ततोऽस्खलनम् । अथो विभूतिं मम माययाचिताम् ऐश्वर्यम् अष्टाङ्गम् अनुप्रवृत्तम् । श्रियं भागवतीं वास्पृहयन्ति भद्रां परस्य मे तेऽश्नुवते तु लोके ॥ न कर्हिचिन् मत्पराः शान्तरूपे नङ्क्ष्यन्ति नो मेऽनिमिषो लेढि हेतिः । येषाम् अहं प्रिय आत्मा सुतश् च सखा गुरुः सुहृदो दैवम् इष्टम् ॥ अथोऽविद्यानिवृत्त्यनन्तरं मम मायया भक्तविषयककृपया आचितां तदर्थं प्रकटितां विभूतिं भोगसम्पत्तिम्, तथाणिमाद्यष्टैश्वर्यम् अनुप्रवृत्तम् स्वभावसिद्धं, तथा भागवतीं श्रियं साक्षाद्भगवत्सम्बन्धिनीं सार्ष्टिसंज्ञां सम्पत्तिम् अपि अस्पृहयन्ति, भक्तिसुखमात्राभिलाषेण । यद्यपि तेभ्यो न स्पृहयन्तीत्य् अर्थः, तथापि ते मे मम लोके वैकुण्ठाख्ये अश्नुवते प्राप्नुवन्त्य् एवेति स्ववात्सलविशेषो दर्शितः । यथा सुदाममालाकारवरे, सोऽपि वव्रेऽचलां भक्तिं तस्मिन्न् एवाखिलात्मनि । तद्भक्तेषु च सौहार्दं भूतेषु च दयां पराम् । इति तस्मै वरान् दत्त्वा श्रियश् चान्वयवर्धिनीम् ॥ इति । अतस् तेषां तत्रानासक्तिश् च द्योतिता । “अविद्यानिवृत्त्यनन्तरम्” इति “मम कृपयाचिताम्” इति च तेषाम् अनर्थरूपत्वं खण्डितम् । किं वा, माययाचितां ब्रह्मलोकादिगतां सम्पत्तिम् अपीति तेषां सर्ववशीकारित्वम् एव दर्शितं, न तु तद्भोगः । तस्यातितुच्छत्वेन तेष्व् अनर्हत्वात् । श्रुतिश् चात्र—तद् यथेह कर्मजितो लोकः क्षीयते एवम् एवामुत्र पुण्यजितो लोकः क्षीयते इत्य् अनन्तरं अथ य इहात्मानम् अनुविद्य व्रजन्त्य् एतांश् च सत्यकामांस् तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति इति । नन्व् एवं तर्हि लोकत्वाविशेषात् स्वर्गादिवत् भोक्तृभोग्यानां कदाचिद् विनाशः स्यात् । तत्राह—शान्तरूपे शान्तम् अविकृतं रूपं यस्य तस्मिन् वैकुण्ठे मत्परास् तद्वासिनो लोकाः कदाचिद् अपि न नङ्क्ष्यन्ति भोग्यहीना न भवन्ति । अनिमिषो मे हेतिः मदीयं कालचक्रं नो लेढि, तान् न ग्रसते, न स पुनर् आवर्तते इति श्रुतेः । आब्रह्मभुवनाल् लोकाः पुनर् आवर्तिनोऽर्जुन । माम् उपेत्य तु कौन्तेय पुनर् जन्म न विद्यते ॥ इति श्रीगीतोपनिषद्भ्यः । सहस्रनामभाष्येऽप्य् उक्तम्—परम् उत्कृष्टम् अयनं स्थानं पुनरावृत्तिशङ्कारहितम् इति परायणः । पुंलिङ्गपक्षे बहुव्रीहिर् इति । न केवलम् एतावत् तेषां माहात्म्यम् इत्य् आह—येषाम् इति । येषां मां विना न कश्चिद् अपरः प्रेमभाजनम् अस्तीत्य् अर्थः । यद् वा—गोलोकादिकम् अपेक्ष्यैवम् उक्तम् । तत्र हि तथाभावा एव श्रीगोपा नित्या विद्यन्ते । अथवा, तं लोकं कीदृग्भावा अविद्यानन्तरं प्राप्नुवन्तीति । तत्राह येषाम् इति । ये केचित् पाद्मोत्तरखण्डे दर्शितमुनिगणसवासनाः आत्मा ब्रह्मैवायं साक्षाद् इति मां भावयन्ति, एवम् अन्ये च ये ये, त एव प्राप्नुवन्तीत्य् अर्थः । सुहृद इति बहुत्वं सौहृदस्य नानाभेदापेक्षया । एवं चतुर्थे श्रीनारदवाक्ये— शान्ताः समदृशः शुद्धाः सर्वभूतानुरञ्जनाः । यान्त्य् अञ्जसाच्युतपदम् अच्युतप्रियबान्धवाः ॥ इति । ॥
tato'skhalanam | atho vibhūtiṁ mama māyayācitām aiśvaryam aṣṭāṅgam anupravṛttam | śriyaṁ bhāgavatīṁ vāspṛhayanti bhadrāṁ parasya me te'śnuvate tu loke || na karhicin mat-parāḥ śānta-rūpe naṅkṣyanti no me'nimiṣo leḍhi hetiḥ | yeṣām ahaṁ priya ātmā sutaś ca sakhā guruḥ suhṛdo daivam iṣṭam || atho'vidyā-nivṛtty-anantaraṁ mama māyayā bhakta-viṣayaka-kṛpayā ācitāṁ tad-arthaṁ prakaṭitāṁ vibhūtiṁ bhoga-sampattim, tathāṇimādy-aṣṭaiśvaryam anupravṛttam svabhāva-siddhaṁ, tathā bhāgavatīṁ śriyaṁ sākṣād-bhagavat-sambandhinīṁ sārṣṭi-saṁjñāṁ sampattim api aspṛhayanti, bhakti-sukha-mātrābhilāṣeṇa | yadyapi tebhyo na spṛhayantīty arthaḥ, tathāpi te me mama loke vaikuṇṭhākhye aśnuvate prāpnuvanty eveti sva-vātsala-viśeṣo darśitaḥ | yathā sudāma-mālākāra-vare, so'pi vavre'calāṁ bhaktiṁ tasminn evākhilātmani | tad-bhakteṣu ca sauhārdaṁ bhūteṣu ca dayāṁ parām | iti tasmai varān dattvā śriyaś cānvaya-vardhinīm || iti | atas teṣāṁ tatrānāsaktiś ca dyotitā | “avidyā-nivṛtty-anantaram” iti “mama kṛpayācitām” iti ca teṣām anartha-rūpatvaṁ khaṇḍitam | kiṁ vā, māyayācitāṁ brahma-lokādi-gatāṁ sampattim apīti teṣāṁ sarva-vaśīkāritvam eva darśitaṁ, na tu tad-bhogaḥ | tasyāti-tucchatvena teṣv anarhatvāt | śrutiś cātra—tad yatheha karma-jito lokaḥ kṣīyate evam evāmutra puṇya-jito lokaḥ kṣīyate ity anantaraṁ atha ya ihātmānam anuvidya vrajanty etāṁś ca satya-kāmāṁs teṣāṁ sarveṣu lokeṣu kāma-cāro bhavati iti | nanv evaṁ tarhi lokatvāviśeṣāt svargādivat bhoktṛ-bhogyānāṁ kadācid vināśaḥ syāt | tatrāha—śānta-rūpe śāntam avikṛtaṁ rūpaṁ yasya tasmin vaikuṇṭhe mat-parās tad-vāsino lokāḥ kadācid api na naṅkṣyanti bhogya-hīnā na bhavanti | animiṣo me hetiḥ madīyaṁ kāla-cakraṁ no leḍhi, tān na grasate, na sa punar āvartate iti śruteḥ | ābrahma-bhuvanāl lokāḥ punar āvartino'rjuna | mām upetya tu kaunteya punar janma na vidyate || iti śrī-gītopaniṣadbhyaḥ | sahasra-nāma-bhāṣye'py uktam—param utkṛṣṭam ayanaṁ sthānaṁ punar-āvṛtti-śaṅkā-rahitam iti parāyaṇaḥ | puṁliṅga-pakṣe bahu-vrīhir iti | na kevalam etāvat teṣāṁ māhātmyam ity āha—yeṣām iti | yeṣāṁ māṁ vinā na kaścid aparaḥ prema-bhājanam astīty arthaḥ | yad vā—golokādikam apekṣyaivam uktam | tatra hi tathābhāvā eva śrī-gopā nityā vidyante | athavā, taṁ lokaṁ kīdṛg-bhāvā avidyānantaraṁ prāpnuvantīti | tatrāha yeṣām iti | ye kecit pādmottara-khaṇḍe darśita-muni-gaṇa-savāsanāḥ ātmā brahmaivāyaṁ sākṣād iti māṁ bhāvayanti, evam anye ca ye ye, ta eva prāpnuvantīty arthaḥ | suhṛda iti bahutvaṁ sauhṛdasya nānā-bhedāpekṣayā | evaṁ caturthe śrī-nārada-vākye— śāntāḥ sama-dṛśaḥ śuddhāḥ sarva-bhūtānurañjanāḥ | yānty añjasācyuta-padam acyuta-priya-bāndhavāḥ || iti | ||
Далее — о непадении:
«Далее: богатство, собранное Моею майей, восьмичастное владычество, само собою следующее, и благой блеск Бхагавана — не желают они и этого; но в Моём, высшего, мире они его обретают.
Никогда не погибнут преданные Мне в том, чей облик умиротворён, и не лижет их Моё немигающее оружие, — те, кому Я милый, душа, сын, друг, учитель, доброжелатели, желанное божество».
«Далее», то есть сразу по прекращении неведения, — «богатство», то есть достояние наслаждения, «собранное», то есть проявленное ради них «Моею майей», то есть милостью, чей предмет — преданные; так же восемь владычеств — анима и прочие, — «само собою следующее», то есть данное по природе; так же «блеск Бхагавана», то есть достояние, именуемое саршти и прямо связанное с Бхагаваном, — и его они «не желают», ибо желают одного лишь счастья преданности. Хотя они того и не желают, всё же «они» «обретают», то есть достигают его «в Моём мире», именуемом Вайкунтхой: так показана особая нежность Его к Своим.
Как в даре цветочнику Судаме: «и он избрал неколебимую преданность Ему же, Душе всего, и дружество к Его преданным, и высшее сострадание к существам»; «дав ему эти дары, а также блеск, умножающий потомство».
Этим показана и их непривязанность к тому. А словами «сразу по прекращении неведения» и «собранное Моею милостью» разбито и то, будто это беда.
Или иначе: «собранное майей» — то есть и достояние, что есть в мире Брахмы и прочих; тем показано, что всё им подчинено, а не то, что они им пользуются: ведь по крайней его ничтожности им оно не подобает. И шрути здесь: «как здесь иссякает мир, завоёванный делами, так же и там иссякает мир, завоёванный заслугою», а сразу вслед: «а те, кто здесь, познав Дух и эти истинные желания, уходят, — у тех во всех мирах хождение по воле».
Но ведь тогда, раз и это мир, как рай и прочее, вкушающие и вкушаемое когда-нибудь погибли бы? На это он говорит: «в том, чей облик умиротворён», то есть неизменен, — в Вайкунтхе, «преданные Мне», то есть её обитатели, «никогда не погибнут», то есть не остаются без вкушаемого. «Моё» «немигающее» «оружие», то есть моё колесо времени, «не лижет», то есть не поглощает их. По шрути «он не возвращается снова»; и по прекрасным «Гита-упанишадам»: «до мира Брахмы миры возвращаются снова, о Арджуна; но достигшему Меня, о Каунтея, нет рождения снова».
И в комментарии к «Тысяче имён» сказано: «высшее, превосходное прибежище, обитель, лишённая опасения возвращения», — таков «параяна»; а в случае мужского рода это бахуврихи.
И величие их не только в этом, — говорит он: «у кого». То есть: у кого нет иного вместилища любви, кроме Меня.
Или же так сказано, имея в виду Голоку и прочее: там ведь вечно пребывают прекрасные пастухи, чувством именно таковые.
Или иначе: с каким чувством достигают того мира по прекращении неведения? На это он говорит: «у кого». То есть: те некие, имеющие наклонности сонма мудрецов, показанных в последней части «Падмы», кто созерцает Меня как «Дух — это и есть воочию Брахман», и так же иные, кто бы они ни были, — те и достигают.
Множественность в слове «доброжелатели» — ввиду разных видов дружества. Так и в четвёртой песни, в речении Шри Нарады: «умиротворённые, равно видящие, чистые, радующие все существа, милые родичи Ачьюты идут прямо к обители Ачьюты».
2d1c586564b3 · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 11:13:10 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Обитателям Вайкунтхи предложено всё — и они отказываются; и получают именно потому, что отказались.
Вопрос о гибели задан всерьёз: раз это «мир», значит, и он должен кончиться. Ответ отводит время: колесо, перемалывающее миры, туда не достаёт.
Последняя строка меняет предмет разговора: не устройство мира, а то, кем Он там приходится.