अथ कथं तथाभूतं रहस्यम् उदयेत? इत्य् अपेक्षायां क्रमप्राप्तं तदङ्गभूतं तदीयसाधनम् उपदिशति— एतावद् एव जिज्ञास्यं तत्त्वजिज्ञासुनात्मनः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत् स्यात् सर्वत्र सर्वदा ॥ आत्मनो मम भगवतस् तत्त्वजिज्ञासुना प्रेमरूपं याथार्थ्यं रहस्यम् अनुभवितुम् इच्छुना एतावद् एव जिज्ञास्यं श्रीगुरुचरणेभ्यः शिक्षणीयम् । किं तत्? सद् एकम् एव अन्वयव्यतिरेकाभ्यां विधिनिषेधाभ्यां सदा सर्वत्र स्याद् उपपद्यते । यथा— न ह्य् अतोऽन्यः शिवः पन्था विशतः संसृताव् इह । वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यथा भवेत् ॥ इति व्यतिरेकेणोपक्रम्य तदुपसंहारे— तस्मात् सर्वात्मना राजन् हरिः सर्वत्र सर्वदा । श्रोतव्यः कीर्तितव्यश् च स्मर्तव्यो भगवान् नॄणाम् ॥ इत्य् अन्वयेन सर्वदेत्य् उक्तम् । तस्मात् स्वज्ञानविज्ञानरहस्यतदङ्गानाम् उपदेशेन चतुःश्लोक्याम् अपि स्वयं श्रीभगवान् एवोपदिष्टः । अतः तस्मै स्वलोकं भगवान् सभाजितः इति भगवच्छब्देन, ददर्श तत्राखिलसात्वतां पतिम् इत्य् अत्र तापनीश्रुत्यनुकूलितं श्रीकृष्णलिङ्गत्वेन च । अस्य वक्तुः श्रीभगवत्त्वम् एव स्फुटम् । न जातु तदंशभूतनारायणाख्यगर्भोदशायिपुरुषत्वम् । अत एवास्य महापुराणस्यापि श्रीभागवतम् इत्य् एव व्याख्या । तथैवोक्तम्—कस्मै केन विभाषितोऽयम् अतुलो ज्ञानप्रदीपः पुरा इत्यादौ, तच् छुद्धं विमलं विशोकम् अमृतं सत्यं परं धीमहि इत्य् अत्र परशब्देन भगवद्वक्तृत्वम् । आद्योऽवतारः पुरुषः परस्य इति द्वितीये भेदाभिधानात् । अतः— इदं भगवता पूर्वं ब्रह्मणे नाभिपङ्कजे । स्थिताय भवभीताय कारुण्यात् सम्प्रकाशितम् ॥ इत्य् अत्रापि भगवच्छब्दप्रयोगः । श्रीनारायणनाभिपङ्कजे स्थितं ब्रह्माणं प्रति स्वयं श्रीभगवता तत्रैव व्यापिमहावैकुण्ठं प्रकाश्येदं पुराणं प्रकाशितम् इत्य् अर्थः । अनुगतं चैतत् द्वितीयस्कन्धेतिहासस्येति । ॥
atha kathaṁ tathā-bhūtaṁ rahasyam udayeta? ity apekṣāyāṁ krama-prāptaṁ tad-aṅga-bhūtaṁ tadīya-sādhanam upadiśati— etāvad eva jijñāsyaṁ tattva-jijñāsunātmanaḥ | anvaya-vyatirekābhyāṁ yat syāt sarvatra sarvadā || ātmano mama bhagavatas tattva-jijñāsunā prema-rūpaṁ yāthārthyaṁ rahasyam anubhavitum icchunā etāvad eva jijñāsyaṁ śrī-guru-caraṇebhyaḥ śikṣaṇīyam | kiṁ tat? sad ekam eva anvaya-vyatirekābhyāṁ vidhi-niṣedhābhyāṁ sadā sarvatra syād upapadyate | yathā— na hy ato'nyaḥ śivaḥ panthā viśataḥ saṁsṛtāv iha | vāsudeve bhagavati bhakti-yogo yathā bhavet || iti vyatirekeṇopakramya tad-upasaṁhāre— tasmāt sarvātmanā rājan hariḥ sarvatra sarvadā | śrotavyaḥ kīrtitavyaś ca smartavyo bhagavān nṝṇām || ity anvayena sarvadety uktam | tasmāt sva-jñāna-vijñāna-rahasya-tad-aṅgānām upadeśena catuḥślokyām api svayaṁ śrī-bhagavān evopadiṣṭaḥ | ataḥ tasmai sva-lokaṁ bhagavān sabhājitaḥ iti bhagavac-chabdena, dadarśa tatrākhila-sātvatāṁ patim ity atra tāpanī-śruty-anukūlitaṁ śrī-kṛṣṇa-liṅgatvena ca | asya vaktuḥ śrī-bhagavattvam eva sphuṭam | na jātu tad-aṁśa-bhūta-nārāyaṇākhya-garbhoda-śāyi-puruṣatvam | ata evāsya mahā-purāṇasyāpi śrī-bhāgavatam ity eva vyākhyā | tathaivoktam—kasmai kena vibhāṣito'yam atulo jñāna-pradīpaḥ purā ity-ādau, tac chuddhaṁ vimalaṁ viśokam amṛtaṁ satyaṁ paraṁ dhīmahi ity atra para-śabdena bhagavad-vaktṛtvam | ādyo'vatāraḥ puruṣaḥ parasya iti dvitīye bhedābhidhānāt | ataḥ— idaṁ bhagavatā pūrvaṁ brahmaṇe nābhi-paṅkaje | sthitāya bhava-bhītāya kāruṇyāt samprakāśitam || ity atrāpi bhagavac-chabda-prayogaḥ | śrī-nārāyaṇa-nābhi-paṅkaje sthitaṁ brahmāṇaṁ prati svayaṁ śrī-bhagavatā tatraiva vyāpi-mahā-vaikuṇṭhaṁ prakāśyedaṁ purāṇaṁ prakāśitam ity arthaḥ | anugataṁ caitat dvitīya-skandhetihāsasyeti | ||
Теперь — если ожидается вопрос: как же возникнет такое сокровенное? — Он по порядку преподаёт средство к нему, сущее его частью:
«Столько лишь и должно узнать тому, кто желает узнать сущность Себя, — что было бы везде и всегда, по согласию и по отличению».
Тому, кто желает узнать сущность Себя, то есть Меня, Бхагавана, — желающему пережить сокровенное, подлинность, имеющую облик любви, — «столько лишь и должно узнать», то есть изучить у стоп Шри гуру.
Что же именно? Одно лишь сущее, что «было бы», то есть достигается, «везде», «всегда», «по согласию и по отличению», то есть по предписанию и по запрету.
Как, начав отличением — «нет ведь здесь для входящего в круговорот пути благого, иного, чем этот, такого, чтобы возникло соединение преданности к Васудеве, Бхагавану», — в завершении он сказал согласием, со словом «всегда»: «потому, о царь, всею душою, везде и всегда должен быть Хари, Бхагаван, людьми слушаем, воспеваем и памятуем».
Потому наставлением в знании о Себе, в постижении, в сокровенном и в частях его — и в четырёх строфах преподан именно Сам Шри Бхагаван. На то указывает слово «Бхагаван» в «Бхагаван, почтённый им, свой мир…», и признак Шри Кришны в «увидел там владыку всех сатватов», согласуемом со шрути «Тапани».
Что говорящий это — Шри Бхагаван, явно; и никак не Пуруша, возлежащий в океане Гарбха, именуемый Нараяной и сущий Его долею. Потому и у этой великой пураны толкование одно: «Шри-Бхагаватам».
Так же сказано и в «кому, кем изречён этот несравненный светильник знания прежде» и далее; и словом «высшее» в «то чистое, беспорочное, беспечальное, бессмертное, истинное, высшее да помыслим» указано, что говорящий — Бхагаван. Ибо во второй песни названо различие: «первое нисхождение — Пуруша Высшего».
Потому и здесь употреблено слово «Бхагаван»: «это явлено прежде Бхагаваном из милости Брахме, пребывающему на лотосе пупка и устрашённому бытием». Смысл: Сам Шри Бхагаван, явив там же объемлющую великую Вайкунтху, явил эту пурану Брахме, пребывающему на лотосе пупка Шри Нараяны. И это согласно со сказанием второй песни.
514d393d990a · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 11:13:10 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Средство названо последним, но именно оно отвечает на вопрос «как»: слушать, воспевать, помнить — везде и всегда.
Мера поставлена точно: «столько лишь» — не больше, но и не меньше, и узнаётся это у учителя.
Остальное здесь — о том, кто говорит: не долевой Пуруша, а Сам Бхагаван; на этом держится и имя книги.