षट्सन्दर्भ
Sandarbha Two — Bhagavat: The Lord as a Person2.44जीव गोस्वामी
118 / 1405
Linux
पन्ने पलटें
षट्सन्दर्भ · 2.44
॥
देवनागरी

तथा च— तम् इमम् अहम् अजं शरीरभाजां हृदि हृदि धिष्ठितम् आत्मकल्पितानाम् । प्रतिदृशम् इव नैकधार्कम् एकं समधिगतोऽस्मि विधूतभेदमोहः ॥ तम् इमम् अग्रत एवोपविष्टं श्रीकृष्णं व्यष्ट्यन्तर्यामिरूपेण निजांशेन शरीरभाजां हृदि हृदि धिष्ठितम् । केचित् स्वदेहान्तर्हृदयावकाशे प्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तम् ॥ इत्युक्तदिशा तत्तद्रूपेण भिन्नमूर्तिवद् वसन्तम् अप्य् एकम् अभिन्नमूर्तिम् एव समधिगतोऽस्मि । अयं परमानन्दविग्रह एव व्यापकः स्वान्तर्भूतेन निजाकारविशेषेणान्तर्यामितया तत्र तत्र स्फुरतीति विज्ञानवान् अस्मि । यतोऽहं विधूतभेदमोहः, अस्यैव कृपया दुरीकृतो भेदमोहः, भगवद्विग्रहस्य व्यापकत्वासम्भावनाजनिततन्नानात्वविज्ञानलक्षणो मोहो, यस्य तथाभूतोऽहम् । तेषु व्यापकत्वे हेतुः—आत्मकल्पितानाम् आत्मन्य् एव परमाश्रये प्रादुष्कृतानाम् । तत्र दृष्टान्तः—प्रतिदृशं इति । प्राणिनां नानादेशस्थितानाम् अवलोकनम् अवलोकनं प्रति यथैक एवार्को वृक्षकुड्याद्युपरिगतत्वेन तत्रापि कुत्रचिद् अव्यवधानः सम्पूर्णत्वेन सव्यवधानस् त्व् असम्पूर्णत्वेनानेकधा दृश्यते, तथेत्य् अर्थः । दृष्टान्तोऽयम् एकस्यैव तत्र तत्रोदय इत्य् एतन्मात्रांशे । वस्तुतस् तु श्रीभगवद्विग्रहोऽचिन्त्यशक्त्या तथा भासते । सूर्यस् तु दूरस्थविस्तीर्णात्मतास्वभावेनेति विशेषः । अथवा, तं पूर्ववर्णितस्वरूपम् इमम् अग्रत एवोपविष्टं शरीरभाजां हृदि हृदि सन्तम् अपि समधिगतोऽस्मि । यद्यप्य् अन्तर्यामिरूपम् एतस्माद् रूपाद् अन्याकारं, तथाप्य् एतद् रूपम् एवाधुना तत्र तत्र पश्यामि । सर्वतो महाप्रभावस्य तस्य रूपस्याग्रतोऽन्यस्य रूपस्य स्फुरणाशक्तेर् इति भावः । अत्र दृष्टान्तो देशभेदेऽप्य् अभेदबोधनाय ज्ञेयः, न तु पूर्णापूर्णत्वविवक्षायै । अमीलितदृग् व्यधारयत् इति, कृष्ण एवं भगवति मनोवाक्कायवृत्तिभिः इत्य् उपक्रमोपसंहारादिभिर् अत्र श्रीविग्रह एव प्रस्तूयते । ततो नेदं पद्यं ब्रह्मपरं व्याख्येयम् । तद् एवं परिच्छिन्नत्वापरिच्छिन्नत्वयोर् युगपत्स्थितेर् अचरं चरम् एव च इत्य् एतद् अप्य् अत्र सुसङ्गच्छते । अतो विभुत्वेऽपि लीलाया याथार्थ्यं सिध्यति ॥ ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tathā ca— tam imam aham ajaṁ śarīra-bhājāṁ hṛdi hṛdi dhiṣṭhitam ātma-kalpitānām | pratidṛśam iva naikadhārkam ekaṁ samadhi-gato'smi vidhūta-bheda-mohaḥ || tam imam agrata evopaviṣṭaṁ śrī-kṛṣṇaṁ vyaṣṭy-antaryāmi-rūpeṇa nijāṁśena śarīra-bhājāṁ hṛdi hṛdi dhiṣṭhitam | kecit sva-dehāntar-hṛdayāvakāśe prādeśa-mātraṁ puruṣaṁ vasantam || ity-ukta-diśā tat-tad-rūpeṇa bhinna-mūrtivad vasantam apy ekam abhinna-mūrtim eva samadhi-gato'smi | ayaṁ paramānanda-vigraha eva vyāpakaḥ svāntar-bhūtena nijākāra-viśeṣeṇāntaryāmitayā tatra tatra sphuratīti vijñānavān asmi | yato'haṁ vidhūta-bheda-mohaḥ, asyaiva kṛpayā durīkṛto bheda-mohaḥ, bhagavad-vigrahasya vyāpakatvāsambhāvanā-janita-tan-nānātva-vijñāna-lakṣaṇo moho, yasya tathābhūto'ham | teṣu vyāpakatve hetuḥ—ātma-kalpitānām ātmany eva paramāśraye prāduṣkṛtānām | tatra dṛṣṭāntaḥ—pratidṛśaṁ iti | prāṇināṁ nānā-deśa-sthitānām avalokanam avalokanaṁ prati yathaika evārko vṛkṣa-kuḍyādy-upari-gatatvena tatrāpi kutracid avyavadhānaḥ sampūrṇatvena sa-vyavadhānas tv asampūrṇatvenānekadhā dṛśyate, tathety arthaḥ | dṛṣṭānto'yam ekasyaiva tatra tatrodaya ity etan-mātrāṁśe | vastutas tu śrī-bhagavad-vigraho'cintya-śaktyā tathā bhāsate | sūryas tu dūrastha-vistīrṇātmatā-svabhāveneti viśeṣaḥ | athavā, taṁ pūrva-varṇita-svarūpam imam agrata evopaviṣṭaṁ śarīra-bhājāṁ hṛdi hṛdi santam api samadhigato'smi | yadyapy antaryāmi-rūpam etasmād rūpād anyākāraṁ, tathāpy etad rūpam evādhunā tatra tatra paśyāmi | sarvato mahā-prabhāvasya tasya rūpasyāgrato'nyasya rūpasya sphuraṇāśakter iti bhāvaḥ | atra dṛṣṭānto deśa-bhede'py abheda-bodhanāya jñeyaḥ, na tu pūrṇāpūrṇatva-vivakṣāyai | amīlita-dṛg vyadhārayat iti, kṛṣṇa evaṁ bhagavati mano-vāk-kāya-vṛttibhiḥ ity upakramopasaṁhārādibhir atra śrī-vigraha eva prastūyate | tato nedaṁ padyaṁ brahma-paraṁ vyākhyeyam | tad evaṁ paricchinnatvāparicchinnatvayor yugapat-sthiter acaraṁ caram eva ca ity etad apy atra susaṅgacchate | ato vibhutve'pi līlāyā yāthārthyaṁ sidhyati || ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
तथाtathāтак
चcaи
तम्tam«того
इमम्imamэтого
अहम्ahamя
अजंajaṁнерождённого
शरीरśarīraтело
भाजांbhājāṁносящих
हृदिhṛdiв сердце
हृदिhṛdiза сердцем
धिष्ठितम्dhiṣṭhitamутвердившегося
आत्मātmaИм Самим
कल्पितानाम्kalpitānāmсозданных
प्रतिदृशम्pratidṛśamв каждом взоре
इवivaбудто
नैकधार्कम्naikadhārkamне по-разному солнце
एकंekaṁодно
समधिsamadhiпостижением
गतोऽस्मिgato'smiдостиг я
विधूतvidhūtaстряхнувший
भेदbhedaразличия
मोहःmohaḥзаблуждение»
तम्tam«того
इमम्imamэтого»
अग्रतagrataвпереди
एवोपविष्टंevopaviṣṭaṁименно сидящего
श्रीśrīпрекрасного
कृष्णंkṛṣṇaṁКришну
व्यष्ट्य्vyaṣṭyединичного
अन्तर्यामिantaryāmiВнутреннего Правителя
रूपेणrūpeṇaобразом
निजांशेनnijāṁśenaсобственной частью
शरीरśarīra«тело
भाजांbhājāṁносящих
हृदिhṛdiв сердце
हृदिhṛdiза сердцем
धिष्ठितम्dhiṣṭhitamутвердившегося»
केचित्kecit«иные
स्वsvaсвоего
देहान्तर्dehāntarтела внутри
हृदयावकाशेhṛdayāvakāśeв полости сердца
प्रादेशprādeśaс пядь
मात्रंmātraṁвеличиною
पुरुषंpuruṣaṁПурушу
वसन्तम्vasantamобитающего»
इत्य्ityтак
उक्तuktaсказанному
दिशाdiśāпо указанию
तत्tatтем
तद्tadили иным
रूपेणrūpeṇaобразом
भिन्नbhinnaразличного
मूर्तिवद्mūrtivadобраза подобно
वसन्तम्vasantamобитающего
अप्य्apyхоть
एकम्ekamодного
अभिन्नabhinnaнеразличного
मूर्तिम्mūrtimобраза
एवevaименно
समधिsamadhi«постижением
गतोऽस्मिgato'smiдостиг я»
अयंayaṁэтот
परमानन्दparamānandaвысшего блаженства
विग्रहvigrahaобраз
एवevaименно
व्यापकःvyāpakaḥвсепроникающ
स्वान्तर्svāntarв Себя внутрь
भूतेनbhūtenaвошедшего
निजाकारnijākāraсобственного облика
विशेषेणान्तर्यामितयाviśeṣeṇāntaryāmitayāособостью, Внутренним Правителем бытием
तत्रtatraтам
तत्रtatraи там
स्फुरतीतिsphuratītiпроявляется — так
विज्ञानवान्vijñānavānпознавшим
अस्मिasmiя стал
यतोऽहंyato'haṁибо я
विधूतvidhūta«стряхнувший
भेदbhedaразличия
मोहःmohaḥзаблуждение»
अस्यैवasyaivaего именно
कृपयाkṛpayāмилостью
दुरीकृतोdurīkṛtoпрогнано
भेदbhedaразличия
मोहःmohaḥзаблуждение
भगवद्bhagavadБхагавана
विग्रहस्यvigrahasyaобраза
व्यापकत्वासम्भावनाvyāpakatvāsambhāvanāвсепроникновения немыслимостью
जनितjanitaрождённое
तन्tanего
नानात्वnānātvaмножественности
विज्ञानvijñānaмысль
लक्षणोlakṣaṇoпризнаком имеющее
मोहोmohoзаблуждение
यस्यyasyaу кого
तथाभूतोऽहम्tathābhūto'hamтаковым я
तेषुteṣuв них
व्यापकत्वेvyāpakatveпри всепроникновении
हेतुःhetuḥпричина
आत्मātma«Им Самим
कल्पितानाम्kalpitānāmсозданных»
आत्मन्य्ātmanyв Себе
एवevaименно
परमाश्रयेparamāśrayeвысшей опоре
प्रादुष्कृतानाम्prāduṣkṛtānāmпроизведённых
तत्रtatraтам
दृष्टान्तःdṛṣṭāntaḥпример
प्रतिदृशंpratidṛśaṁ«в каждом взоре»
इतिitiтак
प्राणिनांprāṇināṁживых существ
नानाnānāв разных
देशdeśaместах
स्थितानाम्sthitānāmпребывающих
अवलोकनम्avalokanamна взгляд
अवलोकनंavalokanaṁза взглядом
प्रतिpratiк
यथैकyathaikaкак одно
एवार्कोevārkoименно солнце
वृक्षvṛkṣaдеревьев
कुड्याद्य्kuḍyādyстен и прочего
उपरिupariсверху
गतत्वेनgatatvenaпрохождением
तत्रापिtatrāpiи там
कुत्रचिद्kutracidгде-то
अव्यवधानःavyavadhānaḥбез заслона
सम्पूर्णत्वेनsampūrṇatvenaполнотою
सsaс
व्यवधानस्vyavadhānasзаслоном
त्व्tvже
असम्पूर्णत्वेनानेकधाasampūrṇatvenānekadhāнеполнотою, по-разному
दृश्यतेdṛśyateвидится
तथेत्य्tathetyтак — таков
अर्थःarthaḥсмысл
दृष्टान्तोऽयम्dṛṣṭānto'yamпример этот
एकस्यैवekasyaivaодного именно
तत्रtatraтам
तत्रोदयtatrodayaи там восход
इत्य्ityтак
एतन्etanэтой
मात्रांशेmātrāṁśeлишь доле
वस्तुतस्vastutasна деле
तुtuже
श्रीśrīпрекрасный
भगवद्bhagavadБхагавана
विग्रहोऽचिन्त्यvigraho'cintyaобраз, непостижимою
शक्त्याśaktyāсилою
तथाtathāтак
भासतेbhāsateсветит
सूर्यस्sūryasсолнце
तुtuже
दूरस्थdūrasthaвдали стоящей
विस्तीर्णात्मताvistīrṇātmatāпротяжённости
स्वभावेनेतिsvabhāvenetiприродою — таково
विशेषःviśeṣaḥразличие
अथवाathavāили же
तंtaṁ«того»
पूर्वpūrvaпрежде
वर्णितvarṇitaописанный
स्वरूपम्svarūpamсобственный облик
इमम्imam«этого»
अग्रतagrataвпереди
एवोपविष्टंevopaviṣṭaṁименно сидящего
शरीरśarīra«тело
भाजांbhājāṁносящих
हृदिhṛdiв сердце
हृदिhṛdiза сердцем
सन्तम्santamсущего»
अपिapiхоть
समधिगतोऽस्मिsamadhigato'smi«постижением достиг я»
यद्यप्य्yadyapyхотя
अन्तर्यामिantaryāmiВнутреннего Правителя
रूपम्rūpamобраз
एतस्माद्etasmādот этого
रूपाद्rūpādобраза
अन्याकारंanyākāraṁиного облика
तथाप्य्tathāpyвсё же
एतद्etadэтот
रूपम्rūpamобраз
एवाधुनाevādhunāименно ныне
तत्रtatraтам
तत्रtatraи там
पश्यामिpaśyāmiвижу
सर्वतोsarvatoотовсюду
महाmahāвеликого
प्रभावस्यprabhāvasyaвеличия
तस्यtasyaтого
रूपस्याग्रतोऽन्यस्यrūpasyāgrato'nyasyaобраза впереди иного
रूपस्यrūpasyaобраза
स्फुरणाशक्तेर्sphuraṇāśakterпроявиться неспособностью
इतिitiтаков
भावःbhāvaḥсмысл
अत्रatraздесь
दृष्टान्तोdṛṣṭāntoпример
देशdeśaместа
भेदेऽप्य्bhede'pyи при различии
अभेदabhedaнеразличия
बोधनायbodhanāyaради понимания
ज्ञेयःjñeyaḥдолжно знать
नnaне
तुtuже
पूर्णापूर्णत्वpūrṇāpūrṇatvaполноты и неполноты
विवक्षायैvivakṣāyaiради высказывания
अमीलितamīlitaнемигающий
दृग्dṛgвзор
व्यधारयत्vyadhārayatдержал
इतिitiтак
कृष्णkṛṣṇa«на Кришну
एवंevaṁтак
भगवतिbhagavatiна Бхагавана
मनोmanoума
वाक्vākречи
कायkāyaтела
वृत्तिभिःvṛttibhiḥдействиями»
इत्य्ityтак
उपक्रमोपसंहारादिभिर्upakramopasaṁhārādibhirзачином, заключением и прочим
अत्रatraздесь
श्रीśrīпрекрасный
विग्रहvigrahaобраз
एवevaименно
प्रस्तूयतेprastūyateобсуждается
ततोtatoпотому
नेदंnedaṁне эта
पद्यंpadyaṁстрофа
ब्रह्मbrahmaо Брахмане
परंparaṁречь ведущей
व्याख्येयम्vyākhyeyamдолжна толковаться
तद्tadто
एवंevaṁтак
परिच्छिन्नत्वापरिच्छिन्नत्वयोर्paricchinnatvāparicchinnatvayorограниченности и неограниченности
युगपत्yugapatодновременного
स्थितेर्sthiterпребывания
अचरंacaraṁ«недвижное
चरम्caramдвижущееся
एवevaименно
चcaи»
इत्य्ityтак
एतद्etadэто
अप्य्apyи
अत्रatraздесь
सुसङ्गच्छतेsusaṅgacchateхорошо согласуется
अतोatoпотому
विभुत्वेऽपिvibhutve'piи при вездесущности
लीलायाlīlāyāигры
याथार्थ्यंyāthārthyaṁподлинность
सिध्यतिsidhyatiдоказывается
अनुवाद

И так же:

«Того, вот этого, нерождённого, утвердившегося в сердце за сердцем у носящих тела, Им же Самим созданных, — будто в каждом взоре, но не по-разному, как одно солнце, — я постиг, стряхнув заблуждение различия».

«Того, вот этого» — сидящего прямо передо мною Шри Кришну, собственною Своею частью, в образе единичного Внутреннего Правителя, «утвердившегося в сердце за сердцем у носящих тела»; по сказанному — «иные чтут Пурушу величиною с пядь, обитающего в полости сердца внутри своего тела», — обитающего будто различным образом, тем и иным, — Его, одного и неразличного образом, я «постиг».

То есть: я стал познавшим, что этот самый образ высшего блаженства и есть всепроникающий и что Он проявляется там и там особостью собственного Своего облика, вошедшего внутрь Него же, — как Внутренний Правитель.

Ибо я — «стряхнувший заблуждение различия»: Его же милостью прогнано заблуждение, а признак его — мысль о Его множественности, рождённая тем, что всепроникновение образа Бхагавана мнится немыслимым.

Причина же того, что Он проникает в них: «созданных Им Самим», то есть произведённых в Нём же, высшей опоре.

Пример тому: «в каждом взоре». То есть: как одно солнце, проходя поверх деревьев, стен и прочего, на взгляд за взглядом живых существ, пребывающих в разных местах, видится по-разному — где без заслона, во всей полноте, а где с заслоном, не во всей, — так и здесь.

Пример этот взят лишь в той доле, что один восходит там и там. На деле же прекрасный образ Бхагавана светит так непостижимою силой, а солнце — по природе своей протяжённости, стоящей вдали; вот и различие.

Или иначе: «того», чей собственный облик описан прежде, «этого», сидящего прямо передо мною, — хоть Он и «в сердце за сердцем у носящих тела», — «я постиг». То есть: хотя образ Внутреннего Правителя иного облика, нежели этот, всё же ныне я вижу там и там именно этот образ. Смысл: перед тем образом, чьё величие отовсюду велико, иной образ проявиться не в силах.

Пример здесь надо разуметь ради понимания неразличия при различии места, а не ради речи о полноте и неполноте.

Словами «держал немигающий взор» и «так на Кришну, на Бхагавана, действиями ума, речи и тела» — зачином, заключением и прочим — здесь обсуждается именно прекрасный образ. Потому эту строфу не надо толковать как ведущую речь о Брахмане.

Итак, раз ограниченность и неограниченность пребывают одновременно, хорошо согласуется здесь и «недвижное, и движущееся». Потому и при вездесущности доказывается подлинность игры.

संस्करण

4d8dde726afb · प्रकाशित 20 सित॰ 2026, 11:13:10 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से