तद् एवं नित्यत्वाद् विभुत्वात् सर्वाश्रयत्वात् स्थूलसूक्ष्मप्राकृतवस्त्वतिरिक्तत्वात् प्रत्यग्रूपत्वात् स्वप्रकाशत्वात् सर्वश्रुतिसमन्वयसिद्धत्वात् तद्रूपं परमतत्त्वरूपम् एवेति सिद्धम् । तथैव हि परम्वैदुष्येणानुभूतं स्पष्टम् एवाह त्रिभिः— रूपं यद् एतद् अवबोधरसोदयेन शश्वन्निवृत्ततमसः सदनुग्रहाय । आदौ गृहीतम् अवतारशतैकबीजं यन्नाभिपद्मभवनाद् अहम् आविरासम् ॥ नातः परं परम यद् भवतः स्वरूपम् आनन्दमात्रम् अविकल्पम् अविद्धवर्चः । पश्यामि विश्वसृजम् एकम् अविश्वम् आत्मन् भूतेन्द्रियात्मकम् अदस् त उपाश्रितोऽस्मि ॥ तद् वा इदं भुवनमङ्गल मङ्गलाय ध्याने स्म नो दर्शितं त उपासकानाम् । तस्मै नमो भगवतेऽनुविधेम तुभ्यं योऽनादृतो नरकभाग्भिर् असत्प्रसङ्गैः ॥ टीका च—ननु त्वम् अपि सम्यक् न जानासि यत् त्वया दृष्टं रूपम् एतद् अपि गुणात्मकम् एव, निर्गुणं ब्रह्मैव तु सत्यं? तत्राह—रूपम् इति द्वाभ्याम् । अवबोधरसोदयेन चिच्छक्त्याविर्भावेन शश्वन् निवृत्तम् तमो यस्मात्, तस्य तव यद् एतद् रूपं त्वयैव स्वातन्त्र्येण सताम् उपासकानाम् अनुग्रहाय गृहीतम् आविष्कृतम् । अवतारशतस्य शुद्धसत्त्वात्मकस्य यद् एकं बीजं मूलम्, तत्प्रदर्शनार्थं गुणावतारबीजत्वं दर्शयति—यन्नाभीति । हे परम! अविद्धवर्चः अनावृतप्रकाशम्, अतोऽविकल्पं निर्भेदम्, अत एवानन्दमात्रम् । एवम्भूतं यद् भवतः स्वरूपं, तद् अतो रूपात् परं भिन्नं न पश्यामि, किन्त्व् इदम् एव तत् । अतः कारणात् ते तव अद इदं रूपम् आश्रितोऽस्मि । योग्यत्वाद् अपीत्य् आह—एकम् उपास्येषु मुख्यं, यद् विश्वसृजम् । अत एव अविश्वं विश्वस्माद् अन्यत् । किं च, भूतेन्द्रियात्मकं भूतानाम् इन्द्रियाणां चात्मानं कारणम् इत्य् अर्थः । नन्व् एवम् अपि सोपाधिकम् एतद् अर्वाचीनम् एवेत्य् आशङ्क्याह तद् वै तद् एवेदं, हे भुवनमङ्गल! यतस् ते त्वया नोऽस्माकम् उपासकानां मङ्गलाय ध्याने दर्शितम् । न ह्य् अव्यक्तवर्त्माभिनिवेशितचित्तानाम् अस्माकं सोपाधिकं दर्शनं दातुं युक्तम् इति भावः । अतस् तुभ्यं नमोऽनुविधेम अनुवृत्त्या करवाम । तर्हि किम् इति केचिन् मां नाद्रियन्ते? तत्राह—योऽनादृत इति । असत्प्रसङ्गैर् निरीश्वरकुतर्कनिष्ठैः । इत्य् एषा ॥ अत्र कल्पितम् अप्य् अर्थान्तरं यस्य विद्वद्गुणगुरुत्वान् न सम्भवत्य् एवेति व्यञ्जितम्—न ह्य् अव्यक्तवर्त्मेति । उक्तं चैतत् स्तुतितः प्राक् अव्यक्तवर्त्माभिनिवेशितात्मा इति । मां नाद्रियन्ते इति विग्रहरूपं माम् इत्य् एवार्थः, विग्रह्य् एव परब्रह्मत्वेन स्थापितत्वात् । अत एव ये विग्रहम् एतादृशतया न मन्यन्ते, ते विद्वदनुभवविरुद्धमतयो नेश्वरम् अपि मन्यन्त इति, अत आह—निरीश्वर इति । यत एव— ये तु त्वदीयचरणाम्बुजकोषगन्धं जिघ्रन्ति कर्णविवरैः श्रुतिवातनीतम् । भक्त्या गृहीतचरणः परया च तेषां नापैषि नाथ हृदयाम्बुरुहात् स्वपुंसाम् ॥ इत्य् अनन्तरपद्ये तुशब्देन योऽनादृत इत्याद्युक्तेभ्यो बहिर्मुखजनेभ्यो विलक्षणत्वेन निर्दिष्टानां तादृशश्रीभगवद्रूपनिष्ठानाम् एव श्रुतिवातनीतम् इति शब्देन प्रमाणेन भक्त्या गृहीतचरण इत्य् अनुभवेन च प्राशस्त्यम् उक्तम् । ॥
tad evaṁ nityatvād vibhutvāt sarvāśrayatvāt sthūla-sūkṣma-prākṛta-vastv-atiriktatvāt pratyag-rūpatvāt sva-prakāśatvāt sarva-śruti-samanvaya-siddhatvāt tad-rūpaṁ parama-tattva-rūpam eveti siddham | tathaiva hi param-vaiduṣyeṇānubhūtaṁ spaṣṭam evāha tribhiḥ— rūpaṁ yad etad avabodha-rasodayena śaśvan-nivṛtta-tamasaḥ sad-anugrahāya | ādau gṛhītam avatāra-śataika-bījaṁ yan-nābhi-padma-bhavanād aham āvirāsam || nātaḥ paraṁ parama yad bhavataḥ svarūpam ānanda-mātram avikalpam aviddha-varcaḥ | paśyāmi viśva-sṛjam ekam aviśvam ātman bhūtendriyātmakam adas ta upāśrito'smi || tad vā idaṁ bhuvana-maṅgala maṅgalāya dhyāne sma no darśitaṁ ta upāsakānām | tasmai namo bhagavate'nuvidhema tubhyaṁ yo'nādṛto naraka-bhāgbhir asat-prasaṅgaiḥ || ṭīkā ca—nanu tvam api samyak na jānāsi yat tvayā dṛṣṭaṁ rūpam etad api guṇātmakam eva, nirguṇaṁ brahmaiva tu satyaṁ? tatrāha—rūpam iti dvābhyām | avabodha-rasodayena cic-chakty-āvirbhāvena śaśvan nivṛttam tamo yasmāt, tasya tava yad etad rūpaṁ tvayaiva svātantryeṇa satām upāsakānām anugrahāya gṛhītam āviṣkṛtam | avatāra-śatasya śuddha-sattvātmakasya yad ekaṁ bījaṁ mūlam, tat-pradarśanārthaṁ guṇāvatāra-bījatvaṁ darśayati—yan-nābhīti | he parama! aviddha-varcaḥ anāvṛta-prakāśam, ato'vikalpaṁ nirbhedam, ata evānanda-mātram | evam-bhūtaṁ yad bhavataḥ svarūpaṁ, tad ato rūpāt paraṁ bhinnaṁ na paśyāmi, kintv idam eva tat | ataḥ kāraṇāt te tava ada idaṁ rūpam āśrito'smi | yogyatvād apīty āha—ekam upāsyeṣu mukhyaṁ, yad viśva-sṛjam | ata eva aviśvaṁ viśvasmād anyat | kiṁ ca, bhūtendriyātmakaṁ bhūtānām indriyāṇāṁ cātmānaṁ kāraṇam ity arthaḥ | nanv evam api sopādhikam etad arvācīnam evety āśaṅkyāha tad vai tad evedaṁ, he bhuvana-maṅgala! yatas te tvayā no'smākam upāsakānāṁ maṅgalāya dhyāne darśitam | na hy avyakta-vartmābhiniveśita-cittānām asmākaṁ sopādhikaṁ darśanaṁ dātuṁ yuktam iti bhāvaḥ | atas tubhyaṁ namo'nuvidhema anuvṛttyā karavāma | tarhi kim iti kecin māṁ nādriyante? tatrāha—yo'nādṛta iti | asat-prasaṅgair nirīśvara-kutarka-niṣṭhaiḥ | ity eṣā || atra kalpitam apy arthāntaraṁ yasya vidvad-guṇa-gurutvān na sambhavaty eveti vyañjitam—na hy avyakta-vartmeti | uktaṁ caitat stutitaḥ prāk avyakta-vartmābhiniveśitātmā iti | māṁ nādriyante iti vigraha-rūpaṁ mām ity evārthaḥ, vigrahy eva para-brahmatvena sthāpitatvāt | ata eva ye vigraham etādṛśatayā na manyante, te vidvad-anubhava-viruddha-matayo neśvaram api manyanta iti, ata āha—nirīśvara iti | yata eva— ye tu tvadīya-caraṇāmbuja-koṣa-gandhaṁ jighranti karṇa-vivaraiḥ śruti-vāta-nītam | bhaktyā gṛhīta-caraṇaḥ parayā ca teṣāṁ nāpaiṣi nātha hṛdayāmbu-ruhāt sva-puṁsām || ity anantara-padye tu-śabdena yo'nādṛta ity-ādy-uktebhyo bahirmukha-janebhyo vilakṣaṇatvena nirdiṣṭānāṁ tādṛśa-śrī-bhagavad-rūpa-niṣṭhānām eva śruti-vāta-nītam iti śabdena pramāṇena bhaktyā gṛhīta-caraṇa ity anubhavena ca prāśastyam uktam | ||
Итак, доказано: по вечности, по вездесущности, по тому, что Он опора всего, по превосхождению вещей грубых и тонких, вещественных, по тому, что Он облик, обращённый внутрь, по самосветимости и по доказанности согласованием всех шрути, — образ Его и есть облик высшей сущности.
Именно так, пережитое высшею учёностью, он и говорит ясно, тремя строфами:
«Этот Твой образ — у Кого тьма всегда отвращена восходом вкуса постижения — вначале принят ради милости благим; он единое семя сотни нисхождений, и из обители лотоса Твоего пупа явился я.
Выше этого, о Высший, я не вижу ничего, что было бы Твоим собственным обликом, — одно блаженство, безразличное, непокрытое сияние. К нему я и прибег, о Дух: к Тому, кто один творец вселенной и сам не вселенная, кто душа стихий и чувств.
И вот это же, о Благо миров, показано Тобою в созерцании нам, почитателям, ради блага. Тому Бхагавану, Тебе, мы совершим поклон в следовании — Тебе, кого не чтут те, кто общается с дурным и имеет долею ад».
И тика: «„Но ведь и ты не знаешь вполне: тот образ, который ты видел, тоже состоит из свойств, а истинен лишь бессвойственный Брахман“. На это он говорит: „образ“ и далее, двумя строфами.
„Восходом вкуса постижения“ — явлением силы сознания — „от кого тьма всегда отвращена“: у Того, у Тебя, „этот“ „образ“ Тобою же самовластно „принят“, то есть явлен, „ради милости“ „благим“, то есть почитателям. А чтобы показать, что он есть „единое семя“, то есть корень, „сотни нисхождений“, состоящих из чистой саттвы, — он показывает, что он же семя и гуна-аватар: „чьего пупа“ и далее.
„О Высший! Непокрытое сияние“ — то есть незакрытый свет, потому и „безразличное“, то есть бесчастное, потому и „одно блаженство“. Таков „Твой собственный облик“; и его я „не вижу“ „выше“ этого образа, то есть отличным от него, — он и есть тот самый. Потому „я прибег“ к „тому“ Твоему образу.
И он же пригоден, — говорит он: „одного“, то есть главного среди почитаемых, того, кто „творец вселенной“; потому и „не вселенная“, то есть иное, чем вселенная. И ещё: „душа стихий и чувств“, то есть причина стихий и чувств.
„Но ведь и так он с привнесённым и потому позднейший“, — заподозрив это, он говорит: „и вот это же“, о „Благо миров“! Ибо „Тобою“ „показано“ „нам“, „почитателям“, „в созерцании“, „ради блага“. Смысл: нам, чьи умы вместили путь непроявленного, не подобало бы давать виденье с привнесённым.
Потому „Тебе“ „поклон совершим“ — сотворим в следовании.
„Тогда отчего же иные Меня не чтут?“ На это он говорит: „кого не чтут“. „Общающиеся с дурным“ — то есть занятые безбожным лжемудрованием». Так она.
Здесь выражено, что у того, кто по свойству своему учитель учёных, измышлённый иной смысл вовсе невозможен: «ведь нам, чьи умы вместили путь непроявленного». И это сказано прежде славословия: «вместивший душою путь непроявленного».
«Меня не чтут» — то есть Меня, имеющего образ; ибо именно Обладающий образом установлен как высший Брахман. Потому те, кто не считает образ таковым, имеют разум, противоречащий переживанию учёных, и не признают даже Владыки; оттого он и говорит: «безбожным».
Ибо в следующей строфе — «а те, кто отверстиями ушей вдыхает запах чаши лотоса Твоих стоп, принесённый ветром писания, и чьею высшею преданностью взяты стопы Твои, — от сердца-лотоса тех Своих людей Ты не уходишь, о Владыка» — словом «же» указано, что они отличны от людей отвернувшихся, о которых сказано «кого не чтут» и далее, и что стоят они именно в таком образе Шри Бхагавана; и превосходство их сказано словами «принесённый ветром писания» — то есть свидетельством, и словами «чьею преданностью взяты стопы» — то есть переживанием.
3bbbf68a1578 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 11:13:10 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Возражение бьёт в чувствительное место: виденное Брахмой — тоже, мол, из гун.
Ответ идёт не от писания, а от того, кому дано виденье: Брахма всю жизнь искал непроявленного, и показывать ему меньшее было бы незачем.
Потому «Меня не чтут» сказано об образе, а отказ от образа тут же назван безбожием.