प्रतिक्षेत्रभिन्नत्वे हेत्वन्तरम्—अणुर् इति । अणुः परमाणुर् इत्य् अर्थः । परमाणुश् च यस्य दिग्भेदेऽप्य् अंशो न कल्पयितुं शक्यते, स एवांशस्य परा काष्ठेति तद्विदः । अणोर् अप्य् अखण्डदेहचेतयितृत्वं प्रभावविशेषरूपाद् गुणाद् एव भवति । यथा शिरआदौ धार्यमाणस्य जतुजटितस्यापि महौषधिखण्डस्याखण्डदेहपुष्टीकरणादिहेतुः प्रभावः । यथा वायस्कान्तादेर् लौहचालनादिहेतुः प्रभाव एव, तद्वत् । तद् एतद् अणुत्वम् आह— सूक्ष्माणाम् अप्य् अहं जीवः इति । तस्मात् सूक्ष्मतापराकाष्ठाप्राप्तो जीव इत्य् अर्थः । दुर्ज्ञेयत्वाद् यत् सूक्ष्मत्वं, तद् अत्र न विवक्षितम्, महतां च महान् अहं सूक्ष्माणाम् अप्य् अहं जीवः इति परस्परप्रतियोगित्वेन वाक्यद्वयस्यानन्तर्योक्तौ स्वारस्यभङ्गात् । प्रपञ्चमध्ये हि सर्वकारणत्वान् महत्तत्त्वस्य महत्त्वं नाम व्यापकत्वं, न तु पृथिव्याद्यपेक्षया सुज्ञेयत्वं यथा, तद्वत् प्रपञ्चे जीवानाम् अपि सूक्ष्मत्वं परमाणुत्वम् एवेति स्वारस्यम् । श्रुतयश् च—एषोऽणुर् आत्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन् प्राणः पञ्चधा संविवेश इति । बालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवः स विज्ञेयः इति । आराग्रमात्रो ह्य् अपरोऽपि दृष्टः इति च ॥ ॥
prati-kṣetra-bhinnatve hetv-antaram—aṇur iti | aṇuḥ paramāṇur ity arthaḥ | paramāṇuś ca yasya dig-bhede'py aṁśo na kalpayituṁ śakyate, sa evāṁśasya parā kāṣṭheti tad-vidaḥ | aṇor apy akhaṇḍa-deha-cetayitṛtvaṁ prabhāva-viśeṣa-rūpād guṇād eva bhavati | yathā śira-ādau dhāryamāṇasya jatu-jaṭitasyāpi mahauṣadhi-khaṇḍasyākhaṇḍa-deha-puṣṭīkaraṇādi-hetuḥ prabhāvaḥ | yathā vāyaskāntāder lauha-cālanādi-hetuḥ prabhāva eva, tadvat | tad etad aṇutvam āha— sūkṣmāṇām apy ahaṁ jīvaḥ iti | tasmāt sūkṣmatā-parākāṣṭhā-prāpto jīva ity arthaḥ | durjñeyatvād yat sūkṣmatvaṁ, tad atra na vivakṣitam, mahatāṁ ca mahān ahaṁ sūkṣmāṇām apy ahaṁ jīvaḥ iti paraspara-pratiyogitvena vākya-dvayasyānantaryoktau svārasya-bhaṅgāt | prapañca-madhye hi sarva-kāraṇatvān mahat-tattvasya mahattvaṁ nāma vyāpakatvaṁ, na tu pṛthivy-ādy-apekṣayā sujñeyatvaṁ yathā, tadvat prapañce jīvānām api sūkṣmatvaṁ paramāṇutvam eveti svārasyam | śrutayaś ca—eṣo'ṇur ātmā cetasā veditavyo yasmin prāṇaḥ pañcadhā saṁviveśa iti | bālāgra-śata-bhāgasya śatadhā kalpitasya ca | bhāgo jīvaḥ sa vijñeyaḥ iti | ārāgra-mātro hy aparo'pi dṛṣṭaḥ iti ca || ||
Иной довод об отдельности в каждом поле — «атомарный». «Атомарный» значит мельчайший атом; а мельчайший атом — тот, у кого доли нельзя помыслить даже по различию стран света: он и есть крайний предел деления, как говорят знающие.
И то, что атом заставляет сознавать целое тело, бывает именно от свойства, имеющего облик особой силы. Как у куска великого снадобья, носимого на голове и прочем, даже облепленного смолою, причина укрепления целого тела и прочего — сила; или как у магнита и прочего причина движения железа и прочего — именно сила; так и здесь.
Эту атомарность он говорит: «и у тонких Я — джива». Смысл: джива достиг крайнего предела тонкости. А тонкость в смысле труднопознаваемости здесь не подразумевается: тогда при непосредственном соседстве двух речений — «у великих Я — великий» и «у тонких Я — джива», — взаимно противопоставленных, нарушилась бы естественность. Ведь среди проявленного величие махат-сущности, как причины всего, — это именно проникновение, а не лёгкость познания в сравнении с землёю и прочим; так и тонкость джив в проявленном — именно мельчайшая атомарность. Такова естественность.
И шрути: «Эта атомарная душа должна быть познана сознанием — та, в которую пятерично вошла жизнь»; «доля сотой доли кончика волоса, разделённой на сто, — это джива, и его должно познать»; «и иной увиден мерою с острие шила».
8425cdcfe6f1 · published Sep 20, 2026, 3:59:55 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Атом здесь определён строго: не малость, а неделимость — доли нет даже по странам света.
Возражение о «тонком как труднопознаваемом» снято соседством двух фраз: они противопоставлены, и мерка в них должна быть одна.
А как неделимое оживляет целое тело, объяснено силой, а не размером: снадобье и магнит действуют не тем, что велики.