तथोपसंहारवाक्याधीनार्थत्वाद् उपक्रमवाक्यस्य नातिक्रमणीयम् एव । कस्मै येन विभासितोऽयम् अतुलो ज्ञानप्रदीपः पुरा तद्रूपेण च नारदाय मुनये कृष्णाय तद्रूपिणा । योगीन्द्राय तदात्मनाथ भगवद्राताय कारुण्यतस् तच् छुद्धं विमलं विशोकम् अमृतं सत्यं परं धीमहि ॥ कस्मै येन विभासितोऽयम् इत्यादिदर्शितम् तस्य तादृशविशेषवत्त्वादिकम् । यथैव आत्मगृहीतिर् इतरवद् उत्तरात् इत्य् अत्र शङ्करशारीरकस्यापरस्यां योजनायाम् उपक्रमोक्तस्य सच्छब्दवाच्यस्यात्मत्वम् उपसंहारस्थाद् आत्मशब्दाल् लभ्यते । तद्वद् इहापि चतुःश्लोकीवक्तुर् भगवत्त्वं, दर्शितं च श्रीव्याससमाधाव् अपि तस्यैव ध्येयत्वम् । तद् एव च स्वसुखनिभृतैत्यादि श्रीशुकहृदयानुगतम् इति । अथोपसंहारवाक्यस्याप्य् अयम् अर्थः—कस्मै गर्भोदकशायिपुरुषनाभिकमलस्थाय ब्रह्मणे, तत्रैव येन महावैकुण्ठं दर्शयता द्वितीयस्कन्धवर्णिततादृशश्रीमूर्त्यादिना भगवता विभासितः प्रकाशितः, न तु तदापि रचितः । अयं श्रीभागवतरूपः पुरा पूर्वपरार्धादौ तद्रूपेण ब्रह्मरूपेण तद्रूपिणा श्रीनारदरूपिणा योगीन्द्राय श्रीशुकाय तदात्मना श्रीकृष्णद्वैपायनरूपेण । तदात्मनेत्य् अस्योत्तरेणान्वयः । तत्र तदात्मना श्रीशुकरूपेणेति ज्ञेयम् । तद्रूपेणेत्यादिभिस् त्रिभिः पदैर् न केवलं चतुःश्लोक्य् एव तेन प्रकाशिता किं तर्हि तत्र तत्राविष्टेनाखण्डम् एव पुराणम् इति द्योतितम् । अत्र मद्रूपेण च युष्मभ्यम् इति सङ्कोचेनानुक्तोऽपि श्रीसूतवाक्यशेषो गम्यः । एवं सर्वस्यापि श्रीभागवतगुरोर् महिमा दर्शितः । सङ्कर्षणसम्प्रदायप्रवृत्तिस् तु कृष्णद्वैपायनकर्तृकप्रकाशनान्तर्गतैवेति पृथङ् नोच्यते । तत् परं सत्यं श्रीभगवदाख्यं तत्त्वं धीमहि । यत् तत् परम् अनुत्तमम् इति सहस्रनामस्तोत्रात् परशब्देन च श्रीभगवान् एवोच्यते । आद्योऽवतारः पुरुषः परस्य इति द्वितीयात् । ब्रह्मादीनां बुद्धिवृद्धिप्रेरकत्वेनाभिधानाद् गायत्र्या अप्य् अर्थोऽयं ग्रन्थ इति दर्शयति । तद् उक्तं—गायत्रीभाष्यरूपोऽसौ भारतार्थविनिर्णयः इति ॥ ॥
tathopasaṁhāra-vākyādhīnārthatvād upakrama-vākyasya nātikramaṇīyam eva | kasmai yena vibhāsito'yam atulo jñāna-pradīpaḥ purā tad-rūpeṇa ca nāradāya munaye kṛṣṇāya tad-rūpiṇā | yogīndrāya tad-ātmanātha bhagavad-rātāya kāruṇyatas tac chuddhaṁ vimalaṁ viśokam amṛtaṁ satyaṁ paraṁ dhīmahi || kasmai yena vibhāsito'yam ity-ādi-darśitam tasya tādṛśa-viśeṣavattvādikam | yathaiva ātma-gṛhītir itaravad uttarāt ity atra śaṅkara-śārīrakasyāparasyāṁ yojanāyām upakramoktasya sac-chabda-vācyasyātmatvam upasaṁhāra-sthād ātma-śabdāl labhyate | tadvad ihāpi catuḥślokī-vaktur bhagavattvaṁ, darśitaṁ ca śrī-vyāsa-samādhāv api tasyaiva dhyeyatvam | tad eva ca sva-sukha-nibhṛta-ity-ādi śrī-śuka-hṛdayānugatam iti | athopasaṁhāra-vākyasyāpy ayam arthaḥ—kasmai garbhodaka-śāyi-puruṣa-nābhi-kamalasthāya brahmaṇe, tatraiva yena mahā-vaikuṇṭhaṁ darśayatā dvitīya-skandha-varṇita-tādṛśa-śrī-mūrty-ādinā bhagavatā vibhāsitaḥ prakāśitaḥ, na tu tadāpi racitaḥ | ayaṁ śrī-bhāgavata-rūpaḥ purā pūrva-parārdhādau tad-rūpeṇa brahma-rūpeṇa tad-rūpiṇā śrī-nārada-rūpiṇā yogīndrāya śrī-śukāya tad-ātmanā śrī-kṛṣṇa-dvaipāyana-rūpeṇa | tad-ātmanety asyottareṇānvayaḥ | tatra tad-ātmanā śrī-śuka-rūpeṇeti jñeyam | tad-rūpeṇety-ādibhis tribhiḥ padair na kevalaṁ catuḥśloky eva tena prakāśitā kiṁ tarhi tatra tatrāviṣṭenākhaṇḍam eva purāṇam iti dyotitam | atra mad-rūpeṇa ca yuṣmabhyam iti saṅkocenānukto'pi śrī-sūta-vākya-śeṣo gamyaḥ | evaṁ sarvasyāpi śrī-bhāgavata-guror mahimā darśitaḥ | saṅkarṣaṇa-sampradāya-pravṛttis tu kṛṣṇa-dvaipāyana-kartṛka-prakāśanāntar-gataiveti pṛthaṅ nocyate | tat paraṁ satyaṁ śrī-bhagavad-ākhyaṁ tattvaṁ dhīmahi | yat tat param anuttamam iti sahasra-nāma-stotrāt para-śabdena ca śrī-bhagavān evocyate | ādyo'vatāraḥ puruṣaḥ parasya iti dvitīyāt | brahmādīnāṁ buddhi-vṛddhi-prerakatvenābhidhānād gāyatryā apy artho'yaṁ grantha iti darśayati | tad uktaṁ—gāyatrī-bhāṣya-rūpo'sau bhāratārtha-vinirṇayaḥ iti || ||
И раз смысл речения зачина подвластен речению заключения, его нельзя обойти: «Кому — Тем, кем встарь был явлен этот несравненный светильник знания, и Его же обликом Нараде-отшельнику, и Его облик носящим — Кришне, и Собою — владыке йогинов, а затем по милосердию дару Бхагавана, — того чистого, незапятнанного, беспечального, бессмертного, истинного, высшего да помыслим».
Показанное в «кому, кем явлен этот» и далее — Его таковые особенности и прочее. Как в «взятие себя, как и иное, — по последующему», при ином сопряжении «Шарираки» Шанкары, из слова «себя», стоящего в заключении, выводится, что названный в зачине словом «сущее» есть Атман, — так и здесь выводится, что говорящий четыре шлоки есть Бхагаван. И при самадхи шри Вьясы показано, что созерцается именно Он; и это же следует сердцу шри Шуки в «сокрытый своим счастьем» и далее.
А смысл самого речения заключения таков. «Кому» — Брахме, стоящему в лотосе пупка Пуруши, возлежащего в Гарбходаке. «Кем» — Бхагаваном, который там же показал ему великую Вайкунтху и тот Свой образ и прочее, описанные во второй песни; им «явлен», то есть освещён, — а не тогда составлен — «этот», имеющий облик шри «Бхагаватам». «Встарь» — в начале прежней парардхи. «Его обликом» — обликом Брахмы; «Его облик носящим» — обликом шри Нарады; «владыке йогинов» — шри Шуке; «Собою» — обликом шри Кришны Двайпаяны. Слова «Собою» сопрягаются с последующим; и там «Собою» надо понимать как «обликом шри Шуки».
Тремя словами — «Его обликом» и прочими — озарено, что им явлены не одни четыре шлоки, а, войдя туда и сюда, вся нераздельная пурана. И здесь постижим остаток речения шри Суты, не сказанный из сжатости: «и Моим обликом — вам». Так показано величие всякого учителя шри «Бхагаватам». А течение преемства от Санкаршаны отдельно не названо: оно входит в то явление, где деятель — Кришна Двайпаяна.
«Да помыслим» ту сущность — высшую, истинную, именуемую шри Бхагаваном. И словом «высший», по гимну «Тысячи имён» «что то высшее, непревзойдённое», зовётся именно шри Бхагаван; и «первое нисшествие — Пуруша у высшего» — из второй песни. А назвав Его побудителем возрастания разума у Брахмы и прочих, он показывает, что эта книга есть и смысл Гаятри. О том сказано: «Этот окончательный вывод смысла „Бхараты“ есть толкование Гаятри».
65ae8aab7866 · published Sep 20, 2026, 3:59:55 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Зачин и заключение сведены вместе не для красоты: по их совпадению устанавливают, о ком вся книга.
Приём взят у противника — так же читает связку зачина и конца «Шарирака».
И цепь учителей названа не списком имён, а одним действием: являл Он, входя в каждого.