अत एव शुक्तित्वे रजत्वम् इव तस्याव्यक्तरूपत्वे जगत्त्वम् असन् न भवति । पटवच् च इति न्यायेन जगद् एव हि सूक्ष्मतापन्नम् अव्यक्तम् इति दृश्यत्वेन भ्रान्तिरजतकक्षम् अपि जगत् तद्विलक्षणसत्ताकं तथात्मवद् अपरिणतत्वाभावेन नैकावस्थसत्ताकम् इत्य् एवम् अर्थसिद्धये तदनन्तरम् एवाहुः— न यद् इदम् अग्र आस न भविष्यद् अतो निधनाद् अनुमितम् अन्तरा त्वयि विभाति मृषैकरसे । अत उपमीयते द्रविणजातिविकल्पपथैर् वितथमनोविलासम् ऋतम् इत्य् अवयन्त्य् अबुधाः ॥ यद् यदि इदं विश्वम् अग्रे सृष्टेः पूर्वं नास नासीत्, तदा न भविष्यन् नाभविष्यद् एव, अडागमाभाव आर्षः, आकाशकुसुमम् इवेति भावः । श्रुतयश् चासीद् एवेति वदन्ति— सद् एव सौम्येदम् अग्र आसीत् , आत्मा वा यद् इदम् अग्र आसीत् इत्याद्याः । तद् एवं सूक्ष्मतया त्वत्तादात्म्येन स्थितं कारणावस्थम् इदं जगत् विस्तृततय कार्यावस्थं भवति । अतो यन् निधनान् नाशमात्राद् धेतोः शुक्तौ रजतम् इव त्वयि तद् इदम् अन्तरा सृष्टिमध्य एव, न त्व् अग्रे चान्ते च विभाति इत्य् अनुमितं, तन् मृषा इति, प्रमाणसिद्धं न भवतीत्य् अर्थः । तत्र हेतुम् आहुः—एकरसे इति । अनुभवान्तराविषयानन्दस्वाद इति, यस्मिन्न् अनुभूते सति विषयान्तरस्फूर्तिर् न सम्भवति, तस्मिंस् त्वयि शुक्त्यादिनिकृष्टवस्तुनीव विषयारोपः कथं स्यात्? इत्य् अर्थः । दधति सकृन् मनस् त्वयि य आत्मनि नित्यसुखे न पुनर् उपासते पुरुषसारहरावस्थान् ॥ इत्य् अस्माकम् एवोक्तेः ॥ अतोऽचिन्त्यशक्त्या स्वरूपाद् अच्युतस्यैव तव परिणामस्वीकारेण द्रविणजातीनां द्रव्यमात्राणां मृल्लोहादीनां विकल्पा भेदा घटकुण्डलादयस् तेषां पन्थानो मार्गाः प्रकारास् तैर् एवास्माभिर् उपमीयते, न तु कुत्रापि भ्रमरजतादिभिः । यस्माद् एवं, तस्माद् वितथा मनोविलासा यत्र तादृशम् एव ऋतं तद्रूपं ब्रह्मैवेदं जगद् इत्य् अबुधा एव अवयन्ति मन्यन्ते, तस्य तदधिष्ठानत्वासम्भवाद् इति भावः । ऋतशब्दप्रयोगस् त्व् अत्र मिथ्यासम्बन्धराहित्यव्यञ्जनार्थम् एव कृत इति ज्ञेयम् ।
ata eva śuktitve rajatvam iva tasyāvyakta-rūpatve jagattvam asan na bhavati | paṭavac ca iti nyāyena jagad eva hi sūkṣmatāpannam avyaktam iti dṛśyatvena bhrānti-rajata-kakṣam api jagat tad-vilakṣaṇa-sattākaṁ tathātmavad apariṇatatvābhāvena naikāvastha-sattākam ity evam artha-siddhaye tad-anantaram evāhuḥ— na yad idam agra āsa na bhaviṣyad ato nidhanād anumitam antarā tvayi vibhāti mṛṣaika-rase | ata upamīyate draviṇa-jāti-vikalpa-pathair vitatha-mano-vilāsam ṛtam ity avayanty abudhāḥ || yad yadi idaṁ viśvam agre sṛṣṭeḥ pūrvaṁ nāsa nāsīt, tadā na bhaviṣyan nābhaviṣyad eva, aḍ-āgamābhāva ārṣaḥ, ākāśa-kusumam iveti bhāvaḥ | śrutayaś cāsīd eveti vadanti— sad eva saumyedam agra āsīt , ātmā vā yad idam agra āsīt ity-ādyāḥ | tad evaṁ sūkṣmatayā tvat-tādātmyena sthitaṁ kāraṇāvastham idaṁ jagat vistṛtataya kāryāvasthaṁ bhavati | ato yan nidhanān nāśa-mātrād dhetoḥ śuktau rajatam iva tvayi tad idam antarā sṛṣṭi-madhya eva, na tv agre cānte ca vibhāti ity anumitaṁ, tan mṛṣā iti, pramāṇa-siddhaṁ na bhavatīty arthaḥ | tatra hetum āhuḥ—eka-rase iti | anubhavāntarā-viṣayānanda-svāda iti, yasminn anubhūte sati viṣayāntara-sphūrtir na sambhavati, tasmiṁs tvayi śukty-ādi-nikṛṣṭa-vastunīva viṣayāropaḥ kathaṁ syāt? ity arthaḥ | dadhati sakṛn manas tvayi ya ātmani nitya-sukhe na punar upāsate puruṣa-sāra-harāvasthān || ity asmākam evokteḥ || ato'cintya-śaktyā svarūpād acyutasyaiva tava pariṇāma-svīkāreṇa draviṇa-jātīnāṁ dravya-mātrāṇāṁ mṛl-lohādīnāṁ vikalpā bhedā ghaṭa-kuṇḍalādayas teṣāṁ panthāno mārgāḥ prakārās tair evāsmābhir upamīyate, na tu kutrāpi bhramarajatādibhiḥ | yasmād evaṁ, tasmād vitathā mano-vilāsā yatra tādṛśam eva ṛtaṁ tad-rūpaṁ brahmaivedaṁ jagad ity abudhā eva avayanti manyante, tasya tad-adhiṣṭhānatvāsambhavād iti bhāvaḥ | ṛta-śabda-prayogas tv atra mithyā-sambandha-rāhitya-vyañjanārtham eva kṛta iti jñeyam |
Потому же: как серебряность при перламутровости, так и мирность при его непроявленном облике не оказывается не сущей. По правилу «и как холст» непроявленное есть именно мир, обретший тонкость. Раз мир видим, он стоит в одном ряду с серебром заблуждения, но сущесть его этому противоположна; и раз нельзя сказать, что он не превращается, он не таков, как Атман, чья сущесть в одном состоянии. Ради этого смысла сразу за тем и говорят:
«Если бы этого не было прежде — и не стало бы; потому вывод, будто оно, выведенное из гибели, лишь посреди светит в Тебе, ложен, в Тебе, чей вкус един. Потому уподобляется оно путями разновидностей вещества; а неистинную игру ума полагают истинным лишь неразумные».
«Если» «эта» вселенная «прежде», до творения, «не была», то она бы и «не стала» вовсе — как цветок в небе; отсутствие приращения здесь — речь провидцев. А шрути говорят, что она была: «Сущее именно, милый, было это прежде», «Атман был тем, что есть это, прежде» и прочие.
Итак, этот мир, стоящий тонко, в тождестве с Тобою, в состоянии причины, простираясь, приходит в состояние следствия. Потому вывод, будто лишь «из гибели», то есть по одному уничтожению, «в Тебе» «это» светит «посреди» — в середине творения, — а не прежде и не в конце, как серебро на перламутре, — «ложен»: доказательством он не утверждён.
Причину тому говорят: «в Тебе, чей вкус един». Вкус блаженства предмета, которому нет иного переживания; в ком, пережитом, явление другого предмета невозможно, — как же на Тебе наложить предмет, точно на какой-то низкой вещи вроде перламутра? Ибо у нас же сказано: «Кто хоть раз положит ум на Тебя, Атмана, вечно счастливого, тот больше не чтит состояний, крадущих у человека его суть».
Потому непостижимой силой, при том что Ты не отпадаешь от Своего облика, принятием превращения — «путями» «разновидностей» «рода вещества», то есть различиями одних лишь веществ, глины, металла и прочего, — горшком, серьгою и прочим — теми путями Ты и «уподобляешься» нами, а никак не серебром заблуждения и подобным. А раз так, то «неистинна» «игра ума» там, где «истинным», обликом истины, «неразумные» «полагают» именно такое — будто этот мир и есть Брахман: ибо Он не может быть ему основанием.
Слово же «истинное» употреблено здесь именно для того, чтобы выразить отсутствие ложной связи. Так и надо знать.
ed3cbb8efd98 · published Sep 20, 2026, 3:59:55 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Довод о «середине» разобран точно: из того, что вещь погибает, не следует, что до того её не было.
Сравнения берутся из ремесла — глина, металл, горшок, серьга, — и нарочно не из обмана зрения.
И «единый вкус» объясняет, почему наложение здесь невозможно: на перламутр серебро наложит тот, кто перламутра не распробовал.