Ṣaṭ-sandarbha
Sandarbha Three — Paramātmā: The Lord Within3.105.6Jīva Gosvāmī
364 / 1405
Linux
Turn pages
Ṣaṭ-sandarbha · 3.105.6
॥
Devanāgarī

तद् एवं तटस्थलक्षणेन परं निर्धार्य, तद् एव लक्षणं ब्रह्मसूत्रे शास्त्रयोनित्वात्, तत् तु समन्वयात् इत्य् एतत्सूत्रद्वयेन स्थापितम् अस्ति । तत्र पूर्वसूत्रस्यार्थः—कुतो ब्रह्मणो जगज्जन्मादिहेतुत्वं? तत्राह—शास्त्रं योनिर् ज्ञानकारणं यस्य तत्त्वात्, यतो वा इमानि भूतानि इत्यादिशास्त्रप्रमाणकत्वाद् इति । नात्र दर्शनान्तरवत् तर्कप्रमाणकत्वम्, तर्काप्रतिष्ठानात् अत्यन्तातीन्द्रियत्वेन प्रत्यक्षादिप्रमाणाविषयत्वाद् ब्रह्मणश् चेति भावः । वैनाशिकास् त्व् अविरोधाध्याये तर्केणैव निराकरिष्यन्ते । अत्र तर्काप्रतिष्ठानं चैवम्—ईश्वरः कर्ता न भवति, प्रयोजनशून्यत्वान् मुक्तात्मवत् । ननु भुवनादिकं जीवकर्तृकं कार्यत्वात् घटवत् । विमतिविषयः कालो न लोकशून्यः, कालत्वात् वर्तमानकालवद् इत्यादि । तद् एवं दर्शनानुगुण्येनेश्वरानुमानं दर्शनान्तरप्रातिकूल्यपराहतम् इति शास्त्रैकप्रामाणकः परब्रह्मभूतः सर्वेश्वरः पुरुषोत्तमः । शास्त्रं तु सकलेतरप्रमाणपरिदृष्टसमस्तवस्तुविजातीयसार्वज्ञ्यसत्यसङ्कल्पत्वादिमिश्रानवधिकातिशयापरिमितोदारविचित्रगुणसागरं निखिलहेयप्रत्यनीकस्वरूपं प्रतिपादयतीति न प्रमाणान्तरावसितवस्तुसाधर्म्यप्रयुक्तदोषगन्धः । अत एव स्वाभाविकानन्तनित्यमूर्तिमत्त्वम् अपि तस्य सिध्यति ।

Transliteration (IAST)

tad evaṁ taṭastha-lakṣaṇena paraṁ nirdhārya, tad eva lakṣaṇaṁ brahma-sūtre śāstra-yonitvāt, tat tu samanvayāt ity etat-sūtra-dvayena sthāpitam asti | tatra pūrva-sūtrasyārthaḥ—kuto brahmaṇo jagaj-janmādi-hetutvaṁ? tatrāha—śāstraṁ yonir jñāna-kāraṇaṁ yasya tattvāt, yato vā imāni bhūtāni ity-ādi-śāstra-pramāṇakatvād iti | nātra darśanāntaravat tarka-pramāṇakatvam, tarkāpratiṣṭhānāt atyantātīndriyatvena pratyakṣādi-pramāṇāviṣayatvād brahmaṇaś ceti bhāvaḥ | vaināśikās tv avirodhādhyāye tarkeṇaiva nirākariṣyante | atra tarkāpratiṣṭhānaṁ caivam—īśvaraḥ kartā na bhavati, prayojana-śūnyatvān muktātmavat | nanu bhuvanādikaṁ jīva-kartṛkaṁ kāryatvāt ghaṭavat | vimati-viṣayaḥ kālo na loka-śūnyaḥ, kālatvāt vartamāna-kālavad ity-ādi | tad evaṁ darśanānuguṇyeneśvarānumānaṁ darśanāntara-prātikūlya-parāhatam iti śāstraika-prāmāṇakaḥ para-brahma-bhūtaḥ sarveśvaraḥ puruṣottamaḥ | śāstraṁ tu sakaletara-pramāṇa-paridṛṣṭa-samasta-vastu-vijātīya-sārvajñya-satya-saṅkalpatvādi-miśrānavadhikātiśayāparimitodāra-vicitra-guṇa-sāgaraṁ nikhila-heya-pratyanīka-svarūpaṁ pratipādayatīti na pramāṇāntarāvasita-vastu-sādharmya-prayukta-doṣa-gandhaḥ | ata eva svābhāvikānanta-nitya-mūrtimattvam api tasya sidhyati |

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
तद्tadто
एवंevaṁтак,
तटस्थtaṭasthaпограничным
लक्षणेनlakṣaṇenaпризнаком
परंparaṁвысшего
निर्धार्यnirdhāryaустановив, —
तद्tadто
एवevaименно
लक्षणंlakṣaṇaṁопределение
ब्रह्मbrahmaв «Брахма-
सूत्रेsūtreсутре»:
शास्त्रśāstra«писание
योनित्वात्yonitvātлоном бытием»,
तत्tat«то
तुtuже —
समन्वयात्samanvayātсопряжением»
इत्य्ityтак —
एतत्etatэтих
सूत्रsūtraсутр
द्वयेनdvayenaдвойкою
स्थापितम्sthāpitamустановлено
अस्तिastiесть
तत्रtatraтам
पूर्वpūrvaу прежней
सूत्रस्यार्थःsūtrasyārthaḥсутры смысл:
कुतोkutoоткуда
ब्रह्मणोbrahmaṇoу Брахмана
जगज्jagajмира
जन्मादिjanmādiрождения и прочего
हेतुत्वंhetutvaṁпричиною бытие?
तत्राहtatrāhaна это говорит:
शास्त्रंśāstraṁ«писание —
योनिर्yonirлоно»,
ज्ञानjñānaзнания
कारणंkāraṇaṁпричина
यस्यyasyaу кого,
तत्त्वात्tattvātтаковостью, —
यतोyato«от кого
वाvāже
इमानिimāniэти
भूतानिbhūtāniсущества»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее —
शास्त्रśāstraписание
प्रमाणकत्वाद्pramāṇakatvādдоказательством имеющим бытием —
इतिitiтак
नात्रnātraне здесь,
दर्शनान्तरवत्darśanāntaravatиным учениям подобно,
तर्कtarkaрассуждением
प्रमाणकत्वम्pramāṇakatvamдоказательство имеющее бытие, —
तर्काप्रतिष्ठानात्tarkāpratiṣṭhānātрассуждения неутверждённостью,
अत्यन्तातीन्द्रियत्वेनatyantātīndriyatvenaкрайней сверхчувственностью
प्रत्यक्षादिpratyakṣādiочевидности и прочих
प्रमाणाविषयत्वाद्pramāṇāviṣayatvādдоказательств не предметом бытием
ब्रह्मणश्brahmaṇaśу Брахмана
चेतिcetiи — таково
भावःbhāvaḥразумение
वैनाशिकास्vaināśikāsразрушители
त्व्tvже
अविरोधाध्यायेavirodhādhyāyeв «непротиворечия» главе
तर्केणैवtarkeṇaivaрассуждением именно
निराकरिष्यन्तेnirākariṣyanteбудут отвергнуты
अत्रatraздесь
तर्काप्रतिष्ठानंtarkāpratiṣṭhānaṁрассуждения неутверждённость
चैवम्caivamи так:
ईश्वरःīśvaraḥ«Владыка
कर्ताkartāдеятелем
नnaне
भवतिbhavatiбывает,
प्रयोजनprayojanaназначения
शून्यत्वान्śūnyatvānлишённостью,
मुक्तात्मवत्muktātmavatосвобождённому подобно»;
ननुnanu«но ведь
भुवनादिकंbhuvanādikaṁмир и прочее
जीवjīvaсуществом
कर्तृकंkartṛkaṁсотворено,
कार्यत्वात्kāryatvātследствием бытием,
घटवत्ghaṭavatгоршку подобно»;
विमतिvimatiразногласия
विषयःviṣayaḥпредмет —
कालोkālo«время
नnaне
लोकlokaмира
शून्यःśūnyaḥлишено,
कालत्वात्kālatvātвременем бытием,
वर्तमानvartamānaнастоящему
कालवद्kālavadвремени подобно»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее
तद्tadто
एवंevaṁтак:
दर्शनानुगुण्येनेश्वरानुमानंdarśanānuguṇyeneśvarānumānaṁучению сообразностью, Владыки вывод
दर्शनान्तरdarśanāntaraиному учению
प्रातिकूल्यprātikūlyaпротивностью
पराहतम्parāhatamотбит, —
इतिitiтак
शास्त्रैकśāstraikaписанием одним
प्रामाणकःprāmāṇakaḥдоказываемый,
परparaвысшим
ब्रह्मbrahmaБрахманом
भूतःbhūtaḥставший,
सर्वेश्वरःsarveśvaraḥвсего Владыка,
पुरुषोत्तमःpuruṣottamaḥВысшее Лицо
शास्त्रंśāstraṁписание
तुtuже
सकलेतरsakaletaraвсех иных
प्रमाणpramāṇaдоказательств
परिदृष्टparidṛṣṭaузренной
समस्तsamastaвсякой
वस्तुvastuвещи
विजातीयvijātīyaиного рода,
सार्वज्ञ्यsārvajñyaвсезнанием,
सत्यsatyaистинным
सङ्कल्पत्वादिsaṅkalpatvādiзамыслом бытием и прочим
मिश्रानवधिकातिशयापरिमितोदारmiśrānavadhikātiśayāparimitodāraсмешанным, безграничным, безмерным, щедрым,
विचित्रvicitraпёстрым
गुणguṇaкачеств
सागरंsāgaraṁокеан,
निखिलnikhilaвсему
हेयheyaотвергаемому
प्रत्यनीकpratyanīkaпротивником
स्वरूपंsvarūpaṁсвой облик имеющего
प्रतिपादयतीतिpratipādayatītiутверждает — так,
नnaне
प्रमाणान्तरावसितpramāṇāntarāvasitaиным доказательством выведенной
वस्तुvastuвещи
साधर्म्यsādharmyaсообразностью
प्रयुक्तprayuktaвызванного
दोषdoṣaизъяна
गन्धःgandhaḥзапаха
अतataпотому
एवevaименно
स्वाभाविकानन्तsvābhāvikānantaсобственною, бесконечною,
नित्यnityaвечною
मूर्तिमत्त्वम्mūrtimattvamвоплощённостью обладание
अपिapiи
तस्यtasyaу Него
सिध्यतिsidhyatiдостигается
Translation

Итак, установив высшего пограничным признаком, — само это определение установлено в «Брахма-сутре» двумя сутрами: «ибо писание есть лоно» и «то же — по сопряжению».

Смысл прежней сутры таков: откуда у Брахмана бытие причиной рождения мира и прочего? На это он говорит: «писание — лоно», то есть Тот, чья причина познания есть писание, — ибо доказательство тут писание: «от кого рождаются эти существа» и далее. Не так, как в иных учениях, где доказательством служит рассуждение: рассуждение не утверждено, да и Брахман, как крайне сверхчувственный, не предмет для очевидности и прочих доказательств. Разрушителей же отвергнут самим рассуждением в главе о непротиворечии.

А неутверждённость рассуждения вот какова: «Владыка не деятель, ибо лишён цели, как освобождённая душа»; «но ведь мир и прочее сотворены существом, ибо это следствие, как горшок»; «спорное время не лишено мира, ибо оно время, как время настоящее», и так далее. Итак, вывод о Владыке, сообразный одному учению, отбит противностью другого. Значит, Высшее Лицо, всего Владыка, ставший высшим Брахманом, доказывается одним лишь писанием.

А писание утверждает Того, кто есть океан качеств — иного рода, чем всякая вещь, узренная всеми прочими доказательствами, — качеств смешанных, безграничных, безмерных, щедрых и пёстрых: всезнания, истинности замысла и прочих; чей собственный облик — противник всему отвергаемому. Потому нет здесь и запаха того изъяна, что рождается от уподобления вещи, выведенной другим доказательством. И потому же доказывается, что воплощённость у Него собственная, бесконечная и вечная.

Version

fda53d860e1f · published Sep 20, 2026, 3:59:55 PM UTC

Available inRU

Page between verses with