अथ तस्यैव प्रेम्नो रहस्यत्वं बोधयति— यथा महान्ति भूतानि भूतेषूच्चावचेष्व् अनु प्रविष्टान्य् अप्रविष्टानि तथा तेषु न तेष्व् अहम् यथा महाभूतानि भूतेष्व् अप्रविष्टानि बहिःस्थितान्य् अपि अनुप्रविष्टान्य् अन्तःस्थितानि भान्ति, तथा लोकातीतवैकुण्ठस्थितत्वेन अप्रविष्टोऽप्य् अहं तेषु तत्तद्गुणविख्यातेषु न तेषु प्रणतजनेषु प्रविष्टो हृदि स्थितोऽहं भामि । अत्र महाभूतानाम् अंशभेदेन प्रवेशाप्रवेशौ तस्य तु प्रकाशभेदेनेति भेदेऽपि प्रवेशाप्रवेशमात्रसाम्येन दृष्टान्तः । तद् एवं तेषां तादृगात्मवशकारिणी प्रेमभक्तिर् नाम रहस्यम् इति सूचितम् । तथा च ब्रह्मसंहितायाम्— आनन्दचिन्मयरसप्रतिभाविताभिस् ताभिर् य एव निजरूपतया कलाभिः । गोलोक एव निवसत्य् अखिलात्मभूतो गोविन्दम् आदिपुरुषं तम् अहं भजामि ॥ प्रेमाञ्जनच्छुरितभक्तिविलोचनेन सन्तः सदैव हृदयेषु विलोकयन्ति । यं श्यामसुन्दरम् अचिन्त्यगुणस्वरूपं गोविन्दम् आदिपुरुषं तम् अहं भजामि ॥ अचिन्त्यगुणस्वरूपम् अपि प्रेमाख्यं यद् अञ्जनं तेन च्छुरितवत् उच्चैः प्रकाशमानं भक्तिरूपं विलोचनं तेन इत्य् अर्थः । ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्य् अहम् इति गीतोपनिषदश् च । यद् वा, तेषु यथा तानि बहिःस्थितानि चान्तःस्थितानि च भान्ति, तद्वत् भक्तेष्व् अहम् अन्तर्मनोवृत्तिषु बहिरिन्द्रियवृत्तिषु च विस्फुरामीति च । भक्तेषु सर्वथाऽनन्यवृत्तिताहेतुर् नाम किम् अपि स्वप्रकाशं प्रेमाख्यम् आनन्दात्मकं वस्तु मम रहस्यम् इति व्यञ्जितम् । तथैव श्रीब्रह्मणोक्तम्— न भारती मेऽङ्ग मृषोपलक्ष्यते न वै क्वचिन् मे मनसो मृषा गतिः । न मे हृषीकाणि पतन्त्य् असत्पथे यन् मे हृदौत्कण्ठ्यवता धृतो हरिः ॥ इति । यद्यपि व्याख्यान्तरानुसारेणायम् अर्थोऽपलपनीयः स्यात्, तथाप्य् अस्मिन्न् एवार्थे तात्पर्यं, प्रतिज्ञाचतुष्टयसाधनायोपक्रान्तत्वात्, तदनुक्त्रमगतत्वाच् च । किं च, तस्मिन्न् अर्थे न तेष्व् इति छिन्नपदम् अपि व्यर्थं स्यात्, दृष्टान्तस्यैव क्रियाभ्याम् अन्वयोपपत्तेः । अपि च, रहस्यत्वं नाम ह्य् एतद् एव, यत् परमदुर्लभं वस्तु दुष्टोदासीनजनदृष्टिनिवारणार्थं साधारणवस्त्वन्तरेणाच्छाद्यते, यथा चिन्तामणिः सम्पुटादिना । अत एव परोक्षवादा ऋषयः परोक्षं च मम प्रियम् इति श्रीभगवद्वाक्यं च । तद् एव च परोक्षं क्रियते, यद् अदेयं विरलप्रचारं महद् वस्तु भवति । अस्यैवादेयत्वं विरलप्रचारत्वं महत्त्वं च, मुक्तिं ददाति कर्हिचित् स्म न भक्तियोगम् इत्यादिषु बहुत्र व्यक्तम् । स्वयं चैतद् एव श्रीभगवता परमभक्ताभ्याम् अर्जुनोद्धवाभ्यां कण्ठोक्त्यैव कथितम्—सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः इत्यादिना, सुगोप्यम् अपि वक्ष्यामि इत्यादिना च । इदम् एव रहस्यं श्रीनारदाय स्वयं श्रीब्रह्मणैव प्रकटीकृतम्— इदं भागवतं नाम यन् मे भगवतोदितम् । सङ्ग्रहोऽयं विभूतीनां त्वम् एतद् विपुली कुरु ॥ यथा हरौ भगवति नृणां भक्तिर् भविष्यति । सर्वात्मन्य् अखिलाधारे इति सङ्कल्प्य वर्णय ॥ तस्मात् साधु व्याख्यातं स्वामिचरणैर् अपि रहस्यं भक्तिर् इति ॥
atha tasyaiva premno rahasyatvaṁ bodhayati— yathā mahānti bhūtāni bhūteṣūccāvaceṣv anu praviṣṭāny apraviṣṭāni tathā teṣu na teṣv aham yathā mahā-bhūtāni bhūteṣv apraviṣṭāni bahiḥ-sthitāny api anupraviṣṭāny antaḥ-sthitāni bhānti, tathā lokātīta-vaikuṇṭha-sthitatvena apraviṣṭo'py ahaṁ teṣu tat-tad-guṇa-vikhyāteṣu na teṣu praṇata-janeṣu praviṣṭo hṛdi sthito'haṁ bhāmi | atra mahā-bhūtānām aṁśa-bhedena praveśāpraveśau tasya tu prakāśa-bhedeneti bhede'pi praveśāpraveśa-mātra-sāmyena dṛṣṭāntaḥ | tad evaṁ teṣāṁ tādṛg-ātma-vaśa-kāriṇī prema-bhaktir nāma rahasyam iti sūcitam | tathā ca brahma-saṁhitāyām— ānanda-cinmaya-rasa-pratibhāvitābhis tābhir ya eva nija-rūpatayā kalābhiḥ | goloka eva nivasaty akhilātma-bhūto govindam ādi-puruṣaṁ tam ahaṁ bhajāmi || premāñjana-cchurita-bhakti-vilocanena santaḥ sadaiva hṛdayeṣu vilokayanti | yaṁ śyāmasundaram acintya-guṇa-svarūpaṁ govindam ādi-puruṣaṁ tam ahaṁ bhajāmi || acintya-guṇa-svarūpam api premākhyaṁ yad añjanaṁ tena cchuritavat uccaiḥ prakāśamānaṁ bhakti-rūpaṁ vilocanaṁ tena ity arthaḥ | ye bhajanti tu māṁ bhaktyā mayi te teṣu cāpy aham iti gītopaniṣadaś ca | yad vā, teṣu yathā tāni bahiḥ-sthitāni cāntaḥ-sthitāni ca bhānti, tadvat bhakteṣv aham antar-mano-vṛttiṣu bahir-indriya-vṛttiṣu ca visphurāmīti ca | bhakteṣu sarvathā'nanya-vṛttitā-hetur nāma kim api sva-prakāśaṁ premākhyam ānandātmakaṁ vastu mama rahasyam iti vyañjitam | tathaiva śrī-brahmaṇoktam— na bhāratī me'ṅga mṛṣopalakṣyate na vai kvacin me manaso mṛṣā gatiḥ | na me hṛṣīkāṇi patanty asat-pathe yan me hṛdautkaṇṭhyavatā dhṛto hariḥ || iti | yadyapi vyākhyāntarānusāreṇāyam artho'palapanīyaḥ syāt, tathāpy asminn evārthe tātparyaṁ, pratijñā-catuṣṭaya-sādhanāyopakrāntatvāt, tad-anuktrama-gatatvāc ca | kiṁ ca, tasminn arthe na teṣv iti chinna-padam api vyarthaṁ syāt, dṛṣṭāntasyaiva kriyābhyām anvayopapatteḥ | api ca, rahasyatvaṁ nāma hy etad eva, yat parama-durlabhaṁ vastu duṣṭodāsīna-jana-dṛṣṭi-nivāraṇārthaṁ sādhāraṇa-vastv-antareṇācchādyate, yathā cintāmaṇiḥ sampuṭādinā | ata eva parokṣa-vādā ṛṣayaḥ parokṣaṁ ca mama priyam iti śrī-bhagavad-vākyaṁ ca | tad eva ca parokṣaṁ kriyate, yad adeyaṁ virala-pracāraṁ mahad vastu bhavati | asyaivādeyatvaṁ virala-pracāratvaṁ mahattvaṁ ca, muktiṁ dadāti karhicit sma na bhakti-yogam ity-ādiṣu bahutra vyaktam | svayaṁ caitad eva śrī-bhagavatā parama-bhaktābhyām arjunoddhavābhyāṁ kaṇṭhoktyaiva kathitam—sarva-guhyatamaṁ bhūyaḥ śṛṇu me paramaṁ vacaḥ ity-ādinā, sugopyam api vakṣyāmi ity-ādinā ca | idam eva rahasyaṁ śrī-nāradāya svayaṁ śrī-brahmaṇaiva prakaṭīkṛtam— idaṁ bhāgavataṁ nāma yan me bhagavatoditam | saṅgraho'yaṁ vibhūtīnāṁ tvam etad vipulī kuru || yathā harau bhagavati nṛṇāṁ bhaktir bhaviṣyati | sarvātmany akhilādhāre iti saṅkalpya varṇaya || tasmāt sādhu vyākhyātaṁ svāmi-caraṇair api rahasyaṁ bhaktir iti ||
Теперь Он даёт понять сокровенность той самой любви:
«Как великие сути в существа, высокие и низкие, и вошли, и не вошли, — так Я в них и не в них».
Как великие сути являются и не вошедшими в существа, стоя снаружи, и вошедшими, стоя внутри, — так и Я, не вошедший, ибо пребываю на Вайкунтхе, что выше миров, «в них», прославленных тем и тем свойством, и «не в них»: в склонившихся людях Я вошедший, стоящий в сердце, и так являюсь.
Здесь у великих сутей вхождение и невхождение — по различию долей, а у Него — по различию проявления; и при этом различии пример держится одним лишь сходством вхождения и невхождения.
А раз так, указано: сокровенное — это любовная преданность, что приводит Его Самого во власть таких людей.
Так и в «Брахма-самхите»: «Кто именно обитает на Голоке с теми долями, что пропитаны вкусом блаженства и сознания и суть Его собственный облик, — сущего душою всего, Говинду, изначального Пурушу, я почитаю». «Кого благие всегда видят в сердцах оком преданности, умащённым притиранием любви, — Шьямасундару, чей облик непостижимые свойства, Говинду, изначального Пурушу, я почитаю». Смысл: оком, имеющим облик преданности и сияющим высоко, будто умащённым тем притиранием, что именуется любовью.
И «Гита-упанишада»: «которые же почитают Меня преданностью — они во Мне, и Я в них».
Или же «в них» так: как те являются и стоящими снаружи, и стоящими внутри, так и в преданных Я сияю внутри, в состояниях ума, и вовне, в состояниях чувств. Этим явлено: сокровенное Моё — это нечто, само себя являющее, именуемое любовью, чья природа блаженство, и оно причина того, что преданные всячески не обращены к иному.
Так же и сказано Шри Брахмой: «Не усматривается, о милый, речь моя ложной, и нигде ход ума моего не ложен, и чувства мои не падают на путь не-сущего, — ибо сердцем, полным тоски, я удержал Хари».
И хотя по иному толкованию этот смысл можно было бы отрицать, намерение всё же именно в нём: ведь речь начата ради доказательства четырёх обещанных и идёт их порядком. Да и при том, ином смысле отсечённое слово «не в них» осталось бы без дела, ибо связь примера достигается и двумя действиями.
И ещё: сокровенность ведь и есть то, что крайне труднодостижимую вещь покрывают иною, обычною, чтобы отвратить взгляд злых и безразличных, — как камень чинтамани ларцом. Потому и слово Шри Бхагавана: «непрямою речью говорят риши, и непрямое Мне дорого». А непрямым делается то, что есть вещь великая, недаваемая и редко распространяемая. Что это именно таково — недаваемо, редко распространяемо и велико — явно во многих местах: «освобождение Он иногда даёт, но не соединение преданности» и далее.
И это же самое Сам Шри Бхагаван сказал прямым словом двум высшим преданным, Арджуне и Уддхаве: «вновь слушай Моё высшее слово, сокровеннейшее из всего» и далее; «скажу и хорошо скрываемое» и далее.
Это же сокровенное явил Шри Нараде сам Шри Брахма: «Это, именуемое „Бхагаватой“, что сказано мне Бхагаваном, — свод Его проявлений; ты сделай его обширным. Описывай, решив так: как у людей будет преданность к Хари, Бхагавану, Душе всего, опоре всего».
Потому хорошо истолковали и стопы Свами: сокровенное — преданность.
532f9d6a8298 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 11:13:10 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Довод здесь не из чувства, а из строения фразы: не говори стих о любви, отсечённое «не в них» осталось бы лишним словом.
Сокровенность понята как приём, а не как настроение: великое прячут за обычным, как чинтамани в ларце, — потому писание говорит о любви непрямо.
Но там, где слушатель свой, не прячут: Арджуне и Уддхаве сказано прямо.