अत्र प्रश्नः सोऽयं ब्रह्म खलु निर्विशेषम् एवेति पक्षम् आश्रित्य, परिहारस् तु सविशेषम् एवेति पक्षम् आश्रित्य कृत इति ज्ञेयम् । अत एव प्रश्ने शुद्धस्येत्य् अत्रादेहस्येत्य् अपि व्याख्यातम् । शुद्धत्वं ह्य् अत्र केवलत्वं मतम्, तच् च युक्तं, परिहारे ब्रह्मणि शक्तिस्थापनात् । पूर्वपक्षमते ब्रह्मणि शक्तिर् अपि नास्तीति गम्यते । ततः प्रश्नवाक्येऽप्य् एवम् अर्थान्तरं ज्ञेयम्—निर्गुणस्य प्राकृताप्राकृतगुणरहितस्य, अत एव प्रमाणागोचरस्य, तत एवामलात्मनोऽपि शुद्धस्य, न तु स्फटिकादेर् इव परच्छाययान्यथादृष्टस्य । तद् एवं निर्विशेषताम् अवलम्ब्य प्रश्ने सिद्धे, परिहारे तु प्रथमयोजनायां निर्विशेषपक्षम् अनादृत्य ब्रह्मणि कर्तृत्वप्रतिपत्त्यर्थं शक्तयः साधिताः । द्वितीययोजनायां तत्र च विशेषप्रतिपत्त्यर्थं, यथा जलादिषु कदाचिद् उष्णतादिकम् आगन्तुकं स्यात्, तथा ब्रह्मणि न स्याद् इति निर्धारितम्, न तत् समश् चाभ्यधिकश् च दृश्यते इति श्रुतेः । तथा मणिमन्त्रादिभिर् इति व्यतिरेक एव दृष्टान्त इत्य् अतो ब्रह्मशक्तयस् तु नान्येन पराभूता इत्य् एतच् च दर्शितम् । उभयत्र च स्वरूपशक्तिप्रभावमात्रेण प्राकृतसत्त्वादिगुणपरिणामरूपसर्गादिसाधकत्वाद् आवेशाभावेन तद्दोषस्यालेपश् च दर्शितः । किं च, ब्रह्मपदेन सर्वं खल्व् इदं ब्रह्म इति प्रसिद्धिं व्यज्य, सत्त्वादिगुणमयमायायास् तदनन्यत्वेऽपि, निर्गुणस्येति प्राकृतगुणैर् अस्पृष्टत्वम् अङ्गीकृत्य तेषां बहिरङ्गत्वं स्वीकृतम् । तद् एतद् एव मायां च प्रकृतिं विद्यात् इत्य् एषा श्रुतिः स्वीचकार । मायां च तदपाश्रयाम् इतिवन् महेश्वरत्वान् मायाया बहिरङ्गाया आश्रय इति तां पराभूय स्थितम् इति च लभ्यते । तस्मात् पूर्ववद् अत्रापि शक्तिमात्रस्य स्वाभाविकत्वं मायादोषास्पृष्टत्वं च साधितम् । अत एव न्यायप्रयोगश् चायं—ब्रह्म स्वाभाविकशक्तिमद् वस्तुत्वाद् अग्निवत्, व्यतिरेके शशविषाणादिवद् इति । श्रुतौ च— मायां तु प्रकृतिं विद्यान् मायिनं तु महेश्वरं इति । न तस्य कार्यं करणं च विद्यते न तत्समश् चाभ्यधिकश् च दृश्यते । परास्य शक्तिर् विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ॥ इति । अत एव श्रीगीतोपनिषत्सु च— ज्ञेयं यत् तत् प्रवक्ष्यामि यज् ज्ञात्वाऽमृतम् अश्नुते । अनादिमत् परं ब्रह्म न सत् तन् नासद् उच्यते ॥ सर्वतः पाणिपादं तद् इत्य् आदि । अत्रेयं प्रक्रिया—एकम् एव तत् परमतत्त्वं स्वाभाविकाचिन्त्यशक्त्या सर्वदैव स्वरूपतद्रूपवैभवजीवप्रधानरूपेण चतुर्धावतिष्ठते । सूर्यान्तर्मण्डलस्थतेज इव मण्डलतद्बहिर्गतरश्मितत्प्रतिच्छविरूपेण । एवम् एव श्रीविष्णुपुराणे— एकदेशस्थितस्याग्नेर् ज्योत्स्ना विस्तारिणी यथा । परस्य ब्रह्मणः शक्तिस् तथेदम् अखिलं जगत् ॥ इति ॥ यस्य भासा सर्वम् इदं विभाति इति श्रुतेः । अत्र व्यापकत्वादिना तत्तत्समावेशाद्यनुपपत्तिश् च शक्तेर् अचिन्त्यत्वेनैव पराहता । दुर्घटत्वं ह्य् अचिन्त्यत्वम् । शक्तिश् च त्रिधा—अन्तरङ्गा, तटस्था, बहिरङ्गा च । तत्रान्तरङ्गया स्वरूपशक्त्याख्यया सूर्यतन्मण्डलस्थानीयपूर्णेनैव स्वरूपेण वैकुण्ठादिस्वरूपवैभवरूपेण च तद् अवतिष्ठते । तटस्थया रश्मिस्थानीयचिदेकात्मशुद्धजीवरूपेण, बहिरङ्गया मायाख्यया प्रतिच्छविगतवर्णशावल्यस्थानीयतदीयबहिरङ्गवैभवजडात्मप्रधानरूपेण चेति चतुर्धात्वम् । अत एव तदात्मकत्वेन जीवस्यैव तटस्थशक्तित्वम्, प्रधानस्य च मायान्तर्भूतत्वम् अभिप्रेत्य शक्तित्रयं श्रीविष्णुपुराणे गणितम्— विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथापरा । अविद्याकर्मसंज्ञान्या तृतीया शक्तिर् इष्यते ॥ तया तिरोहितत्वाच् च शक्तिः क्षेत्रज्ञसंज्ञिता । सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन वर्तते ॥ इति । अविद्याकर्म कार्यं यस्याः सा, तत्संज्ञा मायेत्य् अर्थः । यद्यपीयं बहिरङ्गा, तथाप्य् अस्यास् तटस्थशक्तिमयम् अपि जीवम् आवरितुं सामर्थ्यम् अस्तीत्य् आह—तयेति । तारतम्येन तत्कृतावरणस्य ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु देहेषु लघुगुरुभावेन वर्तते इत्य् अर्थः । तद् उक्तम्—यया सम्मोहितो जीव इति । अत एव जीवस्य रश्मिस्थानीयत्वान् मण्डलविलक्षणत्वं मायाव्यवधानतिरोधापनीयवैभवत्वं युक्तम् । तदनन्तरं चोक्तं तया क्षेत्रज्ञशक्तिः सा तारतम्येन वर्तत इति । ययैवाचिन्त्यमायया चिद्रूपतानिर्विकारतादिगुणरहितस्य प्रधानस्य जडत्वम् विकारित्वं चेति ज्ञेयम् । प्रधानस्य मायाव्यङ्गत्वं चाग्रे दर्शयिष्यते । अत्रान्तरङ्गत्वतटस्थत्वबहिरङ्गत्वादिनैव तेषाम् एकात्मकानां तत्तत्साम्यम्, न तु सर्वात्मनेति तत्तत्स्थानीयत्वम् एवोक्तम्, न तु तत्तद्रूपत्वम् । ततस् तत्तद्दोषा अपि नावकाशं लभन्त इति ॥ ॥
atra praśnaḥ so'yaṁ brahma khalu nirviśeṣam eveti pakṣam āśritya, parihāras tu sa-viśeṣam eveti pakṣam āśritya kṛta iti jñeyam | ata eva praśne śuddhasyety atrādehasyety api vyākhyātam | śuddhatvaṁ hy atra kevalatvaṁ matam, tac ca yuktaṁ, parihāre brahmaṇi śakti-sthāpanāt | pūrva-pakṣa-mate brahmaṇi śaktir api nāstīti gamyate | tataḥ praśna-vākye'py evam arthāntaraṁ jñeyam—nirguṇasya prākṛtāprākṛta-guṇa-rahitasya, ata eva pramāṇāgocarasya, tata evāmalātmano'pi śuddhasya, na tu sphaṭikāder iva para-cchāyayānyathā-dṛṣṭasya | tad evaṁ nirviśeṣatām avalambya praśne siddhe, parihāre tu prathama-yojanāyāṁ nirviśeṣa-pakṣam anādṛtya brahmaṇi kartṛtva-pratipatty-arthaṁ śaktayaḥ sādhitāḥ | dvitīya-yojanāyāṁ tatra ca viśeṣa-pratipatty-arthaṁ, yathā jalādiṣu kadācid uṣṇatādikam āgantukaṁ syāt, tathā brahmaṇi na syād iti nirdhāritam, na tat samaś cābhyadhikaś ca dṛśyate iti śruteḥ | tathā maṇi-mantrādibhir iti vyatireka eva dṛṣṭānta ity ato brahma-śaktayas tu nānyena parābhūtā ity etac ca darśitam | ubhayatra ca svarūpa-śakti-prabhāva-mātreṇa prākṛta-sattvādi-guṇa-pariṇāma-rūpa-sargādi-sādhakatvād āveśābhāvena tad-doṣasyālepaś ca darśitaḥ | kiṁ ca, brahma-padena sarvaṁ khalv idaṁ brahma iti prasiddhiṁ vyajya, sattvādi-guṇamaya-māyāyās tad-ananyatve'pi, nirguṇasyeti prākṛta-guṇair aspṛṣṭatvam aṅgīkṛtya teṣāṁ bahiraṅgatvaṁ svīkṛtam | tad etad eva māyāṁ ca prakṛtiṁ vidyāt ity eṣā śrutiḥ svīcakāra | māyāṁ ca tad-apāśrayām itivan maheśvaratvān māyāyā bahiraṅgāyā āśraya iti tāṁ parābhūya sthitam iti ca labhyate | tasmāt pūrvavad atrāpi śakti-mātrasya svābhāvikatvaṁ māyā-doṣāspṛṣṭatvaṁ ca sādhitam | ata eva nyāya-prayogaś cāyaṁ—brahma svābhāvika-śaktimad vastutvād agnivat, vyatireke śaśa-viṣāṇādivad iti | śrutau ca— māyāṁ tu prakṛtiṁ vidyān māyinaṁ tu maheśvaraṁ iti | na tasya kāryaṁ karaṇaṁ ca vidyate na tat-samaś cābhyadhikaś ca dṛśyate | parāsya śaktir vividhaiva śrūyate svābhāvikī jñāna-bala-kriyā ca || iti | ata eva śrī-gītopaniṣatsu ca— jñeyaṁ yat tat pravakṣyāmi yaj jñātvā'mṛtam aśnute | anādimat paraṁ brahma na sat tan nāsad ucyate || sarvataḥ pāṇi-pādaṁ tad ity ādi | atreyaṁ prakriyā—ekam eva tat parama-tattvaṁ svābhāvikācintya-śaktyā sarvadaiva svarūpa-tad-rūpa-vaibhava-jīva-pradhāna-rūpeṇa caturdhāvatiṣṭhate | sūryāntar-maṇḍala-stha-teja iva maṇḍala-tad-bahirgata-raśmi-tat-praticchavi-rūpeṇa | evam eva śrī-viṣṇu-purāṇe— eka-deśa-sthitasyāgner jyotsnā vistāriṇī yathā | parasya brahmaṇaḥ śaktis tathedam akhilaṁ jagat || iti || yasya bhāsā sarvam idaṁ vibhāti iti śruteḥ | atra vyāpakatvādinā tat-tat-samāveśādy-anupapattiś ca śakter acintyatvenaiva parāhatā | durghaṭatvaṁ hy acintyatvam | śaktiś ca tridhā—antaraṅgā, taṭasthā, bahiraṅgā ca | tatrāntaraṅgayā svarūpa-śakty-ākhyayā sūrya-tan-maṇḍala-sthānīya-pūrṇenaiva svarūpeṇa vaikuṇṭhādi-svarūpa-vaibhava-rūpeṇa ca tad avatiṣṭhate | taṭasthayā raśmi-sthānīya-cid-ekātma-śuddha-jīva-rūpeṇa, bahiraṅgayā māyākhyayā praticchavi-gata-varṇa-śāvalya-sthānīya-tadīya-bahiraṅga-vaibhava-jaḍātma-pradhāna-rūpeṇa ceti caturdhātvam | ata eva tad-ātmakatvena jīvasyaiva taṭastha-śaktitvam, pradhānasya ca māyāntarbhūtatvam abhipretya śakti-trayaṁ śrī-viṣṇu-purāṇe gaṇitam— viṣṇu-śaktiḥ parā proktā kṣetra-jñākhyā tathāparā | avidyā-karma-saṁjñānyā tṛtīyā śaktir iṣyate || tayā tirohitatvāc ca śaktiḥ kṣetra-jña-saṁjñitā | sarva-bhūteṣu bhūpāla tāratamyena vartate || iti | avidyā-karma kāryaṁ yasyāḥ sā, tat-saṁjñā māyety arthaḥ | yadyapīyaṁ bahiraṅgā, tathāpy asyās taṭastha-śaktimayam api jīvam āvarituṁ sāmarthyam astīty āha—tayeti | tāratamyena tat-kṛtāvaraṇasya brahmādi-sthāvarānteṣu deheṣu laghu-guru-bhāvena vartate ity arthaḥ | tad uktam—yayā sammohito jīva iti | ata eva jīvasya raśmi-sthānīyatvān maṇḍala-vilakṣaṇatvaṁ māyā-vyavadhāna-tirodhāpanīya-vaibhavatvaṁ yuktam | tad-anantaraṁ coktaṁ tayā kṣetrajña-śaktiḥ sā tāratamyena vartata iti | yayaivācintya-māyayā cid-rūpatā-nirvikāratādi-guṇa-rahitasya pradhānasya jaḍatvam vikāritvaṁ ceti jñeyam | pradhānasya māyā-vyaṅgatvaṁ cāgre darśayiṣyate | atrāntaraṅgatva-taṭasthatva-bahiraṅgatvādinaiva teṣām ekātmakānāṁ tat-tat-sāmyam, na tu sarvātmaneti tat-tat-sthānīyatvam evoktam, na tu tat-tad-rūpatvam | tatas tat-tad-doṣā api nāvakāśaṁ labhanta iti || ||
Здесь надо разуметь, что вопрос поставлен с опорою на положение «этот самый Брахман поистине без всяких особостей», а ответ дан с опорою на положение «он именно с особостями». Потому и в вопросе слово «чистого» истолковано ещё и как «бестелесного»: чистота тут признана одинокостью. И это уместно, ибо в ответе в Брахмане утверждена сила, тогда как по мнению первого положения разумеется, что в Брахмане нет и силы.
Потому и в речении вопроса надо разуметь иной смысл: «бескачественного» — лишённого качеств и вещественных, и невещественных, и потому стоящего вне области всяких свидетельств; и потому же «беспорочного существом», «чистого» — то есть не такого, как хрусталь и подобное, что видится иным от чужой тени.
Итак, вопрос поставлен с опорою на бескачественность. В ответе же при первом связывании положение бескачественности не принято, и силы доказаны ради понимания деятельства в Брахмане. При втором связывании — ради понимания особости в Нём — установлено: как в воде и прочем жар и прочее бывает иногда привходящим, так в Брахмане не бывает, по шрути «не видно ему ни равного, ни превосходящего». Так же слова «самоцветом, мантрой и прочим» суть отрицательный пример, и тем показано, что силы Брахмана никем иным не одолеваемы.
И в обоих местах показано, что изъяном тех вещественных качеств Он не запятнан: ибо творение и прочее, что есть облик превращения саттвы и прочих вещественных качеств, Он совершает одною лишь мощью собственной силы, без всякого вхождения.
Более того: словом «Брахман» явлена известная речь «всё это поистине Брахман», и тем самым — при том что майя, состоящая из саттвы и прочих качеств, от Него не отлична, — словом «бескачественного» принята Его нетронутость вещественными качествами, а значит и внешность их. Это же приняла и шрути «майю же да знает пракрити». И по образцу «и майю, опершуюся прочь от Него» получается, что Он, будучи Махешварой, есть опора внешней майи и пребывает, одолев её.
Потому и здесь, как прежде, доказаны прирождённость всякой силы и нетронутость её изъяном майи. Потому и вывод строится так: «Брахман имеет прирождённые силы, ибо есть вещь, — как огонь; при отрицании — как заячий рог».
И в шрути: «Майю же да знает пракрити, а майина — Махешварой»; «Нет у него ни дела, ни орудия, и не видно ему ни равного, ни превосходящего; высшая сила его слышится разнообразной, прирождённой — знания, силы и действия».
Потому и в упанишадах Шри Гиты: «Возвещу то познаваемое, познав которое вкушают бессмертие: безначальный высший Брахман, что зовётся ни сущим, ни не-сущим. Повсюду у него руки и ноги» — и далее.
Ход здесь таков. Та единая высшая истина прирождённою непостижимою силой всегда пребывает четверояко: обликом собственной природы, обликом богатства этой природы, обликом дживы и обликом прадханы, — как свет, пребывающий внутри солнечного круга, пребывает и обликом самого круга, и обликом вышедших вовне лучей, и обликом их отражения. Так же и в «Шри Вишну-пуране»: «Как у огня, пребывающего в одном месте, свет распространяется, так сила высшего Брахмана — весь этот мир». И по шрути «чьим сиянием светит всё это».
А несообразность совмещения того и этого — по всепроникновению и прочему — отражена здесь самою непостижимостью силы: ведь непостижимость и есть трудносовместимость.
Сила же троякая: внутренняя, пограничная и внешняя. Внутреннею, именуемою собственной силой и подобною самому солнечному кругу, Он пребывает полною Своею собственной природой и обликом богатства этой природы — Вайкунтхой и прочим. Пограничною, подобною лучам, — обликом чистой дживы, чьё существо одно лишь сознание. Внешнею, именуемою майей и подобною пестроте цвета в отражении, — обликом прадханы, косной существом, что есть Его внешнее богатство. Вот и четверичность.
Потому же, имея в виду, что джива есть пограничная сила, ибо существо его то самое, и что прадхана включена в майю, в «Шри Вишну-пуране» сочтены три силы: «Высшею названа сила Вишну; иная же именуется знающим поле; а третьей силой признаётся иная, именуемая незнанием и делом. Ею сокрытая, сила, именуемая знающим поле, пребывает во всех существах по степеням, о владыка земли».
«Незнание и дело» — та, у которой они следствие; ею и именуется майя. И хотя она внешняя, всё же есть у неё способность покрыть даже дживу, что состоит из пограничной силы; о том он и говорит: «ею». «По степеням» — то есть сотворённый ею покров пребывает в телах от Брахмы до неподвижных то легче, то тяжелее. О том и сказано: «которой обморочён джива».
Потому и уместно, что джива, будучи подобен лучу, отличен от круга и что богатство его подлежит сокрытию заслоном майи. И сразу вслед сказано: «ею та сила знающего поле пребывает по степеням».
И надо разуметь, что именно тою же непостижимою майей прадхана, лишённая облика сознания, неизменности и прочих качеств, оказывается косной и изменчивой. А что прадхана являема майей, будет показано впереди.
Сходство же их, имеющих одно существо, с тем и этим — лишь по внутренности, пограничности, внешности и прочему, а не всецело; потому и сказано о подобии тому и этому, а не о тождестве с тем и этим. И оттого изъяны того и этого места себе не находят.
ec4d304489d0 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 11:13:10 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Вопрос и ответ оказываются сказанными с разных положений — и в этом весь разбор.
Солнце разложено на четверо: круг, лучи, отражение — и этим объяснены Его природа, обитель, дживы и природа вещественная.
Последняя фраза ставит границу образу: сходство только в том, в чём оно названо, и изъяны примера на предмет не переходят.