तद् एवं स्थितेऽपि पुनर् आशङ्कते— ननु सदुपादानं जगत् कथं तद्वन् नश्वरताम् अपि भजन् न खलु सत् स्यात्? यदि च नश्वरं स्यात्, तर्हि कथं शुक्तिरजतवत् व्यभिचारित्वेन केवलविवर्तान्तःपाति न स्यात्? तद् एतत् प्रश्नम् उट्टङ्क्य परिहरन्ति— सत इदम् उत्थितं सद् इति चेन् ननु तर्कहतं व्यभिचरति क्व च क्व च मृषा न तथोभययुक् । व्यवहृतये विकल्प इषितोऽन्धपरम्परया भ्रमयति भारती त उरुवृत्तिभिर् उक्थजडान् ॥ इदं विश्वं धर्मि सद् इति, साध्यो धर्मः सत उत्पन्नत्वात् यद् यत उत्पन्नं, तत् खलु तदात्मकम् एव दृष्टं, यथा कनकाद् उत्पन्नं कुण्डलादिकं तदात्मकं, तद्वत् । तत्र उत्थितम् एव न तु शुक्तौ रजतम् इव तत्रारोपितम् इति सिद्धान्तिनः स्वमतम् अनूदितं नैवेत्य् आहुः—ननु तर्कहतम् इति, अपादाननिर्देशेन भेदप्रतीतेर् विरुद्धहेतुत्वात् । ननु नाभेदं साधयामः । किन्तु तत उत्पन्नत्वेन कुण्डलादिवद् भेदम् अनूद्य प्रतिषेधामः । तत्राभेद एव स्याद् इत्य् आशङ्क्यानैकान्तिकत्वेन हेतुं दूषयन्ति—व्यभिचरति क्व च इति । क्व च कुत्रापि कारणधर्मानुगतिर् व्यभिचरति । कार्यकारणधर्मस्य सर्वांशेनानुगतं भवतीति नियमो न विद्यत इत्य् अर्थः । दहनाद्युद्भवे प्रभादौ दाहकत्वादिधर्मादर्शनाद् इति भावः । द्वे रूपे ब्रह्मणस् तस्य मूर्तं चामूर्तम् एव च । क्षराक्षरस्वरूपे ते सर्वभूतेष्व् अवस्थिते ॥ अक्षरं तत्परं ब्रह्म क्षरं सर्वम् इदं जगत् ॥ इत्य् आद्यनन्तरम्— एकदेशस्थितस्याग्नेर् ज्योत्स्ना विस्तारिणी यथा । परस्य ब्रह्मणः शक्तिस् तथेदम् अखिलं जगत् ॥ इत्य् एतद् । एवं व्याख्यातं श्रीस्वामिभिर् एव श्रीविष्णुपुराणे—नन्व् अक्षरस्य परब्रह्मणस् तद्विलक्षणं क्षररूपं कथं स्यात्? इत्य् आशङ्क्य दृष्टान्तेनोपपादयति—एकदेशेति । प्रादेशिकस्य अग्नेर् दीपादेर् दाहकस्यापि तद्विलक्षणा ज्योत्स्ना प्रभा यथा तत्प्रकाशविस्तारः, तथा ब्रह्मणः शक्तिकृतविस्तार इदम् अखिलं जगत् इति ।
tad evaṁ sthite'pi punar āśaṅkate— nanu sad-upādānaṁ jagat kathaṁ tadvan naśvaratām api bhajan na khalu sat syāt? yadi ca naśvaraṁ syāt, tarhi kathaṁ śukti-rajatavat vyabhicāritvena kevala-vivartāntaḥ-pāti na syāt? tad etat praśnam uṭṭaṅkya pariharanti— sata idam utthitaṁ sad iti cen nanu tarka-hataṁ vyabhicarati kva ca kva ca mṛṣā na tathobhaya-yuk | vyavahṛtaye vikalpa iṣito'ndha-paramparayā bhramayati bhāratī ta uru-vṛttibhir uktha-jaḍān || idaṁ viśvaṁ dharmi sad iti, sādhyo dharmaḥ sata utpannatvāt yad yata utpannaṁ, tat khalu tad-ātmakam eva dṛṣṭaṁ, yathā kanakād utpannaṁ kuṇḍalādikaṁ tad-ātmakaṁ, tadvat | tatra utthitam eva na tu śuktau rajatam iva tatrāropitam iti siddhāntinaḥ sva-matam anūditaṁ naivety āhuḥ—nanu tarka-hatam iti, apādāna-nirdeśena bheda-pratīter viruddha-hetutvāt | nanu nābhedaṁ sādhayāmaḥ | kintu tata utpannatvena kuṇḍalādivad bhedam anūdya pratiṣedhāmaḥ | tatrābheda eva syād ity āśaṅkyānaikāntikatvena hetuṁ dūṣayanti—vyabhicarati kva ca iti | kva ca kutrāpi kāraṇa-dharmānugatir vyabhicarati | kārya-kāraṇa-dharmasya sarvāṁśenānugataṁ bhavatīti niyamo na vidyata ity arthaḥ | dahanādy-udbhave prabhādau dāhakatvādi-dharmādarśanād iti bhāvaḥ | dve rūpe brahmaṇas tasya mūrtaṁ cāmūrtam eva ca | kṣarākṣara-svarūpe te sarva-bhūteṣv avasthite || akṣaraṁ tat-paraṁ brahma kṣaraṁ sarvam idaṁ jagat || ity ādy-anantaram— eka-deśa-sthitasyāgner jyotsnā vistāriṇī yathā | parasya brahmaṇaḥ śaktis tathedam akhilaṁ jagat || ity etad | evaṁ vyākhyātaṁ śrī-svāmibhir eva śrī-viṣṇu-purāṇe—nanv akṣarasya para-brahmaṇas tad-vilakṣaṇaṁ kṣara-rūpaṁ kathaṁ syāt? ity āśaṅkya dṛṣṭāntenopapādayati—ekadeśeti | prādeśikasya agner dīpāder dāhakasyāpi tad-vilakṣaṇā jyotsnā prabhā yathā tat-prakāśa-vistāraḥ, tathā brahmaṇaḥ śakti-kṛta-vistāra idam akhilaṁ jagat iti |
Хотя это и установлено, он снова сомневается: «Но ведь мир, чьё вещество сущее, — как же он, приемля и тленность, не будет сущим по-сущему? А если он тленен, то как же он, по отлучности, не окажется внутри одной только видимости, как серебро на перламутре?» Подняв этот вопрос, устраняют его:
«„Из сущего возникло это, значит, оно сущее“ — если так, то ведь это побито рассуждением: где-то оно отлучается; где-то ложно, а где-то не так — там соединяется и то и другое. Измышление желано ради обихода; чередою слепых Твоя речь многими своими оборотами заставляет блуждать отупевших от гимна».
«Это», вселенная, — носитель свойства; «сущее» — свойство, которое доказывают; довод — «возникшим из сущего». Что из чего возникло, то видано имеющим его природу: как возникшая из золота серьга — золотая. Так и здесь мир именно «возник», а не наложен на Него, как серебро на перламутр. Пересказав так своё мнение, держащий вывод отвечает: «вовсе нет» — «но ведь это побито рассуждением»: указание на отделение само даёт постичь различие, и довод оказывается противоречивым.
Но ведь мы не доказываем неразличие, а, пересказав различие — «возникшее из того», как серьга, — отвергаем его. Усомнившись, что тогда выйдет именно неразличие, они порочат довод его неоднозначностью: «где-то отлучается». «Где-то», то есть кое-где, следование свойству причины «отлучается»: нет правила, что свойство причины переходит в следствие всею долей. Так, при возникшем от огня сиянии и прочем не видно свойства жечь.
«Два облика у того Брахмана — воплощённый и невоплощённый; это свои облики тленного и нетленного, пребывающие во всех существах. Нетленное — тот высший Брахман, тленное — весь этот мир» и далее, а сразу за тем: «Как у огня, стоящего в одном месте, свет простирается, так сила высшего Брахмана — весь этот мир».
Так это истолковано шри Свами в «Вишну-пуране»: усомнившись — «но как у нетленного, высшего Брахмана, будет противоположный ему тленный облик?» — он обосновывает примером: «в одном месте». Как у местного огня, светильника и прочего, хотя он и жжёт, «свет», сияние, ему противоположный, есть простирание его света, — так простирание, сотворённое силой Брахмана, и есть «весь этот мир».
067403108505 · published Sep 20, 2026, 3:59:55 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Довод разбит не отрицанием следствия, а его же примером: серьга золотая, но свет огня не жжёт.
Значит, «из сущего» не обязывает следствие быть сущим во всём объёме — переходит не всё свойство причины.
И сравнение со светом ставит мир на своё место: он и от Него, и не Он, и не выдумка — как сияние вокруг пламени.