अथ शास्त्रयोनित्वात् इत्य् अस्यार्थान्तरं व्याचष्टे—तेन इति । तच् चार्थान्तरं यथा—कथं तस्य जगज्जन्मादिकर्तृत्वं? कथं वा नान्यतन्त्रोक्तस्य प्रधानस्य न चान्यस्य? इति तत्राह—शास्त्रस्य वेदलक्षणस्य योनिः कारणं, तद्रूपत्वात् । एवं वा अरे अस्य महतो भूतस्य निश्वसितम् एतद् यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथ वाङ्गिरस इतिहासपुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्य् उपसूत्राणि व्याख्यानानि इति श्रुतेः । शास्त्रं हि सर्वप्रमाणागोचरविविधानन्तज्ञानमयं, तस्य च कारणं ब्रह्मैव श्रूयत इति । तद् एवं मुख्यं सर्वज्ञं तादृशं सर्वज्ञत्वं विना च सर्वशृष्ट्यादिकम् अन्यस्य नोपपद्यत इति प्रोक्तलक्षणं ब्रह्मैव जगत्कारणं, न प्रधानं, न च जीवान्तरम् इति । तद् एव विवृत्याह—तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवय इति । ब्रह्म वेदम् आदिकवये ब्रह्मणे ब्रह्माणं हृदा अन्तःकरणद्वारैव, न तु वाक्यद्वारा । तेने आविर्भावितवान् । अत्र बृहद्वाचकेन ब्रह्मपदेन सर्वज्ञानमयत्वं तस्य ज्ञापितम् । हृदेत्य् अनेनान्तर्यामित्वं सर्वशक्तिमयत्वं च ज्ञापितम् । आदिकवय इत्य् अनेन तस्यापि शिक्षानिदानत्वाच् छास्त्रयोनित्वं चेति । श्रुतिश् चात्र, यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश् च प्रहिणोति तस्मै । तं ह देवम् आत्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुर् वै शरणम् अहं प्रपद्ये ॥ । मुक्तजीवा अपि तत्कारणं नेत्य् आह—मुह्यन्ति इति । यद् यत्र ब्रह्मणि वेदाख्ये सूरयः शेषादयोऽपि । अनेन च शयनलीलाव्यञ्जितनिश्वसितमयवेदो ब्रह्मादिविविधाननलोचनश् च यः पद्मनाभस् तदादिमूर्तिकः श्रीभगवान् एवाभिहितः । विवृतं चैतत् प्रचोदिता येन पुरा सरस्वती इत्यादिना । अथ तत् तु समन्वयाद् इत्य् अस्यार्थान्तरं, यथा शास्त्रयोनित्वे हेतुश् च दृश्यते इत्य् आह—तत् त्व् इति । समन्वयोऽत्र सम्यक् सर्वतोमुखोऽन्वयो व्युत्पत्तिर् वेदार्थपरिज्ञातं यस्मात् तु शास्त्रनिदानत्वं निश्चीयत इति । जीवे सम्यग् ज्ञानम् एव नास्ति, प्रधानं त्व् अचेतनम् एवेति भावः, स वेत्ति विश्वं न हि तस्य वेत्ता इति श्रुतेः । तद् एतद् अस्य तदीयसम्यग्ज्ञानं व्यतिरेकमुखेन बोधयितुं जीवानां सर्वेषाम् अपि तदीयसम्यग्ज्ञानाभावम् आह—मुह्यन्ति इति । सूरयः शेषादयोऽपि यद् यत्र शब्दब्रह्मणि मुह्यन्ति । तद् एतद् विवृतं स्वयं भगवता— किं विधत्ते किम् आचष्टे किम् अनूद्य विकल्पयेत् । इत्य् अस्या हृदयं लोके नान्या मद् वेद कश्चन ॥ इति । अनेन च साक्षाद्भगवान् एवाभिहितः । अथ ईक्षतेर् नाशब्दम् इत्य् अस्यार्थान्तरम्—अभिज्ञ इत्य् अत्रैव व्यञ्जितम् अस्ति । अत्र सूत्रार्थः—नन्व् अशब्दम् अस्पर्शम् अरूपम् अव्ययम् इत्यादिश्रुतेः । कथं तस्य शब्दयोनित्वं? तत्र हि प्रकृतब्रह्म शब्दहीनं न भवति । कुतः? ईक्षतेः । तद् ऐक्षत बहु स्यां प्रज्यायेय इत्य् अत्र बहु स्याम् इति शब्दात्मकेक्षधातोः श्रवणात् । तद् एतद् आह, अभिज्ञः । बहु स्याम् इत्य् आदिशब्दात्मकविचारविदग्धः । स च शब्दादिशक्तिसमुदायस् तस्य न प्राकृतः प्रकृतिक्षोभात्, पूर्वत्रापि सद्भावात् । ततः स्वरूपभूत एवेत्य् आह—स्वराट् इति । अत्र पूर्ववत् तादृशं सधर्मकत्वं मूर्तिमत्त्वम् अपि सिद्धम् । यथाहुः सूत्रकाराः—अन्तस् तद्धर्मोपदेशात् इति । अतोऽशब्दत्वादिकं प्राकृतशब्दहीनत्वादिम् एवेति ज्ञेयम् । अत्रोत्तरमीमांसाध्यायचतुष्टयस्याप्य् अर्थो दर्शितः । तत्र अन्वयाद् इतरतश् च इति समन्वयाध्यायस्य, मुह्यन्ति यत् सूरयः इत्य् अविरोधाध्यायस्य धीमहि साधनाध्यायस्य, सत्यं परम् इति फलाध्यायस्येति ।
atha śāstra-yonitvāt ity asyārthāntaraṁ vyācaṣṭe—tena iti | tac cārthāntaraṁ yathā—kathaṁ tasya jagaj-janmādi-kartṛtvaṁ? kathaṁ vā nānya-tantroktasya pradhānasya na cānyasya? iti tatrāha—śāstrasya veda-lakṣaṇasya yoniḥ kāraṇaṁ, tad-rūpatvāt | evaṁ vā are asya mahato bhūtasya niśvasitam etad yadṛg-vedo yajur-vedaḥ sāmavedo'tha vāṅgirasa itihāsa-purāṇaṁ vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇy upasūtrāṇi vyākhyānāni iti śruteḥ | śāstraṁ hi sarva-pramāṇāgocara-vividhānanta-jñāna-mayaṁ, tasya ca kāraṇaṁ brahmaiva śrūyata iti | tad evaṁ mukhyaṁ sarvajñaṁ tādṛśaṁ sarvajñatvaṁ vinā ca sarva-śṛṣṭy-ādikam anyasya nopapadyata iti prokta-lakṣaṇaṁ brahmaiva jagat-kāraṇaṁ, na pradhānaṁ, na ca jīvāntaram iti | tad eva vivṛtyāha—tene brahma hṛdā ya ādikavaya iti | brahma vedam ādi-kavaye brahmaṇe brahmāṇaṁ hṛdā antaḥ-karaṇa-dvāraiva, na tu vākya-dvārā | tene āvirbhāvitavān | atra bṛhad-vācakena brahma-padena sarva-jñāna-mayatvaṁ tasya jñāpitam | hṛdety anenāntaryāmitvaṁ sarva-śaktimayatvaṁ ca jñāpitam | ādi-kavaya ity anena tasyāpi śikṣā-nidānatvāc chāstra-yonitvaṁ ceti | śrutiś cātra, yo brahmāṇaṁ vidadhāti pūrvaṁ yo vai vedāṁś ca prahiṇoti tasmai | taṁ ha devam ātma-buddhi-prakāśaṁ mumukṣur vai śaraṇam ahaṁ prapadye || | mukta-jīvā api tat-kāraṇaṁ nety āha—muhyanti iti | yad yatra brahmaṇi vedākhye sūrayaḥ śeṣādayo'pi | anena ca śayana-līlā-vyañjita-niśvasitamaya-vedo brahmādi-vividhānana-locanaś ca yaḥ padmanābhas tad-ādi-mūrtikaḥ śrī-bhagavān evābhihitaḥ | vivṛtaṁ caitat pracoditā yena purā sarasvatī ity-ādinā | atha tat tu samanvayād ity asyārthāntaraṁ, yathā śāstra-yonitve hetuś ca dṛśyate ity āha—tat tv iti | samanvayo'tra samyak sarvato-mukho'nvayo vyutpattir vedārtha-parijñātaṁ yasmāt tu śāstra-nidānatvaṁ niścīyata iti | jīve samyag jñānam eva nāsti, pradhānaṁ tv acetanam eveti bhāvaḥ, sa vetti viśvaṁ na hi tasya vettā iti śruteḥ | tad etad asya tadīya-samyag-jñānaṁ vyatireka-mukhena bodhayituṁ jīvānāṁ sarveṣām api tadīya-samyag-jñānābhāvam āha—muhyanti iti | sūrayaḥ śeṣādayo'pi yad yatra śabda-brahmaṇi muhyanti | tad etad vivṛtaṁ svayaṁ bhagavatā— kiṁ vidhatte kim ācaṣṭe kim anūdya vikalpayet | ity asyā hṛdayaṁ loke nānyā mad veda kaścana || iti | anena ca sākṣād-bhagavān evābhihitaḥ | atha īkṣater nāśabdam ity asyārthāntaram—abhijña ity atraiva vyañjitam asti | atra sūtrārthaḥ—nanv aśabdam asparśam arūpam avyayam ity-ādi-śruteḥ | kathaṁ tasya śabda-yonitvaṁ? tatra hi prakṛta-brahma śabda-hīnaṁ na bhavati | kutaḥ? īkṣateḥ | tad aikṣata bahu syāṁ prajyāyeya ity atra bahu syām iti śabdātmakekṣa-dhātoḥ śravaṇāt | tad etad āha, abhijñaḥ | bahu syām ity ādi-śabdātmaka-vicāra-vidagdhaḥ | sa ca śabdādi-śakti-samudāyas tasya na prākṛtaḥ prakṛti-kṣobhāt, pūrvatrāpi sad-bhāvāt | tataḥ svarūpa-bhūta evety āha—svarāṭ iti | atra pūrvavat tādṛśaṁ sadharmakatvaṁ mūrtimattvam api siddham | yathāhuḥ sūtrakārāḥ—antas tad-dharmopadeśāt iti | ato'śabdatvādikaṁ prākṛta-śabda-hīnatvādim eveti jñeyam | atrottara-mīmāṁsādhyāya-catuṣṭayasyāpy artho darśitaḥ | tatra anvayād itarataś ca iti samanvayādhyāyasya, muhyanti yat sūrayaḥ ity avirodhādhyāyasya dhīmahi sādhanādhyāyasya, satyaṁ param iti phalādhyāyasyeti |
Теперь он толкует и другой смысл «ибо писание есть лоно» — словом «передал». А другой смысл таков: как у Него бытие деятелем рождения мира и прочего? И почему не у прадханы, названной чужим учением, и не у иного? На это он говорит: Он — лоно, то есть причина, писания, чей признак — Веда, ибо писание есть Его облик. По шрути: «Так вот, эй, выдохнуто этим великим существом всё это — Риг-веда, Яджур-веда, Сама-веда, затем ангирасова, повествование, пурана, знания, упанишады, шлоки, сутры, подсутрия, истолкования».
Ведь писание полно разнообразным бесконечным знанием, которое вне области всех доказательств; а причиною его слышится именно Брахман. Значит, Он главное всезнающее; а без такого всезнания ни у кого другого не выходит ни творения всего, ни прочего. Итак, причина мира — именно Брахман названного признака, а не прадхана и не какое-то иное существо.
Это он и раскрывает: «кто сердцем передал Брахман первому поэту». «Брахман» — Веду; «первому поэту» — Брахме; «сердцем» — вратами внутреннего орудия, а не вратами речи; «передал» — явил. Словом «Брахман», означающим «великое», дано знать, что Он полон всем знанием; словом «сердцем» — что Он внутренний правитель и полон всею силой; словами «первому поэту» — что, будучи основою научения и для него, Он есть лоно писания. И шрути здесь: «Кто устрояет Брахму прежде и кто посылает ему Веды, — к тому богу, свету моего разума, я, желающий освобождения, прибегаю в прибежище».
Что и освобождённые существа не причина того, он говорит словом «обольщаются»: «от которого», то есть в котором, в Брахмане, именуемом Ведою, «мудрые» — и Шеша с прочими. Этим назван именно шри Бхагаван — Падманабха, чьи Веды состоят из выдоха, выраженного игрою возлежания, чьи разнообразные лица и глаза — Брахма и прочие, и чьи образы — те и прочие. Раскрыто это и в «кем встарь подвигнута Сарасвати» и далее.
Теперь другой смысл «то же — по сопряжению»: видна и причина того, что Он лоно писания. Он говорит: «то же». «Сопряжение» здесь — сопряжение вполне, отовсюду обращённое, то есть постижение, полное познание смысла Веды, — по нему и выводится, что Он основа писания. А у существа верного знания просто нет, прадхана же и вовсе бессознательна; по шрути: «Он знает вселенную, а Его не знает никто».
И чтобы дать понять это Его верное знание путём отличения, он говорит о том, что верного знания о Нём нет и у всех существ: «обольщаются». «Мудрые» — и Шеша с прочими — «обольщаются» «от которого», то есть в котором, в слове-Брахмане. Это раскрыто Самим Бхагаваном: «Что она предписывает, что возвещает, что, пересказав, измышляет, — сердца её в мире не знает никто, кроме Меня». И этим назван воочию Бхагаван.
Теперь другой смысл «по „воззрело“ — не бессловесное»: он выражен здесь же, словом «сведущий». Смысл сутры такой: но ведь шрути говорит «бессловесное, неосязаемое, безобразное, неизменное» и далее — как же у Него бытие лоном слова? Там ведь начатый Брахман не оказывается лишённым слова. Откуда? «По „воззрело“»: в «то воззрело: да буду многим, да рожусь» слышен корень «воззрело», чья природа — слово «да буду многим». Это он и говорит: «сведущий», то есть искусник в обдумывании, чья природа — слова «да буду многим» и далее.
А этот свод сил слова и прочих не от пракрити у Него: он есть и прежде возмущения пракрити. Значит, он есть Его собственный облик, — это он говорит словом «самосветящийся». И здесь, как прежде, доказано и такое же свойство, и воплощённость. Как говорят творцы сутр: «Внутри — по наставлению о Его свойстве». Потому и бессловесность и прочее надо понимать как лишённость слова от пракрити и подобного.
Здесь показан и смысл всех четырёх глав последующего разыскания: «по сопряжению и от иного» — главы о сопряжении; «от которого обольщаются мудрые» — главы о непротиворечии; «да помыслим» — главы о средстве; «истинного, высшего» — главы о плоде.
fecb1e9ecf39 · published Sep 20, 2026, 3:59:55 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Второе чтение той же сутры даёт и обратный ход: писание не только доказывает Его — оно из Него.
«Сердцем» сказано точно: Веда передана Брахме не на слух, ибо слушать было ещё некому.
И четыре главы «Веданта-сутры» узнаны в одном стихе — на этом стоит весь разбор.