एवं चानन्दमात्रं विशेष्यं, समस्ताः शक्तयो विशेषणानि, विशिष्टो भगवान् इत्य् आयातम् । तथा चैवं वैशिष्ट्ये प्राप्ते पूर्णाविर्भावत्वेनाखण्डतत्त्वरूपोऽसौ भगवान् । ब्रह्म तु स्फुटम् अप्रकटितवैशिष्ट्याकारत्वेन तस्यैवासम्यग् आविर्भाव इत्य् आगतम् । इदं तु पुरस्ताद् विस्तरेण विवेचनीयम् । भगवच्छब्दार्थः श्रीविष्णुपुराणे प्रोक्तः— यत् तद् अव्यक्तम् अजरम् अचिन्त्यम् अजम् अक्षयम् । अनिर्देश्यम् अरूपं च पाणिपादाद्यसंयुतम् ॥ विभुं सर्वगतं नित्यं भूतयोनिम् अकारणम् । व्याप्य् अव्याप्यं यतः सर्वं तद् वै पश्यन्ति सूरयः ॥ तद् ब्रह्म परमं धाम तद् ध्येयं मोक्षकाङ्क्षिणाम् । श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद् विष्णोः परमं पदम् ॥ तद् एतद् भगवद्वाच्यं स्वरूपं परमात्मनः । वाचको भगवच्छब्दस् तस्याद्यस्याक्षरात्मनः ॥ इत्याद्य् उक्त्वा— सम्भर्तेति तथा भर्ता भकारोऽर्थद्वयान्वितः । नेता गमयिता स्रष्टा गकारार्थस् तथा मुने ॥ ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश् चैव षण्णां भग इतीङ्गना ॥ वसन्ति तत्र भूतानि भूतात्मन्य् अखिलात्मनि । स च भूतेष्व् अशेषेषु वकारार्थस् ततोऽव्ययः ॥ इति चोक्त्वा— ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्य् अशेषतः । भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर् गुणादिभिः ॥ इति पर्यन्तेन । पूर्ववद् अत्र विशेष्यविशेषणविशिष्टता विवेचनीया । विशेषणस्याप्य् अहेयत्वं व्यक्तीभविष्यतीति । अरूपं पाणिपादाद्यसंयुतम् इतीदं ब्रह्माख्यकेवलविशेष्याविर्भावनिष्ठम् । ऐश्वर्यस्य समग्रस्य इत्य् आधिकं केवलविशेषणनिष्ठम् । विभुं सर्वगतम् इत्य् आदिकं तु विशिष्टनिष्ठम् । अथवा, अरूपम् इत्यादिकं प्राकृतरूपादिनिषेधनिष्ठम् । अत एव पाणिपादाद्यसंयुतम् इति संयोगसम्बन्ध एव परिह्रियते, न तु समवायसम्बन्ध इति ज्ञेयम् । विभुम् इति सर्ववैभवयुक्तम् इत्य् अर्थः । सर्वगतम् अपरिच्छिन्नम् । व्यापीति सर्वव्यापकम् । अव्याप्तम् इति अन्येन व्याप्तुम् अशक्यम् । तद् एतद् ब्रह्मस्वरूपं भगवच्छब्देन वाच्यम्, न तु लक्ष्यम् । तद् एव निर्धारयति भगवच्छब्दोऽयं तस्य नदीविशेषस्य गङ्गाशब्दवद् वाचक एव, न तु तटशब्दवल्लक्षकः । एवं सत्य् अक्षरसाम्यान् निर्ब्रूयाद् इति निरुक्तमतम् आश्रित्य रूढिम् अप्य् आश्रित्य भगादिशब्दानाम् अर्थम् आह—सम्भर्त इति । सम्भर्ता स्वभक्तानां पोषकः । भर्ता धारकः स्थापकः इत्य् अर्थः । नेता स्वभक्तिफलस्य प्रेम्णः प्रापकः । गमयिता स्वलोकप्रापकः । स्रष्टा स्वभक्तेषु तत्तद्गुणस्योद्गमयिता । जगत्पोषकत्वादिकं तु तस्य परम्परयैव, न तु साक्षाद् इति ज्ञेयम् । ऐश्वर्यं सर्ववशीकारित्वम् । समग्रस्येति सर्वत्रान्वेति । वीर्यं मणिमन्त्रादेर् इव प्रभावः । यशो वाङ्मनःशरीराणां साद्गुण्यख्यातिः । श्रीः सर्वप्रकारा सम्पत् । ज्ञानं सर्वज्ञत्वम् । वैराग्यं प्रपञ्चवस्त्वनासक्तिः । इङ्गना संज्ञा । अक्षरसाम्यपक्षे भगववान् इति वक्तव्ये मतुपो वलोपश् छान्दसः । सम्भर्तेत्यादिषु सम्भर्तृत्वादिष्व् एव तात्पर्यम्, यथा सुप्तिङन्तचयो वाक्यम् इत्य् अत्र पचति भवतीत्य् अस्य वाक्यस्य पाको भवतीत्य् अर्थः क्रियते । यथा वा, सत्तायाम् अस्ति भवतीत्य् अत्र धात्वर्थ एव विवक्षितः । तद् एवम् एव भगवान् इत्य् अत्र मतुबर्थो योजयितुं शक्यते । प्रकारान्तरेण षड्भगान् दर्शयति—ज्ञानशक्तीति । ज्ञानम् अन्तःकरणस्य, शक्तिर् इन्द्रियाणाम् । बलं शरीरस्य । ऐश्वर्यवीर्ये व्याख्याते । तेजः कान्तिः । अशेषतः सामग्र्येणेत्य् अर्थः । भगवच्छब्दवाच्यानीति । भगवतो विशेषणान्य् एवैतानि, न तूपलक्षणानीत्य् अर्थः । अत्र भगवान् इति नित्ययोगे मतुप् । अथ तथाविधभगवद्रूपपूर्णाविर्भावं तत् तत्त्वं पूर्ववज् जीवादिनियन्तृत्वेन स्फुरद् वा प्रतिपाद्यमानं वा परमात्मेति शब्द्यत इति । यद्यप्य् एते ब्रह्मादिशब्दाः प्रायो मिथोऽर्थेषु वर्तन्ते, तथापि तत्र तत्र सङ्केतप्राधान्यविवक्षयेदम् उक्तम् ॥ ॥
evaṁ cānanda-mātraṁ viśeṣyaṁ, samastāḥ śaktayo viśeṣaṇāni, viśiṣṭo bhagavān ity āyātam | tathā caivaṁ vaiśiṣṭye prāpte pūrṇāvirbhāvatvenākhaṇḍa-tattva-rūpo'sau bhagavān | brahma tu sphuṭam aprakaṭita-vaiśiṣṭyākāratvena tasyaivāsamyag āvirbhāva ity āgatam | idaṁ tu purastād vistareṇa vivecanīyam | bhagavac-chabdārthaḥ śrī-viṣṇu-purāṇe proktaḥ— yat tad avyaktam ajaram acintyam ajam akṣayam | anirdeśyam arūpaṁ ca pāṇi-pādādy-asaṁyutam || vibhuṁ sarva-gataṁ nityaṁ bhūta-yonim akāraṇam | vyāpy avyāpyaṁ yataḥ sarvaṁ tad vai paśyanti sūrayaḥ || tad brahma paramaṁ dhāma tad dhyeyaṁ mokṣa-kāṅkṣiṇām | śruti-vākyoditaṁ sūkṣmaṁ tad viṣṇoḥ paramaṁ padam || tad etad bhagavad-vācyaṁ svarūpaṁ paramātmanaḥ | vācako bhagavac-chabdas tasyādyasyākṣarātmanaḥ || ity-ādy uktvā— sambharteti tathā bhartā bha-kāro'rtha-dvayānvitaḥ | netā gamayitā sraṣṭā ga-kārārthas tathā mune || aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ | jñāna-vairāgyayoś caiva ṣaṇṇāṁ bhaga itīṅganā || vasanti tatra bhūtāni bhūtātmany akhilātmani | sa ca bhūteṣv aśeṣeṣu va-kārārthas tato'vyayaḥ || iti coktvā— jñāna-śakti-balaiśvarya-vīrya-tejāṁsy aśeṣataḥ | bhagavac-chabda-vācyāni vinā heyair guṇādibhiḥ || iti paryantena | pūrvavad atra viśeṣya-viśeṣaṇa-viśiṣṭatā vivecanīyā | viśeṣaṇasyāpy aheyatvaṁ vyaktībhaviṣyatīti | arūpaṁ pāṇi-pādādy-asaṁyutam itīdaṁ brahmākhya-kevala-viśeṣyāvirbhāva-niṣṭham | aiśvaryasya samagrasya ity ādhikaṁ kevala-viśeṣaṇa-niṣṭham | vibhuṁ sarva-gatam ity ādikaṁ tu viśiṣṭa-niṣṭham | athavā, arūpam ity-ādikaṁ prākṛta-rūpādi-niṣedha-niṣṭham | ata eva pāṇi-pādādya-saṁyutam iti saṁyoga-sambandha eva parihriyate, na tu samavāya-sambandha iti jñeyam | vibhum iti sarva-vaibhava-yuktam ity arthaḥ | sarva-gatam aparicchinnam | vyāpīti sarva-vyāpakam | avyāptam iti anyena vyāptum aśakyam | tad etad brahma-svarūpaṁ bhagavac-chabdena vācyam, na tu lakṣyam | tad eva nirdhārayati bhagavac-chabdo'yaṁ tasya nadī-viśeṣasya gaṅgā-śabdavad vācaka eva, na tu taṭa-śabdaval-lakṣakaḥ | evaṁ saty akṣara-sāmyān nirbrūyād iti nirukta-matam āśritya rūḍhim apy āśritya bhagādi-śabdānām artham āha—sambharta iti | sambhartā sva-bhaktānāṁ poṣakaḥ | bhartā dhārakaḥ sthāpakaḥ ity arthaḥ | netā sva-bhakti-phalasya premṇaḥ prāpakaḥ | gamayitā sva-loka-prāpakaḥ | sraṣṭā sva-bhakteṣu tat-tad-guṇasyodgamayitā | jagat-poṣakatvādikaṁ tu tasya paramparayaiva, na tu sākṣād iti jñeyam | aiśvaryaṁ sarva-vaśīkāritvam | samagrasyeti sarvatrānveti | vīryaṁ maṇi-mantrāder iva prabhāvaḥ | yaśo vāṅ-manaḥ-śarīrāṇāṁ sādguṇya-khyātiḥ | śrīḥ sarva-prakārā sampat | jñānaṁ sarvajñatvam | vairāgyaṁ prapañca-vastv-anāsaktiḥ | iṅganā saṁjñā | akṣara-sāmya-pakṣe bha-ga-va-vān iti vaktavye matupo va-lopaś chāndasaḥ | sambhartety-ādiṣu sambhartṛtvādiṣv eva tātparyam, yathā sup-tiṅ-anta-cayo vākyam ity atra pacati bhavatīty asya vākyasya pāko bhavatīty arthaḥ kriyate | yathā vā, sattāyām asti bhavatīty atra dhātv-artha eva vivakṣitaḥ | tad evam eva bhagavān ity atra matub-artho yojayituṁ śakyate | prakārāntareṇa ṣaḍ-bhagān darśayati—jñāna-śaktīti | jñānam antaḥ-karaṇasya, śaktir indriyāṇām | balaṁ śarīrasya | aiśvarya-vīrye vyākhyāte | tejaḥ kāntiḥ | aśeṣataḥ sāmagryeṇety arthaḥ | bhagavac-chabda-vācyānīti | bhagavato viśeṣaṇāny evaitāni, na tūpalakṣaṇānīty arthaḥ | atra bhagavān iti nitya-yoge matup | atha tathā-vidha-bhagavad-rūpa-pūrṇāvirbhāvaṁ tat tattvaṁ pūrvavaj jīvādi-niyantṛtvena sphurad vā pratipādyamānaṁ vā paramātmeti śabdyata iti | yadyapy ete brahmādi-śabdāḥ prāyo mitho'rtheṣu vartante, tathāpi tatra tatra saṅketa-prādhānya-vivakṣayedam uktam || ||
Итак, вышло, что определяемое — одно лишь блаженство, определения — все силы, а определённый ими — Бхагаван. И раз особость так достигнута, Бхагаван есть нераздельная истина, явленная в полноте. Брахман же — то же самое, но явленное не вполне, ибо образ особости в нём явно не проявлен. Это надлежит разобрать впереди подробно.
Смысл слова «Бхагаван» изложен в «Шри Вишну-пуране»: «То непроявленное, нестареющее, непостижимое, нерождённое, неубывающее, неуказуемое, бесформенное и не соединённое с руками, ногами и прочим; всевеличавое, всюду идущее, вечное, лоно существ, беспричинное, проникающее и непроницаемое, — то, откуда всё, видят мудрые. То — высший Брахман, высшая обитель; то, что должно созерцать желающим освобождения; тонкое, возвещённое речением шрути; то — высшая обитель Вишну. Вот эта природа Параматмы и есть обозначаемое словом „Бхагаван“; слово же „Бхагаван“ есть обозначающее Его, изначального, чьё существо нетленно».
И, сказав так, далее: «„Самбхарта“, а равно и „бхарта“ — слог „бха“ наделён обоими смыслами; „нета“, „гамайита“, „срашта“ — таков смысл слога „га“, о муни. Полное владычество, доблесть, слава, красота, знание и бесстрастие — шесть, и обозначение им „бхага“. Пребывают в нём существа, в душе существ, в душе всего, и он во всех существах без остатка — таков смысл слога „ва“; оттого нетленный». И, сказав ещё: «Знание, сила, мощь, владычество, доблесть и сияние без остатка суть обозначаемое словом „Бхагаван“ — без гун и прочего, что отбрасывают». Досюда.
Как и прежде, здесь надо разобрать определяемое, определение и определённое ими. А что и определение неотбрасываемо, станет явно.
«Бесформенное, не соединённое с руками, ногами и прочим» — это держится явления одного лишь определяемого, именуемого Брахманом. «Полного владычества» и далее — держится одного лишь определения. «Всевеличавое, всюду идущее» и далее — держится определённого ими.
Или же так: «бесформенное» и далее держится отрицания вещественной формы и прочего. Потому в словах «не соединённое с руками, ногами и прочим» отвергается именно связь соединения, а не связь присущности. Так должно разуметь. «Всевеличавое» значит наделённое всяким величием. «Всюду идущее» — неограниченное. «Проникающее» — всё проницающее. «Непроницаемое» — то, во что другому проникнуть невозможно.
И вот эта природа Брахмана словом «Бхагаван» обозначается прямо, а не подразумевается. Это он и устанавливает: слово «Бхагаван» для Него — как слово «Ганга» для той самой реки, обозначающее прямо, а не как слово «берег», указывающее окольно.
А раз так, то, приняв учение нирукты «при сходстве слогов да произносит» и приняв притом укоренённое значение, он излагает смысл слов «бхага» и прочих: «самбхарта». «Самбхарта» — питающий Своих преданных. «Бхарта» — держащий, утверждающий. «Нета» — приводящий к преме, плоду бхакти Ему. «Гамайита» — приводящий в Свою обитель. «Срашта» — возращающий в Своих преданных то или иное достоинство. А что Он питает мир и прочее — то через посредство, а не прямо. Так должно разуметь.
«Владычество» — подчинение всего. «Полного» — относится ко всем шести. «Доблесть» — мощь, как у самоцвета или мантры. «Слава» — известность о добрых свойствах речи, ума и тела. «Красота» — богатство всякого рода. «Знание» — всеведение. «Бесстрастие» — непривязанность к вещам проявленного мира. «Обозначение» — имя. А при толковании по сходству слогов следовало бы сказать «бха-га-ва-ван»; выпадение же «ва» от суффикса matup — ведийское.
В словах «самбхарта» и прочих средоточие именно в самбхартритве и прочем — как в правиле «собрание слов с падежными и глагольными окончаниями есть предложение» смысл предложения «варит, бывает» делается «варка бывает»; или как в «в значении бытия — асти, бхавати», где подразумевается один лишь смысл корня. Так и здесь, в слове «Бхагаван», смысл суффикса matup приложить можно.
Иным образом он показывает те же шесть «бхаг»: «знание, сила». «Знание» — внутреннего орудия, «сила» — чувств, «мощь» — тела. Владычество и доблесть истолкованы. «Сияние» — краса. «Без остатка» — в совокупности. «Суть обозначаемое словом „Бхагаван“» — то есть это определения Бхагавана, а не косвенные указания. И в слове «Бхагаван» суффикс matup стоит в значении постоянной связи.
Далее: та же истина, что есть полное явление такого облика Бхагавана, именуется Параматмой, когда, как и прежде, является или излагается как правящая дживой и прочим. И хотя слова «Брахман» и прочие употребляются большей частью одно в смысле другого, здесь сказано так потому, что имелось в виду преимущественно условленное значение каждого.
277111ccdf2e · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 11:13:10 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Здесь дано главное определение книги: определяемое — блаженство, определения — силы, а Бог есть то и другое вместе.
Разбор «Ганги» и «берега» решает спор о слове: имя Бога значит Его прямо, а не намёком на нечто иное.
И определения названы неотбрасываемыми — не покровами, которые снимают, чтобы добраться до сути.