṛṣṭyāвзглядом
तौtauтем
द्वौdvauдвоим
सेवमानेsevamāneпри служении
रजस्rajasраджаса
तमसोर्tamasorи тамаса
घोरghoraгрозностью
मूढत्वाद्mūḍhatvādи омрачённостью
भवन्तोऽपिbhavanto'piи бывающие
धर्मार्थdharmārthaзакон, благо
कामाkāmāжелание
नातिnātiне очень
सुखदाsukhadāсчастье дающими
भवन्तिbhavantiбывают
तथोपाधिtathopādhiтак же облачения
त्यागेनtyāgenaоставлением
सेवमानेsevamāneпри служении
भवन्न्bhavannбывающее
अपिapiи
मोक्षोmokṣoосвобождение
नnaне
साक्षान्sākṣānвоочию
नnaне
चcaи
झटितिjhaṭitiтотчас
किन्तुkintuно
कथम्kathamкак-нибудь
अपिapiи
परमात्मांशparamātmāṁśaПараматмы доля
एवायम्evāyamименно он
इतिitiтак
अनुसन्धानाभ्यासेनैवanusandhānābhyāsenaivaразмышления упражнением именно
परमात्मनparamātmanaот Параматмы
एवevaименно
भवतिbhavatiбывает
तत्रtatraтам
तत्रtatraи там
साक्षात्sākṣātвоочию
परमात्माकारेणाप्रकाशात्paramātmākāreṇāprakāśātПараматмы обликом непроявленностью
तस्मात्tasmātпотому
ताभ्यांtābhyāṁот тех двоих
श्रेयांसिśreyāṁsiблага
नnaне
भवन्तिbhavantiбывают
अथोपाधिathopādhiтеперь облачения
दृष्ट्यापिdṛṣṭyāpiи взглядом
श्रीśrīпрекрасному
विष्णुंviṣṇuṁВишну
सेवमानेsevamāneпри служении
सत्त्वस्यsattvasyaу саттвы
शान्तत्वात्śāntatvātумиротворённостью
धर्मार्थdharmārthaзакон, благо
कामाkāmāжелание
अपिapiи
सुखदाःsukhadāḥсчастье дающие
तत्रtatraтам
निष्कामत्वेनniṣkāmatvenaбескорыстно
तुtuже
तंtaṁЕму
सेवमानेsevamāneпри служении
सत्त्वात्sattvāt«от саттвы
सञ्जायतेsañjāyateрождается
ज्ञानम्jñānamзнание»
इतिitiтак
कैवल्यंkaivalyaṁ«одинокое
सात्त्विकंsāttvikaṁсаттвичное
ज्ञानम्jñānamзнание»
इतिitiтак
चोक्तेर्cokterи речением
मोक्षश्mokṣaśосвобождение
चcaи
साक्षात्sākṣātвоочию
अतataпотому
उक्तंuktaṁсказано
स्कान्देskāndeв «Сканде»
बन्धकोbandhako«связующий
भवbhavaбытия
पाशेनpāśenaпетлёю
भवbhavaбытия
पाशाच्pāśācот петли
चcaи
मोचकःmocakaḥосвобождающий
कैवल्यदःkaivalyadaḥодиночество дающий
परंparaṁвысший
ब्रह्मbrahmaБрахман
विष्णुर्viṣṇurВишну
एवevaименно
सनातनःsanātanaḥвечный»
इतिitiтак
उपाधिupādhiоблачения
परित्यागेनparityāgenaоставлением
तुtuже
पञ्चमpañcamaпятая
पुरुषार्थोpuruṣārthoцель человека
भक्तिर्bhaktirпреданность
एवevaименно
भवतिbhavatiбывает
तस्यtasyaу Него
परमात्माकारेणैवparamātmākāreṇaivaПараматмы обликом именно
प्रकाशात्prakāśātпроявлением
तस्मात्tasmātпотому
श्रीśrīпрекрасного
विष्णोर्viṣṇorВишну
एवevaименно
श्रेयांसिśreyāṁsiблага
स्युर्syurбывают
इतिitiтак
Translation

Так и в ином месте он говорит двумя стихами:

«Саттва, раджас, тамас — свойства пракрити; соединённый с ними, высший Пуруша здесь один носит ради поддержания этого и прочего имена: Хари, Виринчи, Хара. И блага среди них бывают у людей от Того, чьё тело саттва».

«Здесь», хотя высший Пуруша и один, — «ради поддержания и прочего», то есть ради творения, поддержания и растворения «этого», то есть вселенной, Он «соединён» «ими», саттвою и прочими, и порознь и порознь правит тем и тем; и всё же, «высший», не сплетённый с тем и тем, Он «носит» различные имена — Хари, Виринча, Хара, то есть является тем и тем обликом.

И «там», то есть среди них, «блага», то есть благие плоды, именуемые законом, благом, желанием, освобождением и преданностью, бывают у людей именно от Шри Вишну, «чьё тело саттва», то есть у кого сила саттвы правима.

Смысл такой. Кто служит тем двоим взглядом на облачение, у того закон, благо и желание хоть и бывают, но не очень дают счастье — по грозности и омрачённости раджаса и тамаса. И у того, кто служит им, оставив взгляд на облачение, освобождение хоть и бывает, но не воочию и не тотчас, а лишь как-нибудь: упражнением в размышлении «и он — именно доля Параматмы»; и бывает оно от самой Параматмы, ибо там и там Она воочию Своим обликом не проявлена. Потому от тех двоих благ не бывает.

А кто служит Шри Вишну, тому даже взглядом на облачение закон, благо и желание дают счастье, ибо саттва умиротворена. А кто служит Ему бескорыстно, у того и освобождение воочию — по речениям «от саттвы рождается знание» и «одинокое знание — саттвичное». Потому сказано в «Сканде»: «Связующий петлёю бытия и от петли бытия освобождающий, дающий одиночество, высший Брахман — именно вечный Вишну».

А кто оставил взгляд на облачение, у того бывает пятая цель человека — сама преданность: ибо Он проявлен именно обликом Параматмы. Потому блага бывают именно от Шри Вишну.

Version

c30b17f6823f · published Sep 20, 2026, 3:59:55 PM UTC

Available inRU

Page between verses with