तद् एवं ब्रह्मणोऽपि यत् श्रीभगवति प्रकाशसम्यक्त्वं, तत् पूर्वम् एव विद्वदनुभववचनप्रचयेन सिद्धम् अपि विशेषतो विचार्यते । तत्रैकम् एव तत्त्वं द्विधा शब्द्यत इति न वस्तुनो भेद उपपद्यते । आविर्भावस्यापि भेददर्शनात्, न च संज्ञामात्रस्य, किन्तु स्वस्वदर्शनयोग्यताभेदेन द्विविधोऽधिकारी द्विधा दृष्टं तद् उपास्त इति । तत्राप्य् एकस्य दर्शनस्य वास्तवत्वम्, अन्यस्य भ्रमजत्वम् इति न मन्तव्यम्, उभयोर् अपि याथार्थ्येन दर्शितत्वात् । न चैकस्य वस्तुनः शक्त्या विक्रियमाणांशकत्वाद् अंशतो भेदः, विकृतत्वनिषेधात् तयोः । तस्माद् दृष्टेर् असम्यक्सम्यक्त्वात्, सत्य् अपि सम्यक्त्वे तदननुसन्धानाद् वा, एकस्मिन्न् अधिकारिण्य् एकदेशेन स्फुरद् एको भेदः, परस्मिन्न् अखण्डतया द्वितीयो भेदः । एवं सति यत्र विशेषं विनैव वस्तुनः स्फूर्तिः, सा दृष्टिर् असम्पूर्णा, यथा ब्रह्माकारेण, यत्र स्वरूपभूतनानावैचित्रीविशेषवदाकारेण, सा सम्पूर्णा, यथा श्रीभगवदाकारेणेति लभ्यते । तद् एतद् अभिप्रेत्य प्रथमं दृष्टितारतम्येन तदभिव्यक्तितारतम्यं तन्महापुराणाविर्भावकारणाभ्यां प्रश्नोत्तराभ्यां प्र्प्रतिपाद्यते षड्भिः— श्रीनारद उवाच— जिज्ञासितम् अधीतं च ब्रह्म यत् तत् सनातनम् । तथापि शोचस्य् आत्मानम् अकृतार्थ इव प्रभो ॥ श्रीव्यास उवाच— त्वं पर्यटन्न् अर्क इव त्रिलोकीम् अन्तश्चरो वायुर् इवात्मसाक्षी । परावरे ब्रह्मणि धर्मतो व्रतैः स्नातस्य मे न्यूनम् अलं विचक्ष्व ॥ श्रीनारद उवाच— भवतानुदितप्रायं यशो भगवतोऽमलम् । येनैवासौ न तुष्येत मन्ये तद् दर्शनं खिलम् ॥ नैष्कर्म्यम् अप्य् अच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानम् अलं निरञ्जनम् । कुतः पुनः शश्वद् अभद्रम् ईश्वरे न चार्पितं कर्म यद् अप्य् अकारणम् ॥ ओं नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय धीमहि । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमः सङ्कर्षणाय च ॥ इति मूर्त्यभिधानेन मन्त्रमूर्तिम् अमूर्तिकम् । यजते यज्ञपुरुषं स सम्यग् दर्शनः पुमान् ॥
tad evaṁ brahmaṇo'pi yat śrī-bhagavati prakāśa-samyaktvaṁ, tat pūrvam eva vidvad-anubhava-vacana-pracayena siddham api viśeṣato vicāryate | tatraikam eva tattvaṁ dvidhā śabdyata iti na vastuno bheda upapadyate | āvirbhāvasyāpi bheda-darśanāt, na ca saṁjñā-mātrasya, kintu sva-sva-darśana-yogyatā-bhedena dvividho'dhikārī dvidhā dṛṣṭaṁ tad upāsta iti | tatrāpy ekasya darśanasya vāstavatvam, anyasya bhramajatvam iti na mantavyam, ubhayor api yāthārthyena darśitatvāt | na caikasya vastunaḥ śaktyā vikriyamāṇāṁśakatvād aṁśato bhedaḥ, vikṛtatva-niṣedhāt tayoḥ | tasmād dṛṣṭer asamyak-samyaktvāt, saty api samyaktve tad-ananusandhānād vā, ekasminn adhikāriṇy eka-deśena sphurad eko bhedaḥ, parasminn akhaṇḍatayā dvitīyo bhedaḥ | evaṁ sati yatra viśeṣaṁ vinaiva vastunaḥ sphūrtiḥ, sā dṛṣṭir asampūrṇā, yathā brahmākāreṇa, yatra svarūpa-bhūta-nānā-vaicitrī-viśeṣavad-ākāreṇa, sā sampūrṇā, yathā śrī-bhagavad-ākāreṇeti labhyate | tad etad abhipretya prathamaṁ dṛṣṭi-tāratamyena tad-abhivyakti-tāratamyaṁ tan-mahā-purāṇāvirbhāva-kāraṇābhyāṁ praśnottarābhyāṁ prpratipādyate ṣaḍbhiḥ— śrī-nārada uvāca— jijñāsitam adhītaṁ ca brahma yat tat sanātanam | tathāpi śocasy ātmānam akṛtārtha iva prabho || śrī-vyāsa uvāca— tvaṁ paryaṭann arka iva tri-lokīm antaś-caro vāyur ivātma-sākṣī | parāvare brahmaṇi dharmato vrataiḥ snātasya me nyūnam alaṁ vicakṣva || śrī-nārada uvāca— bhavatānudita-prāyaṁ yaśo bhagavato'malam | yenaivāsau na tuṣyeta manye tad darśanaṁ khilam || naiṣkarmyam apy acyuta-bhāva-varjitaṁ na śobhate jñānam alaṁ nirañjanam | kutaḥ punaḥ śaśvad abhadram īśvare na cārpitaṁ karma yad apy akāraṇam || oṁ namo bhagavate tubhyaṁ vāsudevāya dhīmahi | pradyumnāyāniruddhāya namaḥ saṅkarṣaṇāya ca || iti mūrty-abhidhānena mantra-mūrtim amūrtikam | yajate yajña-puruṣaṁ sa samyag darśanaḥ pumān ||
Итак, то, что и у Брахмана проявление полно лишь в Шри Бхагаване, — хотя и доказано уже множеством речений о переживании учёных, — разбирается особо.
Тут: одна и та же сущность называется двояко, — потому различие в самой вещи неуместно. И не в одном лишь именовании дело, ибо видно различие и в явлении; но по различию пригодности к собственному виденью двоякий правомочный почитает то, что видит двояко.
И не надо думать, будто у одного виденья действительность, а другое рождено заблуждением: оба показаны подлинно. И нет у одной вещи различия по части — как если бы часть её изменялась силою, — ибо изменяемость у них обеих отвергнута.
Потому одно различие — от неполноты или полноты виденья, а другое — оттого, что и при полноте оно не усмотрено; в одном правомочном она проявляется одною частью, в другом — нераздельно.
А раз так, получается: где проявление вещи идёт без особости, то виденье неполно — как обликом Брахмана; а где оно идёт обликом, обладающим особостью многого разнообразия, что есть Его собственный облик, — то полно, как обликом Шри Бхагавана.
Имея это в виду, сперва шестью строфами — вопросом и ответом о причине явления той великой пураны — утверждается, что степень Его проявленности идёт по степени виденья:
«Шри Нарада сказал: Ты исследовал и изучил тот вечный Брахман; отчего же ты скорбишь о себе, будто не исполнил цели, о господин?
Шри Вьяса сказал: Ты обходишь три мира, как солнце, и, как ветер, ходишь внутри, свидетель всех душ; усмотри же вполне недостаток у меня, омытого по закону обетами в высшем и низшем Брахмане.
Шри Нарада сказал: Тобою почти не высказана чистая слава Бхагавана; и то виденье, которым Он не был бы доволен, я считаю ущербным.
Не красиво и бездействие, лишённое чувства к Ачьюте, и знание, хоть и вполне беспорочное; что уж говорить о деле, всегда неблагом, если оно не принесено Владыке, — даже о том, что беспричинно.
„Ом, поклон Тебе, Бхагавану; созерцаем Васудеву; Прадьюмне, Анируддхе и Санкаршане поклон“ — кто именованием образов чтит образ мантры, безóбразного Мужа жертвы, тот человек имеет полное виденье».
2dc4fac57ccd · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 11:13:10 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Разница между двумя виденьями не в том, что одно ложно: оба подлинны, но одно неполно.
Потому спор идёт не об истине и заблуждении, а о полноте и части.
И доказывать это берётся не богослов, а Нарада — в разговоре с человеком, который знал Брахман и всё равно тосковал.